О́simdikter dúnıesin saqtaý jańa zańda qanshalyqty qamtyldy?

Ásirese qandaı ósimdikterdi te­gin paıdaǵa jaratýǵa bolady, qan­daı ósim­dikterdi qoldanýǵa tyıym sa­lyn­ǵany jó­ninde jalpy jurtshy­lyq tegis bile ber­meıtin jaıt kóp. So­nyń arajigine az-kem toqtalyp ótsek. ­Má­selen, Ekologııa jáne tabıǵı re­sýrs­­tar mınıstriniń deregine súıen­sek, elimizde 11 myńnan asa ósimdik túri bar eken. Onyń ishinde 1,5 myńǵa jýyq túri dárilik ósimdik bolsa, 390 túri «Qyzyl kitapqa» engizilgen, 110 túri – relıkti, 700-i endemıkalyq ósim­dik túrleri­ne ja­tady. Buǵan qosa eli­mizde sýda óse­tin ósimdikterdiń 63 túri bar jáne dúnıejúzi boıyn­sha onyń eń kónesi bizdegi sý basseıninde eken. Almaty­nyń almasy jer betindegi almanyń atasy ekenin ǵalymdar dáleldedi. Ja­­baıy almalardyń alǵashqy túri Je­tisý óńirinde shyǵypty. Alaıda bu­­rynǵy jaıqalǵan alma baqtary­nyń qa­zir sıregeni de ras. Alma aǵashta­ryn qajetti maqsattarǵa otap tastap, Qytaı men О́zbekstannyń almasyna jú­gin­dik. Tizbekteı bersek, ósimdikter dú­nıe­sinde de qordalanǵan túıtkil kóp.

Sonymen qatar el arasynda mııa tamyryn qazyp, zańsyz eksporttaý máse­lesi de jıi aıtylady. Mııa sırek kezde­se­tin ósimdikter tizimine enbegendik­ten, ony ur­laýshylar eshqandaı quqyq­tyq jaýap­kershilikke tartylmaı keldi. Son­dyq­tan jón-josyqsyz ósimdik tamyryn qazýshylar tabıǵatqa orasan zııan keltirgeni jasyryn emes.

Kedendik statıstıka dereginshe, otandyq mııa tamyryn ótkizýdiń negizgi naryǵy – Qytaı, Túrkııa jáne AQSh. Mysaly, Qytaıǵa 2018 jyldan 2021 jylǵa deıin 32,7 myń tonna mııa tamyry eksporttalypty. Bul jalpy Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýty usyn­ǵan mııa tamyryn naqty óńirler boıyn­sha daıyndaý kóleminen edáýir asyp tú­se­di eken. Bul – syrtqa shyǵatyny. Endi elimizge enetin, ıaǵnı jersindirýge ákel­gen ósimdikterdiń de álegi bar. Máse­len, el aýmaǵyna ósimdiktiń bóten túr­lerin baqylaýsyz engizgen jaǵdaılar tir­kelgen. Bir ǵana mysal – «Medeý» óńirlik tabıǵı parkiniń aýmaǵynda Soltústik Amerıkadan ákelingen «Aser Negýndo» úıeńki aǵashynyń kóptep otyrǵyzy­lýy. Buǵan qatysty byltyr mamandar kádim­gi órik pen jergilikti sıvers almasyn yǵystyryp jatqanyn aıtyp, dabyl qaqqany esimizde.

Buǵan qosa elimizge ınvazııalyq zııan­kestermen jáne aýrýlarmen zalal­danǵan bógde ósimdik resýrstaryn ákelý qaýpi bary da aıtylyp júr. Mysaly, Almaty qalasynyń jasyl ekpelerinde Kashtandy zaqymdaı­tyn Ohrıd kenishiniń jáne emen ekpeleri­ne zııan keltiretin emen ıgeýishiniń bel­sendi taralýy baıqalǵan.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, ǵylym men zań zerttep, rettep bol­ǵan­sha birshama kiltıpannyń basy qyl­tıǵany ras. Osyǵan baılanys­ty 2020 jyly 13 tamyzda ashyq nor­matıvtik-quqyqtyq aktiler portalyn­da «О́simdikter dúnıesi týraly» zań jobasy kópshiliktiń talqysyna usyny­lyp, Úkimettiń qaýlysymen Májilistiń qa­raýyna jiberildi. Sóıtip, ótken jyly Májiliste «О́simdikter dúnıesi týra­ly» zań jobasy ilespe qujaty­men birge qaralyp, kelisilgen zańǵa bıyl 2 qańtarda Memleket basshysy qol qoıdy. Ortalyq kommýnıkasııa­lar qyz­meti alańynda osynaý «О́sim­dik­ter dú­nıesi týraly» zańnyń normalaryn túsin­dirý maqsatynda ótken jıynda bul máseleler egjeı-tegjeı talqyǵa tústi.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­­nıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tór­aǵa­synyń orynbasary Erlan Qutpan­baevtyń aıtýynsha, endi ósimdikter dúnıesin paıdalaný arnaıy bekitilgen tártippen júzege asyrylady.

«Respýblıkalyq, oblystyq ma­ńyzy bar qalalarmen qatar Asta­na­­da­ǵy quzyrly mekemelerdiń sheshi­mimen beki­tilgen lımıtter boıynsha azamattar (jeke jáne zańdy tulǵalar) jabaıy ósim­dikterdi tegin jınaýǵa bolady. Iаǵnı turǵyndar jańǵaq, sańy­raýqulaq, jı­dek, dárilik shópter jáne basqa da ósim­dik resýrstaryn jeke sha­rýashylyq qajet­tilikteri úshin óteýsiz jınaýǵa haqyly. Onyń mólsheri geo­botanıkalyq jáne resýrstyq zertteý negizinde belgilenedi. Bul rette 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap ósim­dikter dúnıesin arnaıy paıdalaný tártibimen ósimdik resýrstaryn qoldaný úshin tólemaqy tólenedi», dedi E.Qutpanbaev.

Onyń aıtýynsha, tólem mólsheri osy resýrstardyń tabıǵı qorlary, taralýy, qundylyǵy, molaıtý múm­kindigi, ónimdiligi eskerile otyryp bel­gilenedi. Árıne, júıeli tártip bolsa, ár túp jýsan­nyń da quny ádil baǵa­lanǵany quba-qup. Áıtkenmen, shóp bolsyn, shóńge bolsyn, orny qaıta tolýy qıyn tabıǵı jaratylystyń qunyna baǵa jete me? Ár ósimdiktiń ekvıvalenti tek ózimen ǵana ólshense kerek. О́ıtkeni mamandar ósim­dik resýrstaryn tıimsiz paıdalaný, olar­dyń ósý oryndaryn joıý, adamdar jer­sindir­gen bóten túrlerdiń kóbeıýinen jergi­lik­ti ósimdikterdiń yǵysýy, ár alýan túr­lerdiń azaıýy tabıǵı eko­logııalyq júıeniń buzylýyna alyp kelýi múmkin ekenin alǵa tartady.

«Zańdy ázirleý kezinde halyq­aralyq tájirıbe eskerildi. О́ıtkeni zań­nyń ret­teý salasy jabaıy ósim­dik­terdi, olar­dyń popýlıasııa­la­­ry men tabıǵı jaǵ­­daıda ósetin qaýym­dastyqtardy, ge­ne­tıkalyq qor­­­­dy saq­taý maqsatynda erek­­she jaǵ­­­daı­lar­­­dy jáne jasyl alqap­tar­­­dy qam­tıdy. Zań­nyń erejeleri aýyl sha­­rýashylyǵy ósimdikterine, son­daı-aq jekemenshik jerlerde ósetin ósim­dikterge, qo­sal­qy sharýashylyqqa ar­nalǵan jerge, baý-baqshaǵa, saıajaıǵa jáne kó­gal­dandyrýǵa qoldanylmaıdy», deıdi Eko­logııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstr­liginiń ókili.

Atalǵan jıynǵa qatysýshylar­dyń aıtysyna qaraǵanda, bul zań joba­synyń negizgi jańalyǵy – ósimdik dú­nıesine qatysty jekelegen túrler týraly habarlama jasaý tártibin bel­gileý. Bul otandyq kásipkerlik sý­­bektileriniń farmasevtıkalyq, azyq-túlik jáne teh­nıkalyq ónimderdi ón­dirý úshin ósimdik resýrstaryn zań­dy negizde utymdy paıdalaný múm­kindigine ıe bolatynyn bil­diredi. So­ny­men qatar bul shaǵyn jáne orta bız­nesti damytýǵa, osy salaǵa ınves­tısııa tartýǵa jol ashpaq. Sondaı-aq bıznes-sýbektilerdiń ósimdikter dú­nıe­sin arnaıy paıdalanǵany úshin tólem­aqy engizýi esebinen memlekettik bıýdjettiń kirisin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi degen sóz.

Spıkerdiń aıtýynsha, qabyldan­ǵan «О́simdikter dúnıesi týraly»  zań halyqaralyq konvensııalardyń ere­je­lerine saı negizdelgen. Jalpy al­ǵanda, zań jobasy ósimdikter dúnıe­si sala­syndaǵy memlekettik mindet­­ter­di sheshýdi kózdeıdi. Sonymen qatar «О́sim­dikter dúnıesi týraly» zań­­nyń norma­laryn tolyq iske asyrý – Or­man, Jer, Kásipkerlik, Salyq kodekste­rine, «Ruq­sat­tar jáne habarlamalar týraly», «Erek­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar tý­raly» jáne «Jaıylymdar týraly» zań­darmen baılanysty ekeni eskerildi.

О́simdikter dúnıesine qatysty nor­­ma­­tıvtik-quqyqtyq bazany durys tú­sin­beý saldarynan ony baqylaýsyz paı­dala­ný jaǵdaıy oryn alǵa­nyn aıt­­tyq, osyǵan baılanysty ta­bıǵı ósim­­dikter resýrstarynyń saq­ta­lýy­na jaýap­kershilikpen qaraý se­kildi máse­lelerge aqparattyq qoldaý­dyń qa­­jettigi baı­qalady. Eger bul máse­lelerden jıi shı shyǵara berse, ósim­dikterdi óndi­rýge jáne qaıta óńdeýge salynatyn ınves­tısııaǵa kóp ke­dergi keltiretinin aıtady mamandar.