Tarıh – el tutastyǵynyń arqaýy

«Jeti jarǵy jáne Qojabergen jy­­raý» halyqaralyq qoǵamdyq qaıy­rym­­­­dylyq qorynyń tóraǵasy, zań ǵy­lym­darynyń doktory, professor Beket Tur­ǵaraev júrgizgen konferensııaǵa tanymal qoǵam qaıratkerleri, ardagerler, aqyn-jazýshylar, ǵalymdar, stýdent jastar, úkimettik emes uıymdar ókilderi qatysty. «Qojabergen Tolybaıuly – aqyn-jyraý ǵana emes, el qorǵaǵan batyr, qol bastaǵan sardar, memlekettik isterge aralasqan qaıratker, sharshy topta sóz bastaǵan sheshen. Qojaber­gen men «Elim-aı» dastany – órliktiń, erliktiń arqaýy. Shejireli jyrda hal­qymyzdyń ótken tarıhyndaǵy tutas bir dáýir men qasiretti kezeń qamtyl­ǵan. Bizben jaýlasqan jońǵar handyǵy­­nyń dáýirlep, kúsheıý sebepteri, olardyń biz­ge qarsy soǵysqanda Reseı ımperııasy men Qytaıǵa arqa súıeýi, basymyzǵa kún týǵan shaqta túrikpen, Qoqan, Hıýa men Buqardyń syrt aınalýy aıtylǵan. Táýke hanǵa deıingi qazaq handyǵyn­daǵy teketires pen baqtalastyq, bereke­siz­digi de synalǵan», dedi Beket Turǵaraev. Sondaı-aq ol «Elim-aıdyń» án ǵana emes, úlken tarıhı dastan ekenin, tarı­hı tulǵanyń «Kúldirmamaı», «Qoı­ly­baı kóregen», «Qarasary Bolat kereı», «Soqyr abyz», «Baba til», «Jeti jarǵy», «Qabanbaı batyr», «Er Kókshe», «Asan ata», «Er Qosaı», «Er Jánibek», «Qorqyt baba», «Er Edige», «Oraq batyr», t.b. ondaǵan qundy ádebı shyǵar­masymen úndesetinin málim etti.

Halyqaralyq qaıyrymdylyq qory­nyń bastamasymen Qojabergen jy­raýdyń týǵan jerindegi qorymda oǵan arnalyp kúmbez ornatylǵan. Soltústik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdany­nyń ortalyǵy Presnovka selosyndaǵy qa­zaq mektebiniń aldyndaǵy alań Qojaber­gen atymen atalyp, eskertkish-bıýsti ornatyldy, mektepte murajaıy ashyldy. Al Petropavl qalasyndaǵy №6 qazaq orta mektebi de uly jyraýdyń esimimen atalady. Sondaı-aq qordyń qoldaýymen «Qojabergen jyraý», «Elim-aı», «Baba tili», «О́nerpazdar áýleti» degen kitaptar basylyp shyqty. «Qojabergen syndy tarıhı tulǵany taný men ulyqtaý isi jalǵasady. Jyraý­dyń aıbyndy eskertkishi Petropavl qa­lasynyń kireberis qaqpasyna ornatylýy ult qaharmandyǵyn aıǵaqtaı­dy. Petropavldaǵy áskerı ınstıtýtqa Qo­ja­bergen Tolybaıulynyń esimin berý – ha­lyq tilegi», dedi Beket Turǵaraev.

Jıynda sóz alǵan Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaev konferensııaǵa arnaıy kelgen qonaq­tar­ǵa alǵys bildirdi. «Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev Ulytaýdaǵy quryltaıda «Bir kezderi umytylyp ket­­ken ult perzentteriniń esimin qaıta jańǵyrtýymyz kerek. El taǵdyryn aıqyn­­daǵan tarıhı oqıǵalarǵa laıyqty baǵa bergen jón» degen bolatyn. Búgingi basqosý sol kezeńdegi oqıǵalardyń qa­zirgi kezdegi zerttelýine, tarıhı ba­ǵa­syn alýyna jáne osy baǵyttaǵy ju­mys­tardyń júzege asýyna muryndyq bo­lady dep senemin», dedi B.Tájibaev. Konferensııa barysynda tereń izde­nister men tyń málimetterden tura­tyn baıandamalar jasaldy. Sondaı-aq jaryssózge shyǵýshylar usynys-pikir­lerin bildirdi. Babalar esimin jań­ǵyrtý, uly tulǵalardy urpaq sanasyna sińirý maqsatyndaǵy is-shara qonaqta­ry tereńnen oı qozǵap, kópshilik tyń máli­metterge qanyq boldy. Mysaly, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń professory, bel­gili ádebıettanýshy Serik Negımov Qoja­bergen Tolybaıulynyń «Elim-aı» das­tanynda geostrategııalyq jaǵdaı, áske­rı kolonızasııa, soǵystyń taktıka­sy men strategııasy, saıası maqsat pen pıǵyl, jahandyq bılik mánisi tereń, tolyq sıpattalǵanyn atap ótti. «Qojabergen jyraý – memlekettiń ishki-syrtqy saıa­satyna aralasqan ataqty joryqshy jyraý, onyń bolmysyna, mańdaıyna, taǵdyryna Jaratqan Ie alýan-alýan­ ozyq ta ozat ólsheýsiz qabiletter da­ryt­qan. Ol – Áz Táýkeniń keńesshisi, ás­ker­basy, taıpa kósemi, saıasatker, baha­dúr, bı, soǵys óneriniń maıtalmany. Jastaıynan Samarqand pen Buharada musylmansha tereń bilim alǵan, arab-parsy, shaǵataı tilderin jaqsy bilgen bilimdar, suńǵyla saıasatker, shejireshi, kúıshi, qobyzshy eken.

Ánet baba men Áz Táýkeden bata al­ǵan Qojabergen jyraý zamananyń «qa­­ǵynǵanyn», qyzylkózderdiń «jol­ba­rystaı» shabynǵanyn, uly jurty­myz­dyń qansyrap abdyraǵanyn, toz­dyr­ǵanyn, albastylardyń, qanqu­mar­lardyń, naqurys ázázilderdiń oıran­da­ǵanyn, Reseıdiń qamal-bekinister sa­lyp «masaıraǵanyn», Syr boıy, Qa­ra­taý, Saıram, Taraz, Sozaq (kóne aty Aıaz ­qala), Túrkistan, Edil-Jaıyq jeri astan-­kes­ten, byt-shyt bolǵanyn, Reseı, Qy­taı, Jońǵarııa Uly dalany bó­lip al­ǵysy kelgenin, «qorǵasyn oqty bur­shaqsha jaý­dyrǵanyn», «Zerafshan­ǵa el ketke­nin, estilerden es ketkenin», by­ty­rap úrikkenin, kúńirengenin, ylań salǵa­nyn, zaýal tóndirgenin zarlatyp-sarnatyp tolǵaıdy. «Elim-aı!» das­tany­­nyń bastapqy jolynda: «Ja­ratqan alsyn ózi panasyna, Dush­­pannyń qol jetkizsin jaǵasyna» delin­gen. Daýylpaz dabysty jyrshy Uly dalasyn tutas­taı oıatyp, silkindirip, jalpy halqyna, qaırat­ty sardarlaryna, degdarlaryna, sarbazdaryna, mańǵazdaryna, syrbazdaryna, darııa qarııa-danalaryna, aımaq bıleý­shi­si shoralaryna, bı-bekterine, kósheli kósemderine sózin arnap, el qor­ǵaý jolyna qamshylap, qoldap-demep, tul­par minip, «bórili jasyl baıraq» tý us­tap, jaýdan qorǵaný kerektigin málim­deıdi», dedi Serik Negımov. Son­daı-aq konferensııa­da M.Áýezov ýnı­versıteti­niń rektory, aka­demık Darııa Qojam­ja­rova, respýblıkalyq Arda­gerler uıy­­my tóraǵasynyń birinshi oryn­ba­sary, ta­rıhshy-professor, qo­ǵam qaı­ratkeri О́mirzaq Ozǵanbaev, Qazaq ult­tyq agrarlyq ýnıversıteti gý­ma­­nıtar­lyq zertteý ortalyǵynyń je­­tek­­shisi, aka­de­mık Hangeldi Áb­ja­­nov, Qostanaı mem­le­kettik pedagogıkalyq ýnı­versıteti­niń professory Amanjol Kúzembaı­uly, fılologııa ǵylymda­ry­nyń doktory, professor Qulbek Ergó­bek, Shym­kent pedagogıkalyq ýnıversı­teti­­­niń rek­tory, professor Gúljan Súgir­baeva, t.b. tul­ǵa bolmysyn jan-jaqty ashty. Son­daı-aq konferensııa­ny quttyqtaǵan UǴA basqarma prezı­den­ti Kúnsulý Zakarıa, Germanııa qazaq­tary odaǵynyń basshysy Sedıe Súrerdiń ­hattary oqyldy.

Ǵylymı-praktıkalyq konferensııa qararyna qadaý-qadaý usynys engizildi. Solardyń birinde Mádenıet jáne sport, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrlikterine Qojabergen Tolybaıulynyń shyǵarmashylyǵyna qatysty serııalyq kitaptar shyǵarý, spektakl qoıý, kórkem fılm túsirý jáne Túrkistan qalasynda «Elim-aı» das­tanynyń tarıhı mańyzy eskerilip, eskertkish belgi ornatý týraly ótinish ja­saý jóninde aıtylǵan. Osy aıtýly is-shara aıasynda «Jeti jarǵy jáne Qoja­ber­gen jyraý» qory «Elim-aı» jyry jáne Qojabergen batyr – Qazaq eliniń namys pen erlik aınasy» atty respýblıka­lyq jyr músháırasyn uıymdastyrdy. Qazylar alqasynyń sheshimimen Iranbek Orazbaev (Iran-Ǵaıyp) bas júlde ıegeri (1 000 000 teńge) atandy. Al Kókbóri Múbárak I oryndy enshilese (500 000 myń teńge), Úmitbek Baǵdat II oryndy ­(300 000 myń teńge), Nurbek Keńesbaı men Álibek Azamat III oryndy (200 000 myń teńge) ıelendi. Yntalandyrý syıly­ǵymen Dáýren Tileýhan (150 000 myń teń­ge) marapattaldy. Konferensııa qaty­sýshyla­­ryna «Elim-aı» kitaby men arnaıy tós­belgi tapsyryldy.

Sondaı-aq aıtýly is-shara aıasynda «Elim-aı» jyrynyń 300 jyldyǵyna oraı Sholaqqorǵan – Shaıan baǵytyn­daǵy tas joldyń Qarataý asýynda Qojabergen Tolybaıulynyń ósıetin aıshyqtaǵan tuǵyrtastyń ashylý rásimi ótti. Eskertkish-belginiń lentasyn zııaly qaýym ókilderi men el aǵalary qıyp, jastarǵa ult basyna túsken náýbetti umytpaýdy amanattady.

TÚRKISTAN