MEMLEKETTIK SAQTANDYRÝ – ÁLEÝMETTIK SALADAǴY MAŃYZDY INSTITÝT

Almas QURMANOV, “MÁSQ” AQ prezıdenti. 1997 jylǵy “Barlyq qazaq­stan­dyqtardyń ósip-órkendeýi, qaýipsizdigi jáne ál-aýqatynyń artýy” atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy aıasynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­den­ti N.Á.Nazarbaev elimizdiń basty maqsattary men basymdyqtaryn aı­qyndap bergen bolatyn. Joldaý aıa­syndaǵy uzaq merzimdi basym­dyq­­tardyń biri Qazaqstan aza­mattarynyń den­saýlyǵy, bilimi jáne ál-aýqaty bolyp tabylady.

Áleýmettik qamsyzdandyrýdy refor­malaý, ónimdi jumyspen qamtý jáne halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa kómektesý Memleket basshysynyń jyl saıynǵy Joldaýy aıasyndaǵy mem­lekettiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq mańyzdy baǵyt­tarynyń biri. Eldiń damýynyń ár keze­ńin­degi áleýmettik qamsyzdandyrý deńgeıi onyń ekonomıkalyq jáne qarjylyq múmkin­dik­te­ri­men anyqtalady. Inflıasııanyń jo­ǵary deńgeıimen, ón­diristiń quldyraýymen jáne ju­mys­syzdyqtyń artýymen sıpat­talǵan ekonomıkalyq qıyn­dyq­tar men daǵ­darystyń alǵashqy jyldarynda áleý­mettik salany damytý múmkindikteri edáýir shekteldi. Osy jyldary mem­leket azamattardyń turmys deńgeıiniń tómendeý saldarlaryn jáne halyqtyń eń az qamtylǵan toptaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldady. Toqsanynshy jyldardyń ekinshi jartysynda bastalǵan ekonomıkalyq ósý áleýmettik saıasatty belsendi júr­gizýdiń alǵysharttaryn jasady. Áleý­mettik qorǵaý júıesin jańa jaǵ­daıda reformalaý eńbek qatynastaryn retteý boıynsha zańdardy jasap júzege asyrýǵa, jumyspen qamtýǵa belsendi túr­de kómektesýge, jınaqtaýshy zeı­netaqy júıesine kóshýge jáne ataýly áleýmettik kómek kórsetýge baǵyttaldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan sátten bastap barlyq baǵyt­tar­daǵy quqyqtyq bazany, eko­no­mıkany, sosıýmdy qalyptas­ty­rýda kúrdeli joldan ótti. Respýblıkamyzdyń búgingi qol jetken tabystary qazaqstandyq qoǵamnyń ómir súrý kórsetkish­teri bolyp tabylady. Osy jyldarda júrgizilgen refor­malar ótpeli kezeńniń jaǵymsyz saldarlaryn jeńýge múmkindik berdi jáne negizgi maqsaty halyqtyń materıaldyq ál-aýqa­tyn arttyrý bolyp tabylatyn keń kólemdi áleýmettik refor­malar júrgizýge jaǵdaı jasady. Bizdiń elimizdegi áleýmettik qam­­syz­dandyrý júıesin jetil­dirý 2001 jylǵy “Qazaqstan Respýb­lıkasynda halyqty áleýmettik qorǵaý tujyrym­da­masynda” bekitildi. Osy qujat aıasynda 2005 jyldan bastap áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda olardyń tólegen áleýmettik aýdarymdarynyń mólsheri men uzaqtyǵyna baılanysty jumys isteıtin azamattardy qosymsha qorǵaýdy qamtamasyz etetin mindetti áleýmettik saqtandyrý engizildi. Áleýmettik qamsyzdan­dy­rýdyń jańa standart­taryna kóshý jarǵylyq kapıtalyna 100 paıyz memlekettiń qatysýymen ak­sıo­nerlik qoǵam nysanynda Memlekettik áleýmettik saq­tan­dyrý qorynyń qurylýyna se­bepshi boldy. Soǵan baı­la­nysty mindetti áleýmettik saq­tan­dyrý Qazaqstandaǵy halyqty áleý­mettik qorǵaýdyń kóp deń­geıli júıesiniń bir satysy boldy. Negizge alynatyn jáne ajyratýǵa bolmaıtyn quqyq­tardyń biri retinde azamattardy áleýmettik qorǵaý quqyǵyn Birikken Ulttar Uıymynyń 1948 jylǵy Adam quqyǵy týraly qarary jáne 1966 jylǵy Eko­nomıkalyq, áleýmettik jáne mádenıet týraly halyqaralyq pakti bekitti. Jumys isteıtin halyq úshin áleýmettik qorǵalý quqyǵyn júzege asyratyn negizgi ınstıtýt jaldamaly jumysshylar men ózin-ózi jumyspen qamtyǵan halyqty asa mándi, mańyzdy jáne aýqymdy áleýmettik qater­lerden áleýmettik saqtandyrý bolyp tabylady. Osy saladaǵy saıasatty qalyptastyrý, onyń ishinde, qabyldanatyn sheshim­derdiń sáıkestigine taldaý jasaý jáne olardy júzege asyrýdaǵy mańyzdy prın­sıpterdiń saldarlaryna, áleý­mettik saqtandyrýdyń halyqaralyq normalary men standarttaryna negizdelýi qajet. Damý deńgeıleri birdeı mem­leket­terdegi tarıhı, mádenı, saıası jáne basqa da faktorlardyń áserinen áleýmettik qorǵaý júıesin uıymdastyrýda jáne memlekettik ınstıtýttardyń túrli dárejede qatysýynda ártúrli dárejedegi yntymaqtastyq oryn alady. MÁSQ áleýmettik aýdarym­dar­dy shoǵyrlandyrady jáne áleý­mettik qater týǵan jaǵdaıǵa qatysty mindetti áleý­mettik saq­tandyrý júıesiniń qaty­sý­shysyna áleýmettik tólemder tóleýdi júrgizedi. Qor qyzmetiniń negizgi maqsaty Qazaqstan Respýb­lı­ka­synda mindetti áleýmettik saq­tandyrý júıesin engizý, qor­da jınaqtalǵan áleýmettik aý­darym­dardyń saqtalýyn jáne maqsat­ty paıdalanylýyn qamtamasyz etý. Qazaqstandaǵy mindetti áleý­mettik saqtandyrý alǵashqy kezeńde áleýmettik táýekelderdiń úsh túrin qamtydy, olar: eńbek etý qabi­le­ti­nen aıyrylý, asy­raýshy­synan aıy­rylý jáne jumysynan aıy­rylý. Ana men balany áleý­met­tik qoldaý maqsatynda 2007 jylǵy Memleket basshysynyń “Jańa álemdegi jańa Qazaqstan” atty Qazaqstan halqyna Joldaýy aıa­synda 2008 jyldyń 1 qańta­rynan bastap júktiligi, bosanýy, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna baılanysty tabysyn joǵaltqan jaǵdaıda áleýmettik tólemder tóleý engizildi. Joǵaryda aıtylǵan áleýmettik táýekelder týǵan jaǵdaıda áleý­mettik tólemder alýǵa olar úshin tóleýshiler (jumys berýshiler nemese ózin-ózi jumyspen qam­ty­ǵan tulǵalar) áleýmettik aýdarymdar júrgizgen, jumys isteıtin azamattar quqyly. 2008 jylǵy oqıǵa álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys jaǵ­daıyndaǵy memlekettik shyǵyn­dar­dy qysqartý úshin buryn qabyl­danǵan barlyq baǵdar­lamalardy qaıta qaraýǵa alǵysharttar týdyr­dy. Alaıda biz Memleket basshy­synyń “Áleýmettik baǵdarlama­lardan basqalardyń bárinen de únemdeýge bolady” degen sózin umytpaýymyz qajet. Sondyqtan daǵdarys jaǵdaıynda qordyń qyzmeti odan ári jetildirile tústi. “Daǵdarys arqyly jańarý men damýǵa” atty Prezıdenttiń kezekti Joldaýy aıasynda daǵdarys kezinde jumysynan aıyrylǵan halyqty qoldaý maqsatynda MÁSQ-dan jumysynan aıyrylýy boıynsha tólenetin áleýmettik tólemderdiń uzaqtyǵy arttyryldy. Qazaqstandaǵy mindetti áleý­met­tik saqtandyrýdyń sandyq kór­setkishterine júrgizilgen taldaý mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylar sanynyń da, qordan áleýmettik tólemder alýshylar sanynyń da ósý qar­qynynyń artqanyn kórsetedi. Naryqtyq eko­no­mıka jaǵda­ıyn­daǵy áleýmettik qorǵaýdyń qazaqstandyq modeliniń ereksheligi me­m­lekettik bazalyq áleýmettik qam­syz­dan­dy­rýdyń, áleý­mettik saqtandyrý men áleýmettik kó­mektiń bir-birimen qıys­tyrylýy bolyp tabylady. Mysaly, mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qatysýshysy eńbek etý qabiletinen aıyrylý jáne asyraýshysynan aıyrylý boıynsha áleýmettik qater týǵan jaǵdaıda, memlekettik bıýd­jet esebinen múgedektigi jáne asyraýshysynan aıyrylýy boıynsha mem­­lekettik áleýmettik járdem­aqyǵa (MÁJ) qosymsha eńbek etý qabiletinen aıyrylýy jáne asyraýshysynan aıyrylýy bo­ıyn­sha qor qarjysy esebinen aı sa­ıyn­ǵy áleýmettik tólemder (ÁT) alady. Sonymen birge, qordan eńbek etý qabiletinen aıyrylýy boıynsha ÁT alýshylar sanynyń ósý qar­qyny, osy áleýmettik tólemder uzaq merzimdi jáne eńbek etý qabi­le­­tinen aıyrylǵan kezeńge taǵa­ıyn­dalatyndyqtan MÁJ alý­shy­lar­­men salystyrǵanda jyldam artyp keledi. Mundaı jaǵdaı asyraýshy­sy­nan aıyrylýy boıynsha áleýmettik tó­lemder tólengen jaǵdaıda da qa­lyptasyp otyr, óıtkeni mundaı áleý­mettik aýdarymdar mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylardyń asyraýynda bolǵan adamdarǵa olar kámelet jasqa jetkenge deıin nemese ol oqytýdyń kúndizgi nysanynda oqyǵan jaǵdaıda, jıyrma úsh jasqa tolǵanǵa deıin tólenedi. MÁJ men qordan tólenetin ÁT ortasha mólsheriniń dınamıkasynan tómengi kúnkóris deńgeıi men tómengi eńbekaqy mólsheriniń ósýine baılanysty MÁJ-diń ortasha mólsheriniń óskenin baıqaýǵa bolady. Makro­eko­no­mı­kalyq kórsetkish­terdiń ózgerýin eskere otyryp 2010 jyldyń 1 qańtarynan eńbek etý qabiletinen aıyrylý jáne asyraýshysynan aıyrylýy boıynsha MÁSQ-da uzaq merzimdi áleýmettik tólem alýshy­larǵa aı saıynǵy áleýmettik tólemderdiń mólsheri 9 % arttyrylǵanyn aıtqan jón. Anany qoldaýǵa qatysty aıtar bolsaq, Qarjy mınıstrligi Salyq ko­mı­tetiniń aqpa­ratyna sáıkes respýb­lıka boıynsha júk­tiligi jáne bosanýy boıynsha járdemaqylar so­masy 2007 jyly 7,4 mlrd. teńgeni quraǵan. 2008-2009jj. úshin júk­tiligi, bosanýy jáne jańa týǵan balany (ba­lalardy) asyrap alýyna baı­lanysty tabysynan aıyrylý jaǵ­daıyna qordan jal­py somasy 36,4 mlrd. teń­­gege áleý­mettik tó­lem­der júrg­iz­il­di. Ana men bala halyqtyń ekonomıka, bilim, mádenıet, ómir súrý sapasyn dál kórsetetin ındıkatorlar bolyp tabylady. Sondyqtan júktiligi, bosanýy jáne ana mindetin áleýmettik saqtan­dyrýǵa engizý ana men balanyń laıyqty ómir súrýin kórsetetin qoǵam qurýǵa kómektesedi. Mindetti áleýmettik saqtandyrý naqty adam úshin de, tutastaı ekonomıka, qoǵam úshin de óziniń basty rólin dáleldedi. Qazirgi ýaqyttaǵy qordyń maqsatty kózqarasy júıeniń turaqtylyǵy men áleýmettik saqtandyrýdyń jalpyǵa belgili bazalyq prın­sıpterin eskere otyryp, sáıke­sinshe qoldanylatyn tıimdi resýrstarǵa qol jetkizý. Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń strategııalyq maqsattary ózgeretin mindetterdi sheshýde jáne ashyqtyqty saqtaýda halyqtyń qana­ǵattandyrylýyn jáne aktıv­terdiń turaqtylyǵyn qam­tamasyz etý maqsa­tynda qordyń aktıvterin to­lyqqandy basqarý bolyp tabylady. Áleýmettik saqtandyrý júıeleri ekonomıkalyq qolaılylyqty, jeke ádilettilikti jáne áleýmettik tıimdilikti qamtamasyz etýge qurylýy qajet. Ekonomıkalyq tıimdilik ártúrli saqtandyrýshy toptar arasyndaǵy, saqtandyrý jarnalaryn tóleýshiler men alý­shylar jáne járdemaqylar ara­syndaǵy mindetterdi utymdy jáne ádil bólýdi qarastyrady. Áleýmettik qorǵaý júıesiniń sandyq kórsetkishteri qandaı da bir dárejede ekonomıkalyq damý deńgeıimen aıqyndalady, al tulǵalar arasyndaǵy yntymaq­tastyq memlekettik ıns­tı­týttardyń qatysýy jáne yntalandyrý dárejesi tańdalyp alynǵan áleý­mettik-ekonomıkalyq modelmen óz- ara baılanysta bolady. Álemdik ekonomıkalyq-qar­jylyq daǵdarys kezindegi Ha­lyqaralyq áleýmettik qamsyz­dandyrý assosıa­sııasynyń júr­gizgen taldaýlaryna sáıkes áleý­mettik qamsyzdandyrý júıe­leri naqty adam úshin de, qoǵam jáne tutastaı ekonomıka úshin de óziniń basty rólin rastady jáne memleketterdiń jalpy daǵdarysqa qarsy jumystarynyń mańyzdy bóligi boldy.