IJО́: 6 paıyzdyq ósimniń aýyly alys pa?

Sarapshylar oń ózgeristerge bastaıtyn faktorlar kúsheıip, tamyrlanyp kele jatqanyn aıtady. Ekonomıkalyq ósý bolashaǵyna kúmánmen qaraǵanmen saıası reformalar jaǵdaıdy ózgerte alady dep úmittenedi.

2023 jylǵy 19 sáýirde Úkimette ótken áleýmettik-ekonomıkalyq másele­lerge arnalǵan keńeste Qazaqstan basshysy respýblıkanyń ortasha kiris tuzaǵyna túsip qalǵanyn aıtty. «Eger qazir sapaly ekonomıkalyq ósim úshin berik negiz jasalmasa, halyq tabysynyń toqyraýy alys emes», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sol joly Úkimetke ósýdiń qosymsha kózderin izdeýdi tapsyrdy. Ekonomıkalyq ósý qarqyny toqyraýǵa ushyraǵan elder ortasha tabys tuzaǵyna túsedi. Bul kezde jalaqy ósedi, sonyń saldarynan otandyq taýarlar baǵa boıynsha básekege qabiletsiz bolyp qalady. Mundaı elderdiń taýarlary men qyzmetteri joǵary bilikti eńbek resýrstary men ınnovasııalarǵa bet burǵan damyǵan elderdiń jáne ekonomıkasy aıtarlyqtaı damyp ketpese de arzan jumys kúshi men ónerkásip taýarlarynyń arzan óndirisi bar memleketterdiń ımportymen básekege túse almaıdy.

Qarjyger Maqsat Halyqtyń aı­­týyn­­sha, biz mejelep otyrǵan 6 pa­­­­ıyz­­dyq ósimdi ekonomıkamyzdyń múm­­­kin­­digi kótere alatynyn aıtady.

Ol úshin ekonomıkalyq ósýdi ynta­­landyrýǵa, ınvestısııalyq ahýaldy­ jaqsartýǵa jáne ekonomıkany árta­rap­­tandyrýǵa baǵyttalǵan keshen­di­ sharalardy júzege asyrý qajet. Sarap­shynyń aıtýynsha, 2022 jyly respýblıkanyń ishki jalpy ónimi 224,3 mlrd dollarǵa jetti. Al Ulttyq statıstıka bıýrosynyń aldyn ala málimetteri boıynsha IJО́ naqty kólem ındeksi 2021 jylmen salystyrǵanda 103,3 paıyzǵa ósti. HVQ sarapshylary Qazaqstannyń IJО́ ósimin 2023 jyly 3,5 paıyzdyq al 2024 jyly 4 paıyz deńgeıinde bolatynyn aıtyp otyr. Sondaı-aq bıyl ınflıasııa – 14,8, odan keıingi jyly 8,5 paıyzǵa deıin tómendeıdi.

«El ishinde ekonomıkalyq ósimdi halyqtyń qaltasy sezbeı otyr» degen pikir bar. Bizge ishki jalpy ósim deńgeıi halyqtyń tabysyna qanshalyqty áser etip otyr degen taqyryp áli zerdelengen joq. El ekonomıkasy jyl saıyn 10%-ǵa ósse de, bul qoǵamnyń kópshiliginiń ál-aýqatyna áser etpeı otyr», deıdi M.Halyq.

Qazaqstannyń IJО́ ósimin 6 paıyzǵa deıin arttyrý múmkindigine toqtalǵan sarapshy el ekonomıkasynyń ósýi shıkizat baǵasynyń ındeksimen ty­ǵyz­­ baılanysty ekenin atap ótti. Mysaly, 2016 jyly munaı baǵasynyń 50 paıyz­ǵa deıin tómendep ketken kezde ekonomıka 25,5 paıyzǵa deıin tómendedi. Ekonomıst eldiń ishki jalpy ónimi ósken kezde zaýyttardyń, paıda ákeletin kásiporyndardyń nemese ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq jańa­lyqtardyń sany emes, ósetinin atap ótti. «Biz 2023 jyly aqsha-nesıe saıasaty jeńildetiledi dep boljaımyz, alaıda qalyptasqan joǵary ınflıasııa men nesıelendirý qunynyń artýy bıyl tutynýshylyq shyǵyndardyń ósýin shekteıdi, bul ekonomıkaǵa tejeý áserin tıgizedi», deıdi M.Halyq.

IJО́ deńgeıine munaı baǵasynyń qymbattaýy sep bolsa, teńgemiz altyn-valıýta qory jáne altyndy syrtqy naryqqa kóbirek saýdalaýymyzdyń nátıjesinde kúsh alyp qalǵanyn aıtady. Biraq munyń bári ýaqytsha faktor. Ázirge táýekelder kóp. «Munaı fıýchersteri naýryz aıynda munaı barreline 70-75 dollardan satylýy ekonomıkalyq ósýimizge kómegin tıgizedi. Jaǵdaı júrisinen jańylyp qalmasa, 4 paıyzdyq ósim ýysymyzda bolady. Negizgi táýekel Reseıge qatysty jańa sanksııalarǵa baılanyp tur. Jaǵdaı ýshyǵyp ketse, ekonomıkalyq ósimge qaýip tónedi», deıdi M.Halyq.

Jyl basynda álemdik sarapshylar dúnıejúzilik ekonomıkanyń betalysy­ AQSh, Qytaı jáne EO elderindegi jaǵdaıǵa qarap kósh túzeıdi degen bolatyn. Bul elderdiń ekonomıkasynyń ósimi de, keri ketýi de bir mezgilde baıqalady. Basqasha aıtqanda, ósim men keri ketýdi ıtjyǵys dep baǵalaýǵa bolady. Demek bizdiń damý da sol ıtjyǵystyń ar jaq, ber jaǵynda tur.

Ázirge jaǵdaı aldyn ala boljanǵan ssenarııdiń sheńberinen shyqqan joq. Aına­lamyzdaǵy qubylystyń bári aldyn ala boljanǵan faktorlardy shyr­ aınalyp júr. Bıylǵy jartyjyl­dyq­ta­ǵy­ álemdik ekonomıkanyń ósim deńgeıi 3 paıyz­dyń aınalasynda dep kútip otyr­myz.

Bizdiń eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy shıki­­zatqa táýeldi. Basqasha aıtqanda, shıki­zat – naryqtyń da, baǵanyń da, valıý­tamyzdyń jaǵdaıynyń da baro­metri. Osy jyldyń alǵashqy aıla­ryn­daǵy jaǵdaı bizdiń el úshin qolaıly bol­ǵa­nyn sarapshylardyń bári aıtyp jatyr.

Jyldyń alǵashqy aılarynda Lon­don­­ taýar bırjasynda Brent markaly­ munaıdyń saýdasy barreline 90 dollar­ deńgeıinde saýdalandy. Sodan keıingi aılarda ol baǵa 70 dollarǵa deıin tómendep ketti. Al maýsymdaǵy baǵa – 72-75 dollar shamasynda. О́tken jyldyń osy kezeńinde bul baǵa 120 dollar bolatyn. Úkimettiń bıylǵy jyly munaı barreli 85 dollar bolady degen boljamy ázirge mańaılamaı tur. Osy kúnge deıin munaı arzandasa teńgemiz kúzgi japyraqtaı qaltyrap shyǵa keletinin talaı ret baıqaǵanbyz. Al bıylǵy jyl basqasha boldy. Teńgeniń de, ekonomıkanyń da munaı baǵasyna degen táýeldiligi kemip kele jatqandaı belgiler paıda boldy degen úmitti tómendegi derekter joqqa shyǵaryp tastady.

2023 jyldyń mamyr aıynda ekinshi deńgeıli bankter men jekelegen banktik emes aıyrbastaý pýnktterinde jalpy salmaǵy 155,4 kılo 4 056 altyn quıma satyldy. Halyqqa tazartylǵan altyn quımalardy satý jáne satyp alý baǵdarlamasyn Ulttyq bank 2017 jyly iske qosqan bolatyn. Baǵdarlama qolǵa alynǵaly jalpy salmaǵy 4,4 tonna 129 605 altyn quıma satyldy. 2022 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda bizdiń altyn eksporterleri sheteldikterge somasy 66,9 mln dollarǵa 4,2 tonna óńdelgen jáne óńdelmegen altyn satqan. Al bıylǵy jartyjyldyqtaǵy derek áli jańartylǵan joq. Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova keltirgen derekterde 2022 jyly syrtqy naryqqa 20 tonnaǵa jýyq altyn satylǵany, bul 7 mlrd dollar tabys ákelip, qordaǵy altynnyń úlesin 68 paıyzdan 58 paıyzǵa deıin qysqartqany aıtylady. Demek bizdiń teńgeniń dollar aldyndaǵy jalyn kúdireıtip turǵan faktor altynnyń býy desek qatelespeımiz.

 Onyń ústine tórt aıdyń qory­tyn­dysy boıynsha IJО́ deńgeıinde jylymyq ósim baıqaldy. Biraq buǵan senip, bosańsyp qalýǵa bolmaıdy. Mamyr aıynyń qorytyndysy bo­ıynsha ekonomıkalyq ósimde sáýirdegi alǵa jyljýdan jarty paıyzǵa keri shegingenin kórdik. Bul jaǵdaıǵa munaı baǵasynyń tómendeýi jáne syrtqy saý­da profısıtiniń qysqarýy áser etti.

Degenmen alǵashqy jartyjyldyqta ulttyq valıýtamyzdyń baǵamy tamyryn tereńge jiberýge jol tapqanyn aıtýǵa tıispiz. О́tken jyly munaıdyń álemdik baǵasy barreline 100 dollar deńgeıine deıin arzandap ketken kezde teńge 7 paıyzǵa, rýblmen salystyrǵanda 11 paıyzǵa deıin qunsyzdanyp ketken bolatyn. Al bıylǵy jartyjyldyqta teńgeniń álemdik valıýtaǵa qatysty pozısııasy 0,5-3,7 paıyzǵa deıin kúsheıdi. Dollar-teńge dálizi 451,94-446,60 teńge aralyǵynda terbelip turdy.

Mundaı kórinister dollar-eýro dálizinde de baıqaldy. Sarapshylar eýro qunynyń qalyptasýyna álemdik naryq­tardaǵy dollarǵa qatysty baǵamynyń ózgerýi de áser etti. Son­dyq­tan EO valıýtasynyń resmı baǵamy aıyna orta eseppen birinshi jarty­jyldyqta 484,22 teńgege deıin kóterilip, tómendedi.

Reseıdiń ulttyq valıýtasynyń bıylǵy jaǵdaıy máz emes. Mamyrda teńge­men salystyrǵandaǵy baǵa 5,53 teńge­ge deıin arzandady. О́tken jyldyń osy kezimen salystyrǵanda teńge 14 paıyz­ǵa deıin kúsh alyp qaldy.

О́tken jyldyń úshinshi toqsanynan bastap teńge-rýbl dálizinde teńgemizdiń bási basym bola bastaǵany belgili.

Taǵy bir mańyzdy oqıǵa – el rezerv­­­teriniń ulǵaıýy. Baǵa konıýnk­­týrasynyń nasharlaýy jáne eksport­tyq túsim aǵynynyń qysqarýy halyq­aralyq rezervterdiń kólemine áli áser etken joq. Ulttyq banktiń málimetinshe, qańtar-mamyrda onyń jalpy halyqaralyq rezervteri 1,1%-ǵa (400 mln-ǵa) ósip, shamamen 35,48 mlrd AQSh dollaryn qurady. Erkin aıyrbastalatyn valıýtadaǵy aktıvteri shamamen 6,5 paıyzǵa ósti, altyn boıynsha – shamamen 540 mln-ǵa aza­ıyp, tıisinshe shamamen 15,53 jáne 19,95 mlrd dollar deńgeıine jetti.

Ulttyq qor aktıvteriniń dollarmen eseptegende ósimi bes aıda 3,48 mlrd dollarǵa jetip, 59,2 mlrd dollardan asty.

Qańtar-mamyr aılarynyń qory­tyn­dysy boıynsha aqsha agregattarynyń kólemi azaıyp, zańdy tulǵalar depo­zıtteriniń kólemi tómendeýine baılanysty ekinshi deńgeıli bankterdiń resýrstyq bazasy qysqardy. Bul óz kezeginde ekonomıkanyń naqty sektoryn banktik nesıelendirýdiń deńgeıi áli de máz emes degendi bildirse kerek. Mundaı qubylystar burynyraq, onyń ústine shıkizatqa qolaıly baǵa konıýnk­týrasymen baıqalǵanyn jáne ekonomıkada ótken jyldary qorda­lanǵan problemalarǵa baılanysty ekenin atap ótken jón.

Keıingi bes aıda aınalystaǵy memle­kettik baǵaly qaǵazdardyń kólemi 11,2 paıyzǵa ósip, 18,86 trln asty. Ulttyq banktiń qysqamerzimdi nottarynyń kólemi maýsym aıynyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha shamamen 2,54 trln, Qarjy mınıstrliginiń oblıgasııalary 15,26 trln teńgeden asty. Jyl basynan bergi ósim 300 mlrd-ǵa, Qarjy mınıstrliginiń oblıgasııalary 1,4 trln-nan astamǵa ósti.

Aınalymdaǵy memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵynyń ósý dınamıkasy da oń. Sarapshylar bul ózgeristiń de ýaqytsha ekenin aıtyp jatyr. Bul ósim ekonomıkany nesıelendirýge yqpal ete almaıdy.

Munaıǵa baılanysty baǵa konıýnk­týrasynyń nasharlaýy eń aldymen taýarlar eksportynyń ózindik qunyna keri áser etti. Qańtar-sáýir aılarynda eksport kólemi 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 3,8 paıyz tómendese, ımport 40 paıyzǵa ósti.

Importtyń artýy men eksporttyń tómendeýi nátıjesinde saýda balan­sy­nyń profısıti tórt aıda eki esege azaıyp,­ 6,6 mlrd dollarynan az deń­geıge jetti.

Sońǵy ýaqyttaǵy taǵy bir aýyr jaǵdaı ınflıasııanyń joǵary deńgeıi boldy. Aqpan aıynda ol kópjyldyq eń joǵary kórsetkishke jetip, jyldyq eseptegende 21 paıyzdan asty.

 Memleket basshysy Úkimetke ınflıasııany eki esege, ıaǵnı shamamen 10 paıyz deńgeıine deıin tómen­detý mindetin qoıdy. Alaıda bul kórsetkishke jetý ekitalaı. IJО́ dınamıkasy jáne ishki qarjy naryǵynyń jekelegen parametrleri týraly resmı­ derekter, baǵa konıýnktýrasynyń jáne syrtqy konıýnktýranyń nasharlaýy ekonomıkalyq kórsetkishterge jáne aqsha-nesıe saıasatyna, onyń ishin­de ulttyq valıýta baǵamyna áser ete almaǵanyn kórip otyrmyz. Úkimet bas­shy­synyń aıtýynsha, ulttyq ekono­mı­ka qolaısyz syrtqy jaǵdaılarǵa be­ıim­delip, turaqty ósý jolyna tústi. Osy qarqyn saqtalsa, jyl aıaǵyna deıin ekonomıkanyń ósimin 4 paıyzǵa jet­kerýimiz ábden múmkin. Qysqasy, Úki­met jaǵdaı baqylaýda, ósimge úmit bar­ dep otyr. Biz munyń nátıjesin alda­ǵy­ aılarda bilemiz. Demek otandyq eko­no­mıkanyń qurylymy ózgermeıdi, Ult­tyq banktiń valıýtalyq saıasaty ózge­rissiz.

Qazaqstan qarjygerleri qaýym­das­tyǵynyń jetekshi sarapshysy Zarına Skrıpchenko bul maqsatqa jetý úshin qurylymdyq sharalar keshenin júzege asyrý qajet ekenin atap ótti. Ekonomıkanyń ósýi paıdaly qazbalardy óndirý men eksporttaý esebinen bolyp otyr. Al otandyq óndiris pen tehnologııa álsiz damyp keledi. Sarapshy aıtyp ótkendeı, ken baılyǵy qaıta qalpyna kelmeıdi, olardyń quny álemdik shıki­zat naryǵyndaǵy jaǵdaımen anyq­ta­lady, demek onyń ekonomıkalyq ósim­ge áseri shekteýli. Ekonomıkalyq qury­lymdaǵy ózgerister, shıkizattyq emes­ ekonomıkaǵa ǵana ósimge jol ashady. «Bul model shıkizattyq baǵyttan syrt­tap, tehnologııany, ǵylymdy jáne ınnovasııany damytýǵa, adamı kapı­tal­ǵa­ ınvestısııalaýǵa basymdyq berýge tıis»,­ dep naqtylady spıker.

Sarapshylar valıýta naryǵyndaǵy qańtar-maýsym aılarynda baıqalǵan oń konıýnktýranyń saqtalatynyna senýge bolmaıtynyn aıtady. Sebebi álemdik ekonomıkanyń betalysy qyryq qubylyp tur. Syrtqy naryqtyń qabaǵy áli ashylǵan joq. Sondyqtan 4 paıyzdyq ósimniń ishki naryqqa áse­ri­ne­ de, teńgemizdiń kúsh alyp keterine de se­nim az. Ázirge abyroıymyzdy altyn ja­ýyp tur.

Demek ishki naryq úshin «teńge qan­sha­ paıyzǵa kúsheıedi emes, teńgeniń qun­syz­da­ný deńgeıi qansha paıyz bolmaq?» degen­ suraqqa jaýap alý mańyzdy...

ALMATY