Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
5 jylda 1,3 mln jas eńbek naryǵyna keledi
Jusan Analytics taldaý ortalyǵynyń uıymdastyrýymen ShOB-taǵy shımaı-shatpaq problemaǵa taldaý jasap, arajigin ajyratyp kórýge tyrysqan alqaly jıyn ótti. Ortalyqtyń basqarýshy dırektory Ánýar Qýandyqovtyń aıtýynsha, jumyspen qamtýdaǵy ShOB róli óte joǵary, óıtkeni jańadan ashylyp jatqan jumys oryndarynyń teń jartysynan astamyn shaǵyn jáne orta bıznes qamtamasyz etip otyr.
«Biz 2017 jyly ashylǵan 38,8 myń shaǵyn kompanııanyń ómirlik jolyna taldaý jasadyq. Sonda baıqaǵanymyz – alǵashqy jyldyń ózinde 3,2 myń kompanııa jabylǵan. Ekinshi jyly 2017 jyly ashylǵan kompanııanyń 75 paıyzy jumysyn toqtatqan. Jalpy, bıznestiń besjyldyq ómirinde 18 paıyzǵa jýyq kompanııa ǵana jumysyn jalǵastyrǵan. Álemde bul kórsetkish 50 paıyzdy quraıdy. ShOB-tyń damýy ekonomıkanyń tabysty jáne turaqty damýyna múmkindik beredi jáne qoljetimdi jumys oryndaryn qurady. Álemde ekonomıka sýbektileriniń 95 paıyzy – ShOB sýbektileri. IJО́ qurylymyndaǵy úlesi shamamen 50 paıyzdaı», deıdi.
Ásilinde, ashylǵan kompanııanyń alǵashqy 3-5 jyly óte mańyzdy eken. Sebebi dál osy merzim aralyǵynda kásiporyn ekonomıkaǵa tek sandyq emes, sapaly dıvıdend ákele bastaıtyn kórinedi. Iаǵnı jetilgen kompanııalar ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jobalarǵa, adamı kapıtalǵa ınvestısııa salady, ónimdilikti arttyrady, sáıkesinshe olardyń eksporttyq áleýeti de artady.
Jusan Bank basqarma tóraǵasy Nurdáýlet Aıdosov eńbek naryǵyna jasalatyn úlken qysymdy ShOB-ty damytý arqyly ǵana tejeı alamyz degen pikirde.
«2012 jylǵa deıin ShOB 160 jumys ornyn qursa, keıingi 10 jylda bul kórsetkish jyl saıyn 50 myń jańa jumys ornyna artqan. Endi 2000 jyldan keıin týǵan balalardyń eńbek naryǵyna aralasatyn da sáti keldi. Olar birtindep naryqqa qysym jasamaq. Sondyqtan qazirden bastap ShOB-qa qoldaýdy kúsheıtýimiz qajet. Ol jumys oryndarynyń negizgi jetkizýshisine aınalýy kerek. Aldaǵy bes jylda otandyq eńbek naryǵyna 1,3 mln jas maman keledi. 2030 jylǵa deıin bul sıfr 1,7 mln adamǵa ulǵaıady. On jyl kóleminde 20-25 jas aralyǵyndaǵy 2 mln jas azamatty sapaly jumyspen qamtýǵa májbúrmiz. Tıisinshe, bul jaǵdaı Qazaqstandaǵy ShOB-tyń basty qıyndyǵy hám mıssııasy bolmaq», deıdi N.Aıdosov.
Tejeýshi tórt faktor
Sońǵy derekter boıynsha, Qazaqstanda ShOB sýbektileri belsendi ósip keledi. 2018 jyldan beri IJО́-degi úlesi 28-den 37 paıyzǵa ósken. 2 mln ShOB kásipornynda 4 mln-nan astam adam jumyspen qamtylǵan. Eldegi shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń 75 paıyzy qyzmet kórsetý sektorynda, tek jartysynan astamy 6 iri óńirde – Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda jáne Qaraǵandy, Almaty, Túrkistan oblystarynda jumys isteıdi.
«Álemmen salystyrar bolsaq – damý qarqynymyz táýir-aq, alaıda biz áli damýdyń erte kezeńindemiz. О́zge elderde ekonomıkadaǵy ShOB úlesi men jan basyna shaqqandaǵy tabys arasynda anyq baılanys bar. Iаǵnı ekonomıkadaǵy ShOB úlesi joǵary bolǵan saıyn ekonomıka da sonshalyqty kúshti bola túsedi. Tabysy joǵary, biraq ShOB deńgeıi tómen eldi keziktirmedik. Qazaqstan damýshy elder tobynda. ShOB problemasy – ónimdiliktiń tómendiginde. Shaǵyn jáne iri bıznes arasyndaǵy bul kórsetkishtiń aıyrmashylyǵy – bes esedeı. Damyǵan elderde bul aıyrma 20-40 paıyzdy quraıdy. Birinshiden, mundaı alshaqtyq qoǵamda ekonomıkalyq teńsizdikti týǵyzady. Iri kompanııalarda logıstıka, tehnologııa, qarjylyq ınfraqurylymǵa degen qoljetimdilik bar. Olar iri tabys esebinen qyzmetkerlerine kóp tóleı alady. О́nimdiligi tómen bolǵan soń shaǵyn kásipkerlerde ondaı múmkindik bolmaıdy. Sóıtip, teńsizdik týyndaıdy. Muny jekelegen óńirlerde jáne munaı sektoryndaǵy oqıǵalardan baıqaýǵa bolady», deıdi Ánýar Qýandyqov.
Sarapshynyń aıtýynsha, tómen ónimdilik kásiporynnyń básekege qabiletin de tómendetedi jáne eksporttyq potensıaly bolmaıdy. Qazaqstanda ShOB-tyń 6 paıyzy ǵana óz ónimin eksportqa shyǵarady eken. Damyǵan elderde bul kórsetkish 20 paıyz mańaıynda. ERI básekeli ortany zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Azat Mahvatov ShOB damýyn tejep turǵan basty tórt faktordy bóle-jara aıtady.
«Olar – salyq jeńildikteriniń jetispeýshiligi, tehnologııa tapshylyǵy, qarjy tapshylyǵy jáne kásipkerlik sýbektileriniń qoldanystaǵy sanattary. Atalǵan problemalardy sheshý úshin Úkimetke usynys jasaldy. Memleket sharalar qabyldaıdy. Eger biz ár máselege birtindep jáne egjeı-tegjeı úńiler bolsaq, onda 2030 jyly nátıjesin kórip te qalamyz», deıdi sarapshy.
San emes, sapa mańyzdy
Al «Aýyl» partııasy tóraǵasynyń orynbasary Tóleýtaı Rahymbekovtiń pikirinshe, 30 jyl boıy ShOB-qa qatysty naqtyly memlekettik saıasattyń qalyptaspaýy saldarynan qazir bıznesmender zardap shegip otyr.
«Mysaly, men Jezqazǵanda kirpish óndirgim keledi. Isim júrip, ónimdi satar bolsam qaıda satpaqpyn? Jaqyn qala Arqalyq – 330 shaqyrymda, Qyzylorda – 430 shaqyrymda, Qaraǵandy – 530 shaqyrymda. Úlken táýekelder týyndaıdy. Ol qalalarǵa ónim jetkizý ońaı emes. Sondyqtan kásipkerler meıramhana, saýda, janarmaı beketi degen sııaqty kásiptermen aınalysýǵa kóshedi. Bizde memlekettik baǵdarlamalar men qoldaý sharalarynyń kóptigine qaramastan, ShOB-qa qatysty naqtyly memlekettik saıasat joq. 30 jyl ishinde biz tek bazar, saýda ortalyqtary men toıhana salýdy ǵana meńgerdik. Memleket nemen aınalysý kerek ekenin meńzep, shaǵyn jáne orta bızneske sıgnal bermeıdi. ShOB-qa qatysty ıdeologııany ózgertetin sát keldi. Aýyl sharýashylyǵy salasy kásipkerlerge úlken múmkindik berip otyr. Bul rette Kanada, Argentına jáne Aýstralııanyń tabysty tájirıbesin mysalǵa keltirer edik. Nege bizge de osy salany paıdalanbasqa? Biz aýyl sharýashylyǵy jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisinde lıder bola alar edik. Aınalamyzda tutynýshy da kóp. Onyń ústine, ekonomıster aıtyp júrgendeı aýyl sharýashylyǵyndaǵy bir jumys orny qalada 7 jumys ornyna deıin qurýǵa múmkindik jasaıdy», deıdi Tóleýtaı Rahymbekov.
Aýyl sharýashylyǵy mamanynyń sózinshe, bizde «bıznesmen» degen kim, «kásipker» degen kim degendi anyqtaıtyn túsinik joq.
«Statıstıka da durys emes. Qazir bizde 2 mln ShOB sýbektisi bar kórinedi. 10 jyl buryn 600 myń bolǵan. Burynǵy sıfr shyndyqqa jaqyn sııaqty. Ǵalymdardyń aıtýynsha, kez kelgen qoǵamda halyqtyń 3-4 paıyzynyń kásipkerlik qabileti bolady eken. Qalǵandary eshqashan «kásipker» atanbaıdy. Sanǵa qaraıtyn bolsaq Qazaqstanda 600-800 myń shaǵyn bıznes sýbektisi bolýǵa tıis. 2 mln degen qaıdan shyqqan? Bul rette «Jumyspen qamtýdyń jol kartasyna» «rahmet» aıtamyz. JK tirkegen ózin-ózi jumyspen qamtýshylarǵa 3-6 mln nesıe berilip, nátıjesinde, kásipker sany artyp shyǵa keldi. Alaıda moıyndaý kerek, bul azamattar el ekonomıkasyna úles qosyp jatqan joq. Ásirese aýyl sharýashylyǵynda. «Aýyl sharýashylyǵynda tirkelgen sýbektiler sany – 250 myń. Onyń 230 myńy – sharýa qojalyqtary, qalǵandary – AQ, JShS, óndiristik kooperatıvter sııaqty zańdy tulǵalar. Aýyl sharýashylyǵynda bıznes ashý qıyn emes. Kóbi jer máselesin alǵa tartady. Biraq ol – syltaý ǵana. Elimizde 100 mln gektar jer bos jatyr. Iá, eldi mekennen sál alystaý. Biraq aınalysýǵa bolady. Sońǵy 3-4 jylda aýyl sharýashylyǵy salasynda 30 myńdaı kásipker paıda boldy. Mine, bular 6 mln alý úshin tirkelgen kásipkerler. Al aqshany qaıda jiberdi, men ol jaǵyn bilmeımin», deıdi Tóleýtaı Rahymbekov.
Uzaqmerzimdi strategııa joq
Qazaqstan otbasylyq bıznes qaýymdastyǵy úılestirý keńesiniń tóraǵasy Iаna Isakovanyń paıymdaýynsha, bizde bıznesti ári qaraı úıirip áketý úshin tatymdy, júıeli strategııa jetispeıdi.
Japonııada kompanııalardyń 90 paıyzy, Eýropada 70 paıyzy otbasylyq ShOB sanalady. Otbasylyq bıznes uzaqmerzimdi bolady. Ondaı kompanııalar satylym úshin emes, otbasyny basqarý jáne oǵan ıelik etý úshin (muragerlikti berý maqsatymen) qurylady. Biz eki jylǵa sozylǵan zertteý júrgizdik. Onyń aıasynda qalalyq jáne aýyldyq jerdegi 714 kompanııanyń ártúrli jastaǵy ókilderine saýaldama jasadyq. Nátıjesine qarasaq, respondentterdiń 50 paıyzy kásipterin dóńgeletip áketý úshin uzaqmerzimdi strategııa jetispegenin málimdepti. Iаǵnı otandyq kompanııalarda strategııa boıynsha qıyndyq bar», deıdi Iа.Isakova.
Keıbiri qarjylyq problema retinde ınvestısııalyq nemese operasııalyq qyzmetke qarajattyń joqtyǵyn aıtsa, basqalary úshin eń álsiz tusy – tutynýshylardyń tólem qabiletsizdiginde eken. 35 paıyzy bilikti kadrlardyń tapshylyǵyn aıtqan. Sonymen qatar saýaldamaǵa qatysqandardyń 30 paıyzynda ǵana bıznes-bilim bar. Bizge bıznes túıtkilderin qazir sheship qoıý jetkiliksiz, 10-20 jyldan keıin ne bolatynyn da oılaý kerek, deıdi maman.
Onyń pikirinshe, iri bıznes kómekke syrttan ekspertterdi jıi tartsa, ShOB basshylary mundaı qadamǵa sırek barady.
«Ádette kásipker óz bıznesimniń jaı-kúıin ózimnen artyq eshkim bilmeıdi, tıisinshe, meniń kompanııamda jumys istemeıtin adam maǵan qalaı kómektese almaq dep oılaıdy. Suralǵandardyń 20 paıyzy eshqashan ekspert kómegine júginbegen eken. Bizdiń ShOB ortasynda ekspert shaqyrý jáne syrtqy mamandardy tartý mádenıeti áli qalyptaspaǵan. 70 paıyzy maman shaqyrý qymbat ekenin aıtqan. Al kóbi tegin konsýltasııalar men memlekettik qoldaý sharalary týraly bilmeıdi de», deıdi.
«Schoolbu» balalar tasymaldaýmen aınalysatyn kompanııa basshysy Albert Nıdiń aıtýynsha, bastapqy kezeńde kásipker bıznes máselesin ózi sheshedi.
«Bank ınvestor retinde kepilmen aqsha ǵana beredi. Áldeqaıda qoljetimdi qarjy bolsa birneshe ret ósim kórseter edik. Máselen, men bıznesti bastaý úshin búkil múlkimdi kepilge qoıdym: baza, páter, úı. Sóıtip, táýekelge bardyq. Iá, «Damý» arqyly memlekettik qoldaý sharasyn alýǵa bolady, biraq qarjylandyrý mólsheri meniń kepilimniń kólemine baılanysty», deıdi ol.
Ol sondaı-aq halyqtyń tabysy ósip jatpaǵanyn, onyń esesine sol avtobýstardyń baǵasy sońǵy 7 jylda kemi eki ese óskenin atap ótti.
«2015 jyly biz 6 mln teńgege avtobýs satyp aldyq. Qazir olardyń baǵasy 12-13 mıllıonnan asady. Sol kezden beri otyn baǵasy úsh ese ósti. Men bıznesmen retinde, bankrot bolmas úshin osy shyǵyndardy qyzmet qunyna qosamyn. Sóıtip, aqyrynda tutynýshyǵa aýyrlyq túsiremin», deıdi Albert Nı ShOB úshin týyndap otyrǵan taǵy bir túıtkildi alǵa tartyp.
