‒ «Jasyl» energetıkanyń kún sáýlesi, jel, geotermaldy, teńiz aǵyndary men tolqyndary, bıogaz syndy jańartylatyn kózderi bar ekeni belgili. Olardyń paıdaly áser koeffısıentteri (PÁK), tıimdilik deńgeıi jóninde mysaldar keltire alasyz ba?
‒ Osy daýly suraqqa jaýap berý úshin belgili amerıkalyq «The Wall Street Journal» gazetinde berilgen bir aqparatqa (derekkóz: «Energy Points» saraptamalyq kompanııasy) toqtalaıyq. Keltirilgen salystyrmaly eseptik tıimdilik óndirilgen elektr energııasynyń túpkilikti qunyn esepteý úshin otynnyń ózindik qunyn, ıaǵnı energııa kózin materıal retinde (kómir, munaı, gaz, bıomassa, kún radıasııasy, ıadrolyq otyn, jel jáne t.b.) eskerý qajet ekenimen baılanysty. Munda kómirsýtek shıkizatyn óndirý men óńdeý shyǵyndary bolýy múmkin. Sondaı-aq energııany óndirý jáne túrlendirý shyǵyndarynyń quny esepteledi. Bul ‒ energııany túrlendirýge arnalǵan belgili bir qondyrǵylardy óndirýge baılanysty barlyq shyǵyn (munaı jáne gaz óńdeý zaýyttary, generatorlar, mehanızmder, syıymdylyqtar), ústeme shyǵystar, amortızasııa shyǵystary, jalaqy shyǵystary jáne qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııandy joıýdyń quny. Júrgizilgen energetıkalyq taldaý osy sansyz parametrdiń barlyǵyn eskeredi jáne nátıjesinde «paıdaly elektr energııasy» uǵymyna aınalady.
Keltirilgen derek qazba otyndary (kómir, munaı, gaz jáne t.b.) elektr energııasyna aınalǵan kezde ortasha eseppen bastapqy energııasynyń bir bóligin ǵana beretinin kórsetedi. Sebebi olardy elektr energııasyna aınaldyrý úshin basqa elektr kózderin paıdalaný qajet. Al qaldyqtardy joıý, mysaly, kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylarynyń áserin azaıtý kóp energııany qajet etedi. Qazba otyny bolyp tabylmaıtyn energııa kózderi (sý, jel, kún) olardyń óndirisin qamtamasyz etý arqyly alynady. Bul is júzinde tutynylǵannan góri kóbirek energııa óndirýge ákeledi. Elektr energııasy úshin eń tıimdi otyn sanalatyn jel qýat kózine aınalǵan kezde bastapqy energııanyń 1164%-yn quraıdy. Tıimdilik spektriniń ekinshi jaǵynda ‒ kómir, onyń shyǵymy nebári 29%.
Málimetter ortasha eseppen alynǵan. Mysaly, elimizdiń ońtústik óńirlerinde kún elektr stansalaryn ornatý men kún energııasyn jańǵyrtý búkil respýblıkamyz boıynsha ornatýǵa qaraǵanda tıimdirek bolýy múmkin. Al jel parkterin ornatý qazirdiń ózinde daıyn ınfraqurylymy (qosalqy stansalar, joǵary voltty jeliler) bar batys, ortalyq, soltústik jáne shyǵys oblystarynda qolaıly.
‒ Aralas kún-jel elektr qondyrǵylarynyń, sondaı-aq bólek kún jáne jel elektr qondyrǵylarynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq kórsetkishteri qandaı? Osy kórsetkishterdi salystyrmaly taldaý biriktirilgen kún-jel qondyrǵylarynyń tıimdiligin rastaı ma?
‒ Árqaısysy belgili bir ýaqyt aralyǵynda júkteme qajettilikterin jaba alatyn eki energııa kózi bar keshenniń nusqasy dızeldi generasııany jańartylatyn energııa kózimen almastyrý múmkindiginiń joǵarylyǵymen sıpattalady. Mundaı júıege dızel nemese benzın generatory qosylǵan jaǵdaıda, ortalyqtandyrylmaǵan nysandardy elektrmen qamtamasyz etetin joǵary tehnıkalyq-ekonomıkalyq sıpattamalary bar ámbebap energııa keshenderin salýǵa múmkindik paıda bolady.
Bul júıeniń negizgi jáne qymbat býyndarynyń biri (búkil stansa qunynyń 40%-y) ‒ akkýmýlıator blogy. Ortasha alǵanda, AGM tehnologııasy boıynsha jasalǵan osyndaı stansalarda qoldanylatyn akkýmýlıatorlyq batareıalardyń qyzmet etý merzimi 4-5 jyl, GEL tehnologııasy boıynsha – 6-8 jyl. Batareıalar minsiz jaǵdaıda paıdalanylǵanda ǵana bul merzimderge kepildik bar. Al olardyń jumys isteý merzimine: paıdalaný temperatýrasy, razrıad deńgeıi (tereń razrıadtarmen paıdalanýda merzimi aıtarlyqtaı qysqarady), osyndaı razrıad pen zarıad sıkldarynyń sany, zarıad kontrollerleriniń durys jumys isteýi (PWM, MPPT) sııaqty faktorlar áser etetinin aıta keteıik. Sonymen qatar batareıa jumysynyń búkil kezeńinde onyń syıymdylyǵy birtindep tómendeıdi. Sondyqtan birneshe kózdiń birlesken jumysy búkil elektr stansasynyń qyzmet etý merzimin uzartady jáne nysandy táýlik boıy úzdiksiz elektrmen qamtamasyz etedi. Sapaly elektronıka: ınvertorlar men kontrollerler júıeniń beriktigi men uzaqqa jaramdylyǵynyń kepili.
‒ Jasyl energetıkanyń jańartylatyn kózderiniń artyqshylyqtarymen qosa, aıqyn nemese jasyryn kemshilikteri de bar. Mysaly, gıdroenergetıka bógetter salýǵa arnalǵan keń jerlerdi sý basý qaýpimen baılanysty. Sol sekildi jel qondyrǵylaryn paıdalaný ınfradybys deńgeıiniń joǵarylaýymen birge júredi. Osy erekshelikterdiń aınalaǵa áserin túsindirip ótseńiz?
‒ Iá, kınetıkalyq energııany elektr energııasyna aınaldyratyn sý, jel elektr stansalary sııaqty jańartylatyn energııa kózderiniń qorshaǵan ortaǵa edáýir yqpaly bar. Jel týrbınalaryn kóp kólemde ornatý jer betindegi atmosferalyq aýa aǵyndaryna áser etýi múmkin. Tańdalatyn jáne ornatylatyn jeri boıynsha jel elektr stansalary: jerústi, jaǵalaýdaǵy, offshorlyq (teńizde, jaǵalaýdan 10-12 shaqyrym qashyqtyqta) jáne qalqyma (alǵashqy prototıpteri shamamen 2007 jyly paıda bolǵan jańa ázirleme) sııaqty túrlerge bólinedi. Fızıka negizderin oqyǵan kez kelgen adam jer atmosferasy sııaqty tuıyq júıede energııa jasalmaıtynyn jáne joıylmaıtynyn, tek saqtalatynyn biledi. Bul – alyp jel týrbınalarynyń qalaqtary arqyly ótetin aýa aǵyndary jeldiń jyldamdyǵyn proporsıonaldy túrde azaıta otyryp, atmosferadan túsetin energııany paıdalanady degendi bildiredi. Bul jyldamdyqtyń tómendeýi aýqymdy aǵyndarǵa aıtarlyqtaı áser etýi jáne biz áli túsinbeıtin saldarǵa ákelýi múmkin.
Jaqynda jel kúshiniń qorshaǵan ortaǵa áseri týraly jobada Oslodaǵy Norvegııa meteorologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri Goran Brostom teńiz jel elektr stansalary iske qosylǵan kezde muhıt aǵyndaryna belgili bir dárejede áser etýi múmkin ekeni týraly zertteýdi engizdi. Aýa jel týrbınalarynyń qalaqtary arqyly ótkende, bul aǵynnyń júretin joly azdap ózgeredi. Onyń nátıjesinde paıda bolatyn týrbýlenttilik muhıt betine urylatyn ádettegi lamınarly aǵyndy ózgertedi. Muhıt sýymen baılanysta bolǵan týrbýlenttilik tereńdegi sýyq sýlar joǵary kóterilip, onyń ornyn anaǵurlym taıaz sýlar basatyn qubylysty týdyrýy múmkin. Bul kezde sý qoımasyndaǵy jylýy bar aǵyndardyń qurylymy ózgeredi. Bul jahandyq qubylys áli de bizdiń túsinigimizge baǵynbaıdy.
Sol sekildi jel týrbınalarynyń janýarlar álemine áseri sý organızmderine, qustarǵa jáne jándikterge qaýip tóndirýimen de sıpattalady. Offshorlarda (teńizde) jel elektr stansalaryn salý kezeńinde tirshilik etý ortasyndaǵy buzýshylyqtar balyqtardyń kóship-qonýyna jáne ólimine ákeledi. Al paıdalaný kezeńinde sýasty kabeli arqyly elektr energııasyn berý kezinde balyqtar men sý túbindegi janýarlarda shoshyný reaksııasy paıda bolýy múmkin. Sodan keıin kabeldik jeli balyqtardyń kóship-qonýyna kedergi bolady. Sondaı-aq 2 GVt-saǵattyq elektr energııasynda shamamen 1 qus óledi. Mysaly, bul AQSh aýmaǵy úshin jylyna shamamen 70 myń qusqa sáıkes keledi. Qozǵalmaly qalaqtardan ýltraqysqatolqyndy (ÝQT) jáne asqan joǵary jıilikti (AJJ) dıapazondaǵy radıotolqyndardyń shaǵylysýynan áýe laınerleriniń navıgasııalyq jabdyqtarynyń qalypty jumysy buzylyp, teledıdar habarlaryn qabyldaý qıynǵa soǵady.
Eýropa elderiniń birinde jel týrbınalarynyń jumysy adamnyń psıhologııalyq jaǵdaıyna áser etetini ǵylymı zerttelgen. Shýdyń áserinen basqa, jel qalaqtarynan jaqyn mańaıdaǵy turǵyn úılerge kóleńke de túsedi. Bul – adamdardyń psıhıkasyna teris áser etip, mazasyzdyq týdyrady. Osyǵan baılanysty mundaı turǵyn úılerdiń, sondaı-aq oǵan irgeles jerlerdiń quny sońǵy ýaqytta kúrt tómendegen.
Ekinshi jaǵynan, jańartylatyn energııa kózderin paıdalaný kezinde dástúrli energııa kózderimen salystyrǵanda ártúrli lastaýshy zattyń, sonyń ishinde parnıktik gazdardyń shyǵaryndylary azaıady. Keltirilgen derekterden shyǵatyn qorytyndy balamaly energııanyń tıimdiligin kórýmen qatar, odan utylatyn tustarymyz da bar ekenin bildiredi.
‒ Respýblıkamyzdyń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý tujyrymdamasynyń maqsatty ındıkatorlarlaryna qol jetkizý, qosymsha ınvestısııalar tartyp, jumys oryndaryn ashý maqsatynda kóptegen joba qolǵa alynǵan. Solardyń biri ‒ Jońǵar qaqpasynda jel elektr stansasyn salý. Al bul mańdaǵy jeldiń kúshtiligi jaıynda jıi aıtylady. Alaı-dúleı daýyl tursa, jel generatorynyń konstrýksııasy oǵan shydas bere ala ma?
‒ Qatty jel, tipti júk vagondaryn aınaldyryp jiberetin jaǵdaılar da kezdesedi. Dostyq stansasynyń ózinde qýattylyǵy shamamen 200 kVt quraıtyn bir eýropalyq óndirýshiniń ekiqalaqty jel týrbınasy qondyryldy. Biraq ol ornatyla salysymen birden toqtatyldy. Aýa aǵynynda ushatyn usaq tastar abrazıv retinde áreket ete alady jáne birneshe ýaqyt ishinde týrbına qalaqtaryn buzyp ótedi degen boljam bar. Osyndaı jaǵdaılarda jumys isteıtin jáne agressıvti ortaǵa tótep beretin týrbına áli shyǵarylǵan joq. Jońǵar qaqpasy aımaǵyndaǵy bir mańyzdy artyqshylyq ‒ turaqty jel baǵyty. Sondyqtan mundaǵy jel parki dińgektegi jel týrbınalary emes, sý elektr stansasy sııaqty jel platınasy bolýy kerek dep oılaımyn.
‒ Bilýimizshe, siz jetekshilik etetin «Samal Energy» kompanııasy kún, jel elektr stansalaryn jetkizýmen jáne ornatýmen qatar, jasyl tehnologııalar salasyndaǵy taǵy bir baǵyt ‒ elektrotrısıklder ázirleýmen aınalysady. Jalpy, bul shaǵyn elektr kóliginiń bolashaǵyn jol qozǵalysy erejelerimen retteletin kólik quraly retinde kóresiz be?
‒ Elektrli samokat nemese velosıped bolsyn, jolǵa shyqqan kez kelgen kólik quraly jol qozǵalysy erejelerin saqtaı otyryp júrýi kerek. Men elektr samokattaryna arnalǵan arnaıy joldarmen júrip, elektrotrısıklymdy naqty synaqtan ótkizdim. Baıqaǵanym ‒ bul joldardyń sapasy óte nashar. Elektr skýterleriniń trotýarlar men joldarǵa shyǵyp ketýiniń bir sebebi osy. Sondyqtan qozǵalys jolaqtaryna ýaqtyly monıtorıng jasap, jóndeý júrgizý qajet. Olar úshin basqa zamanaýı materıaldar men jabyndardy paıdalaný nusqalaryn qarastyrý qajet bolýy múmkin. Shaǵyn elektr kóligin damytý úshin birinshi kezekte tıisti ınfraqurylym qajet.
Eger elektrli samokat pen velosıpedti salystyratyn bolsaq, onda olardyń dóńgelek ólshemderindegi aıtarlyqtaı aıyrmashylyqty kóremiz. Iаǵnı kishkentaı dıametrli dóńgelek kishigirim shuńqyrǵa tússe de, qulaýǵa ákelýi múmkin. Qulaýǵa deıin barmaǵan jaǵdaıdyń ózinde bul kólikti júrgizýshi ózin únemi jaısyz qozǵalys jaǵdaıynda sezinedi. Aıta ketý kerek, elektrotrısıkl elektr samokatyna qaraǵanda anaǵurlym berik. Ol burylysqa engen kezde jyldamdyqty ádettegi elektr samokaty talap etetin deńgeıge deıin tómendetý qajet etilmeıdi. Jobalanǵan dızaında maıatnıktik júıe qoldanylyp, ol kólbeý jazyqtyq boıymen qozǵalýǵa múmkindik beredi. Qazir elektrotrısıkldi kez kelgen aýa raıynda júrgizý, kóshede zarıadtaý múmkindikterin jetildirýmen aınalysýdamyz. Sonymen qatar QazUÝ-dyń mehanıka-matematıka fakýltetinde elektr kóligi taqyryby boıynsha doktorlyq dıssertasııam sheńberinde elektrotrısıkl júrgizýshisine arnalǵan sıfrlyq assıstent baǵdarlamasyn ázirlep jatyrmyn. Qaýipsiz basqarýdyń mundaı júıesi (ADAS) júrgizýshige jolda soqtyǵysýdan saqtanýǵa kómektesip, aǵymdaǵy kóshe qozǵalysy jaǵdaıynan tolyq aqparat berip otyrady.
Áńgimelesken
Botagóz ÁBDIREIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
