Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Barlyq damyǵan el óz fermerleri men óndirýshileriniń múddelerin qorǵap, birinshi orynǵa qoıady. Al bizde otandyq óndirýshiniń naryq qatynasyndaǵy jaǵdaıy áý bastan durys qalyptaspaǵan. Saýda jelileri basqa qatysýshylarǵa óz erkin bildiretin monopolııaǵa aınalyp, otandyq ónim men ımporttyq ónimge qatysty teńsiz erejeler ornyqqan. Otandyq tamaq ónimderin bólshek saýdaǵa ótkizýdegi synı jaǵdaıdy jýyrda sala mamandary Májilistiń agrarlyq máseleler jónindegi komıtetimen jáne «Amanat» partııasynyń agroónerkásiptik keshen boıynsha keńesimen birlesip talqylaǵan bolatyn.
Bıznes-qaýymdastyq ókilderiniń aıtýynsha, saýda jelileri óndirýshilerdiń taýarlaryn barynsha arzan baǵamen alýǵa beıil. Mundaı kózqarasty óz yńǵaıyna qaraı paıdalanǵan sheteldik kompanııalar sapasy kúmándi ónimderin tómen baǵamen elimizge toǵytyp jatyr. Saldarynan dúken sórelerindegi otandyq taýarlardyń úlesi jyldan-jylǵa azaıyp barady. Osydan keıin óz óndirisimizdiń kólemi qysqaryp, kóptegen kásiporynnyń qýaty jartylaı ǵana júktelýde. Al arzan, sapasyz ónimderdi únemi tutyný el turǵyndarynyń densaýlyǵyna teris áser etetini aıtpasa da belgili.
Máselen, sońǵy jyldary Soltústik Qazaqstan oblysynyń saýda jelilerinde ımporttyq azyq-túlik ónimderi kóbeıgen. Jergilikti shaǵyn kásiporyndar sapaly ónim shyǵarýǵa baǵyt ustanǵandyqtan, saýda jelileri úshin ónimdi kórshi elderdiń iri óndirýshilerinen eń tómen baǵamen úlken kólemde satyp alý tıimdirek. Mundaı jaǵdaıda jergilikti óndirýshiler óndiris kólemin azaıtýǵa, jumys oryndaryn qysqartýǵa jáne tipti naryqtan ketýge májbúr. О́ńirdegi et óńdeýmen aınalysatyn 15 kásiporynnyń 7-niń bankrotqa ushyraýyna osy problema sebep bolǵan.
Azyq-túliktiń 80%-yn ımport quraǵandyqtan, saýda sórelerinde otandyq ónimge oryn qalmaıdy. Qazaqstan Sút odaǵynyń dırektory Vladımır Kojevnıkovtiń aıtýynsha, jergilikti óndirýshilerdiń ónimi barlyq ókiletti organdardyń qatań baqylaýynda bolsa, ımporttyq azyq-túlik zerthanalarda alǵash ákelingen kezde ǵana tekseriledi. Odan keıin úsh jyl boıy ákelýge ruqsat. Mundaı is-qımyl naryqta adal básekelestiktiń bolmaýyna baılanysty qalyptasyp otyrǵandyqtan, saýda-sattyq jelileriniń qyzmetin memlekettik deńgeıde retteý mańyzdy.
Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynyń vıse-prezıdenti Baqyt Qosshyǵulovanyń pikirinshe, saýda jelileriniń jumysyn retteýde damyǵan elderde jasalǵandaı «saýda ústemesi» uǵymyn ǵana qaldyrý kerek. «Biz retrobonýs, basqa da bonýs túrlerin bildiretin, saýda kompanııasynyń múddesi úshin jetkizýshi tarapynan qosymsha qyzmetter tóleýdi kózdeıtin «syıaqy» uǵymyn Saýda qyzmeti týraly zańnan alyp tastaý qajet dep esepteımiz. Saýda jelilerine otandyq óndirýshilerden retrobonýstar alýǵa, jetkiziletin taýarǵa qosymsha qyzmetter nemese jeńildikter, qoldanystaǵy praıs-paraqtan satyp alý baǵasyna jeńildikter talap etýge tyıym salý qajet», deıdi ol.
Qazirgi ýaqytta saýda jelileri post-tólem boıynsha qolaısyz sharttardy belgilegen. Salalyq odaq ókilderi tólemdi keıinge qaldyrý túrindegi tájirıbeden bas tartý qajet dep sanaıdy. Máselen, óndirýshi ónim shyǵarýmen qatar, ony ózderi jetkizedi, salyq, qyzmetkerlerdiń jalaqysyn tóleý úshin jetkilikti qarajat qajet. Al jeli satylǵan taýarǵa aqsha tóleýdi birneshe aıǵa deıin keshiktirip, óndirýshini aınalym kapıtalynan aıyrýy múmkin. Buǵan qosa sýpermarketter ımporttyq ónimdi satyp alyp, oǵan óz brendin qoıady da, otandyq ónim retinde satady.
Qazaqstan Et odaǵynyń basqarýshy dırektory Ásem Ábdirimovanyń aıtýynsha, jańa salyq kodeksin ázirleý barysynda mamandar saýda jelileri salyq salýdyń tıimdiligine baılanysty ımporttaýshylarmen belsendi jumys istep jatqanyna nazar aýdarǵan. О́ndirýshiler Ulttyq ekonomıka mınıstrliginen osy máseleni pysyqtaýdy suraıdy. Bul rette ne bastapqy QQS-ty ishinara sýbsıdııalaý, ne saýda jelilerine otandyq óndirýshimen jumys isteý yńǵaıly jáne tıimdi bolýy úshin osy aspektini basqasha pysyqtaý qajet.
Sonymen qatar kezdesý barysynda óndirýshiler «Qazaqstanda jasalǵan» ulttyq baǵdarlamasyn ázirleýshilerdiń sapasyz pysyqtaýyna shaǵymdandy. Máselen, barlyq talqylaýlar tıisti daıyndyqsyz onlaın rejiminde ótedi, bul rette salalyq odaqtar men óndirýshiler qaýymdastyqtary tarapynan usynystar esh jerde tirkelmeıdi. Sheneýnikterdiń osyndaı jaýapsyz tásiliniń nátıjesinde strategııalyq mańyzy bar baǵdarlamada otandyq óndiristi qoldaý boıynsha naqty sharalardan jalań sóz basym. Al jergilikti óndirýshini qorǵaıtyn memlekettik retteý sharalaryn engizý, normatıvtik qujattarda saýda jelilerinde ózimizdiń ónimder úshin basym jaǵdaılardy bekitý, sondaı-aq otandyq azyq-túlik ónimderin jyljytý men tanymal etýge saýda jelilerin tartýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý máselelerin júıeli túrde sheshý kerek. Sáıkesinshe, elimizdiń árbir azamaty óz ónimderimizdi satyp alýdyń artyqshylyǵyn, óz ekonomıkamyzdy qoldaýdyń mańyzdylyǵyn tereń túsinýge tıis.
Májilistiń Agrarlyq máseleler jónindegi komıtetiniń múshesi, «Amanat» partııasynyń AО́K jónindegi keńesiniń basshysy Nurjan Áshimbetov saýda jelileri óz múddeleri úshin paıdalanatyn naryqtaǵy jaǵdaı óz ýaqytynda óndirýshiler men tutynýshylardyń múddelerin eskere otyryp, tıisti túrde rettelmegenin, endi bul kemshilikterdi túbegeıli túzetý qajettigin alǵa tartty.
Májilistiń Agrarlyq máseleler jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Serik Egizbaev Parlamentte Azyq-túlik qaýipsizdigi týraly zańdy ázirleý úshin arnaıy jumys toby qurylatynyn, oǵan salalyq óndiristik qaýymdastyqtardyń ókilderi de kiretinin aıtty. Bir sózben aıtqanda, saýda sórelerinde ımporttyń negizsiz ústemdigine qatysty barlyq másele sheshilýge tıis. Bul rette jaǵdaıdy mamandardyń óz aýzynan estip, salanyń tynys-tirshiligine jete mán berýdiń mańyzy bólek.
