Alqaly otyrysta sóz alǵan Syrtqy ister mınıstri Murat Nurtileý Azııadaǵy saıası jáne ekonomıkalyq tetikterdi talqylap, óz usynystaryn ortaǵa salyp, pikir almasýǵa nıetti sarapshylarǵa alǵysyn bildirdi. Sonymen qatar vedomstvo basshysy forým qatysýshylaryna arnalǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.
«Forýmdy ótkizý ıdeıasy jetekshi halyqaralyq taldaý ortalyqtarynyń zııalylary, sarapshylary, akademıkteriniń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵany qýantady. Qazirgi kúrdeli jahandyq jaǵdaıda sarapshylar qaýymdastyǵymen tikeleı jáne ashyq dıalog shuǵyl qajettilikke aınalyp otyr. Búginde álem buryn-sońdy kezdespegen qıyndyqtarǵa tap keldi. Biz halyqaralyq qatynastar júıesi negizderiniń qaýipti erozııasynyń ósip kele jatqan geostrategııalyq shıelenistiń jáne jahandyq ekonomıkalyq belgisizdiktiń kýási bolyp otyrmyz. Senimsizdik, ıdeologııalyq jáne aqparattyq soǵystar sekildi jaǵymsyz úrdisterdiń erekshe alańdaýshylyǵyn týdyrady. Sondyqtan kúsh-jigerimizdi qaýipsiz, ádil álem qurýdyń syndarly ıdeıalary men tıimdi tásilderin tabýǵa baǵyttaý mańyzdy. Osy rette saıasattanýshylar, ekonomıster, bedeldi saraptama ortalyqtar men ǵylymı zertteý ınstıtýttary bul úderiste sheshýshi ról atqarady. Meniń oıymsha, qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi Ortalyq Azııa forýmy elimizdiń turaqtylyǵyn, yntymaqtastyǵyn jáne ornyqty damýyn nyǵaıtý maqsatynda óńirlerdiń zııatkerlik kapıtalyn shoǵyrlandyrýǵa óz úlesin qosady», delingen Murat Nurtileý oqyp bergen Prezıdenttiń hatynda.
Joǵary bilikti mamandar men sarapshylar óz elderiniń ahýalyn, agenttikteriniń halyqaralyq ustanymdaryn nyǵaıtýǵa, ózara is-qımyl men shyǵarmashylyq áriptestikti damytýǵa eleýli úles qosa alady. Bul aımaqtyń qazirgi jaǵdaıda álemdegi mıssııasyn uǵýǵa, qaýipsizdiktiń jalpy ishki múddelerin jáne turaqty úderiske jetý jolynda jan-jaqty yntymaqtastyqqa umtylýda jol bastaıdy. Osy rette Syrtqy ister mınıstri sóz arasynda Qazaqstan Ortalyq Azııany kólik-logıstıkalyq torapqa aınaldyrý usynysyn qoldaıtynyn jetkizdi.
– Qazir betpe-bet kelip otyrǵan máseleler belgili bir deńgeıde qaýip tóndirýi múmkin. Osylardy eskere otyryp, Qazaqstan kópvektorly, syndarly saıasatty jalǵastyryp keledi. Sondaı-aq biz Birikken ulttar uıymynyń Jarǵysynda jáne halyqaralyq quqyqta bekitilgen qundylyqtar men qaǵıdalardy berik ustanamyz. Buǵan qosa, Azııanyń ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan sheshýshi ról atqaratyny belgili. Qazaqstan óz tarapynan Azııanyń uzaqmerzimdi jáne turaqty damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bastamalardy únemi kóterip otyrady. Qazaqstan Ortalyq Azııany kólik-logıstıkalyq torapqa aınaldyrýǵa umtylady. Biz soltústik-ońtústik jáne shyǵys-batys baǵytyndaǵy transqurlyqtyq kólik dálizin, sonyń ishinde Transkaspıı kólik marshrýtyn damytýdy qoldaımyz jáne jalǵastyramyz, – dedi Murat Nurtileý.
Sondaı-aq ol Qazaqstan tapshylyq máselesin sheshý úshin óńirlik sý-energetıkalyq konsorsıým qurýdy usynǵanyn aıtty.
– Men Ortalyq Azııanyń bolashaq damýy úshin muqııat nazar aýdarýdy qajet etetin birneshe naqty máseleni atap ótkim keledi. Olar: sý tapshylyǵy, qorshaǵan orta, shekara daýy jáne Aýǵanstandaǵy jaǵdaı. Halyqtyń ósýi men sý resýrstarynyń jetispeýi kezinde sý resýrstaryn ádil jáne utymdy bólý basty máselege aınaldy. Osy sebepti Qazaqstan óńirlik sý-energetıkalyq konsorsıým qurýdy usynady. Aıta keteıik, bizdiń elimiz 1990-jyldardyń basynda Ortalyq Azııadaǵy seriktesterimizben birge qurǵan Halyqaralyq Araldy qutqarý qorlary arqyly Araldy qalpyna keltirýmen aınalysyp keledi. Qazaqstan transshekaralyq ózenderge qatysty ózekti máselelerdi sheshý boıynsha Reseı, Qytaı, Aýǵanstan sııaqty memlekettermen birlesip jumys istep jatyr. Sonymen qatar Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý Aýǵanstanda beıbitshilik pen turaqtylyq ornatýdy qamtıdy. Aýǵanstan halyqaralyq qoldaýdy qajet etedi. Atalǵan elde beıbitshilik ornatý Ortalyq Azııaǵa ǵana emes, sonymen qatar jalpy Azııa men Eýropadaǵy turaqtylyqqa tikeleı áser etedi. Osy maqsatta Qazaqstan Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstandy turaqty damytý jónindegi BUU habyn qurýdy usynamyz, – dep túıindedi Syrtqy ister mınıstri.
Is-shara – Mıýnhen qaýipsizdik konferensııasy, IISS-Shangri La Dialogue, Raisina Dialogue, Prımakov oqýlary jáne Astana Halyqaralyq forýmy sııaqty jyl saıynǵy alańdardyń jahandyq ekojúıesiniń bóligi. Forým – álemniń jetekshi ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń kórnekti oıshyldary men saıasattanýshylarynyń dıalogy men ózara is-qımylynyń jańa formattaryn kórsetti. О́ıtkeni paneldik sessııalarǵa «Azııanyń jahandyq qaýipsizdigi: bolashaq múmkindikteri», «Eýrazııanyń jańa kontınenttik ózara baılanystylyǵy: orta dáliz jáne ıntegrasııa dıalogy», «Innovasııalar men «aqyl-oı» úshin jahandyq básekelestik: jańa tehnologııalar, jasandy ıntellekt jáne adamı kapıtal» syndy ózekti taqyryptar arqaý boldy. Otyrysta sóz sóılegen BUU ókili «Jýsan» arnaıy operasııasy álem elderine úlgi ekenin aıtty.
– Qazaqstan álem elderi arasynda alǵashqylardyń biri bolyp shetelderdegi shıelenis aımaqtarynan óz azamattaryn shyǵarǵan memleket. «Jýsan» arnaıy operasııasyn uıymdastyryp, Sırııadan qazaqstandyqtardy alyp shyqqanyn álem elderi biledi. Qazaqstannyń bul bastamasy qaqtyǵys aımaǵynan óz azamattaryn shyǵarmaǵan ózge shet memleketter úshin úlgi, mol tájirıbe. Qazir terrorızmnen tónetin qaýipke jeke emes, tek elderdiń birlesken kúsh-jigeri arqasynda tótep bere alamyz. Bul baǵytta BUU óz jumysyn jalǵastyryp, Ortalyq Azııa elderimen seriktestikte bolady, – dedi BUU Qaýipsizdik keńesiniń Terrorızmge qarsy komıtetiniń atqarýshy dırektory Natalıa German.
Buǵan qosa Úndistannyń Qazaqstandaǵy eks-elshisi, Nıý-Delıdegi Jahandyq zertteýler ınstıtýtynyń prezıdenti Ashok Sadjanhar Azııada ekonomıkalyq órkendeý bastalady dep otyr.
– Biz búginde «Ejelgi Azııa» tujyrymdamasyna oralyp jatyrmyz. Bul ýaqytqa deıin ekonomıkalyq ósim batys elderinde boldy. Endi ekonomıkalyq órkendeý Azııada júredi. Sebebi álemniń jetekshi memleketteri osynda ornalasqan. Basty másele Azııadaǵy elderdiń osy múmkindikti qanshalyqty paıdalanýyna baılanysty. Bul rette Qazaqstan mańyzdy ról atqarady. Sizderdiń elderińizdiń mańyzdy ortalyqta ornalasýy, ishki jalpy ónimniń turaqty ósýi sııaqty faktorlaryn utymdy qoldanýǵa bolady. Sonymen qatar Qazaqstan árqashan ashyq, erkin dıalogqa daıyn, – dedi úndistandyq dıplomat.
Al Prezıdent janyndaǵy QSZI dırektorynyń orynbasary Alýa Joldybalına Azııadaǵy basty qaýip-qaterlerdi tizbektedi.
– Sırııa máselesi, bosqyndardyń aǵylýy Azııadaǵy memleketterdiń kún tártibine úlken ózgeris engizedi. Innovasııalyq, tehnologııalyq kedergiler bar. Olardy sheshý úshin Azııadaǵy memleketter ártúrli bastama jasap jatyr. Qazir ınnovasııalyq, tehnologııalyq jaǵynan álem Azııaǵa aýysyp kele jatyr. Álemdegi adam kapıtaly, odan bólek, medısına, bilim salalary úlken ózgeriske ushyraıdy. Eń birinshi másele – sý qaýipsizdigi, sý resýrstaryn paıdalaný. Búginde tabıǵı apattardyń saldarynan bolyp jatqan qaterlerdiń ishinde eń ózektisi tabıǵı resýrstar, onyń ishinde sý resýrstary, ekinshisi ınfraqurylym. Iаǵnı orta dálizdi paıdalaný, taýar jetkizý, tranzıt, ózara saýda-sattyqty ornatý – Ortalyq Azııadaǵy ózekti máseleler, – dedi sarapshy.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erkin Tuqymov Ortalyq Azııadaǵy sý tapshylyǵynan týyndaıtyn saldarǵa toqtaldy. Ony túsindirý ol úshin taıaýda eki el arasynda bolǵan oqıǵany mysalǵa keltirdi.
– Sý kólemi azaıyp barady. Jaqynda ǵana Prezıdent ákimdiktiń jumysyn synǵa aldy. Eger elordanyń halyq sany 2 mıllıonǵa jetse, onda biz sý, elektr qýatyn qaıdan alamyz? Munyń barlyǵy abstraktyly suraq emes. Klımattyń ózgerýi de kún tártibimizde turǵan mańyzdy másele. Jaqynda sý úshin Aýǵanstan men Iran arasynda shıelenis boldy. Endi Tájikstanmen Ámýdarııa boıynsha dál osyndaı qaqtyǵys bolmaıtynyna kepildik qaıda? Ámýdarııa Qazaqstan arqyly ótpeıdi, biraq ol Aral teńizine quıady ǵoı. Bul tikeleı Qyzylorda oblysyna qatysty, – dedi E.Tuqymov.
Aıta keteıik, spıkerler qatarynda BUU Bas hatshysynyń orynbasary, BUU Kontrterrorıstik basqarmasynyń basshysy Vladımır Voronkov, Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaıy ókili Terhı Hakala, Japonııanyń Ulttyq saıası zertteýler ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti Narýshıge Mıchıshıta, Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary, Iran SIM Saıası jáne halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń prezıdenti Mýhammad Hasan Sheıh Ál Islamı, Qatardaǵy Djordjtaýn ýnıversıtetiniń memlekettik saıasat professory, Arab zertteýler jáne saıası zertteýler ortalyǵynyń ırandyq zertteýler bóliminiń bastyǵy Mehran Kamrava sekildi sarapshylar bar.
