Isker azamat

Jezqazǵan mys zaýytynyń basshylary ony shıhta daıyndaý sehyna konsentrat kúı­dirýshi etip qabyldady. Qan­shalyqty qabiletti bolsa da, jas mamanǵa joǵary da jaýapty qyzmet birden buıyrmaıtyny túsinikti. «Eńbek et, tájirıbe jına, ózińdi tanyt, qolyńnan is keletinin dálelde, qa­bilet-qarymyńdy kórset». Ol kezde óndiris salasyndaǵy talap osyndaı bolatyn.

Qara jumystyń qazanynda qaınaǵan jigerli de tyndyrym­dy jigit á degennen-aq eńbek­qor­lyǵymen kózge túsip, biliktiligimen tanyla bastady. Uıym­dastyrýshylyq qabileti mol ekenin de ańǵartty. Osy qasıe­tin baı­qaǵan kásiporyn basshylary ony jas­tarmen jumys júr­gizý salasyna beıimdedi. Ta­lantty da tyndyrymdy jas maman osylaısha zaýyttaǵy jas­tar uıymynyń jetekshiligine saı­lanyp, kásiporyndaǵy ózi tur­ǵylas órimdeı qyz-jigitke kóshbasshylyq jasady.

Jumysshy jastar uıymyn basqarǵan tórt jyldyń oǵan bergeni kóp edi. Eń bastysy, kóp­shilikpen til tabysa jumys isteýdiń qyr-syryn meńgerdi. Sodan soń óziniń janyna etene jaqyn óndiriske qaıtyp oraldy. Uıymdastyrý jumysynda jınaqtaǵan tájirıbesi, aldyna naqty maqsat qoıa bilip, oǵan jetýge degen talpynysy, kásibı bi­liktiligi ony az ýaqyt ishinde birtalaı ja­ýap­ty qyzmetke kóterdi.

1984 jyly Qaısar Juma­­hanuly elektropesh bólim­shesiniń bastyǵy bolyp ta­ǵaıyn­dalyp, sol jyly zaýyt­taǵy №2 elektropesh kúrdeli jóndeýden ótti. Bul jumystyń asa mańyzdy, óte jaýapty da kúrdeli bol­ǵandyǵy sonsha, jóndeý jumystary sala­lyq mınıstrliktiń tikeleı qa­daǵalaýynda boldy. Arnaıy shtab qurylyp, ony basqarý ilkimdi de isker maman Q.Tele­shevke senip tapsyryldy. Jón­deý jumysyna basqa aımaq­tardan da bilikti mamandar tartyldy. Ná­tıjesinde, kúrdeli jóndeý ju­mystary mejelegen ýaqyttan erte jáne sapaly oryndalyp, pesh iske qosyldy. Osylaısha, Qaısar ózine tapsyrylǵan asa ja­ýapty jumysty úlken abyroımen atqaryp, iskerlik jáne uıymdastyrýshylyq qabileti zor ekenin taǵy bir márte dálel­dedi. Budan soń balqytý sehy bastyǵynyń orynbasary bol­ǵanda bilikti ınjener retinde ón­diriske kóptegen tıimdi de tyń jańalyq engizdi.

Qaısar Teleshev 1988 jyly bal­qytý sehynyń basshyly­ǵyna saılandy. Saılaý nátıje­sinde jınalysqa qatysqan jumys­ker­lerdiń 95%-y Qaısardy qol­­dap daýys berdi. Bul oǵan kór­setilgen úlken qoldaý, sony­men birge júktelgen zor ja­ýap­kershilik bolatyn. Atyna zaty saı, qaısar da qajyr­ly jigit bul jaýapty qyzmet­ti de abyroımen atqardy. Jyl­dar jyljyǵan saıyn oǵan júk­telgen mindet-qyzmetterdiń de aýqymy ulǵaıa tústi. Zaýyt dı­rektorynyń orynbasary, sodan soń zaýyttyń bas ın­jeneri qyzmetterin atqardy.

Balqytý sehynyń tehnologııasyn jetik meńgergen ol Jezqazǵan mys zaýytynyń, No­vosibir qalasyndaǵy «Sıbelektroterm» óndiristik birles­­tiginiń jáne Shvesııanyń «Bolıden Kontekt» fırmasynyń bilikti mamandarynan arnaıy top qurdy. Toptyń negizgi maq­saty – elektropeshter men kon­ver­torlarǵa rekonstrýksııalar jasaý, jalpy balqytý sehynyń tehnologııasyn modernızasııalaý bolatyn. Utymdy uıymdas­tyrýdyń arqasynda bul oraı­da da birtalaı jetistikke qol jetkizildi.

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary el ekonomıkasy úshin synaǵy kúshti kezeń bolǵany belgili. Táýelsizdik alyp, endi ǵana qaz turyp, táı-táı basa bastaǵan azat eldiń aldynda sheshilýi kúrdeli kóptegen túıin­di másele turdy. Al­dy­men el ekono­mıkasyn tik­tep alý qajet edi. Al ol úshin ón­diris qarqyndy damýy shart. Bul aıtýǵa ońaı, biraq atqarylýy orasan qıyn is edi. О́ndiristiń kúretamyry sanalatyn «Jezqazǵantústimetall» aksıonerlik qo­ǵamynyń da kúrmeýi qıyn sharýalary shash­etekten bolatyn.

1992-1994 jyldary sırek metaldar sehynda álemde óte sırek kezdesetin osmıı-187 ızotopyn, óndiris qaldyqtarynan taza metall alý jumystary bastalǵan-dy. Elimizdiń ǵalym­darymen birlesip, qura­mynda osmıı metaly bar zaýyttyń óndiris qaldyq­tarynan taza metall alý tehnologııa­sy jasaldy. Osmıı-187 metalyn alýdy óndiristik jolǵa qoıý maqsatynda óndiristik-tá­ji­rı­belik bólimsheniń jobasyn jasap, ony bekitý, túrli qon­dyrǵyny daıyn­daý jáne olardy ornatý jumystaryna Q.Teleshev basshylyq etti.

Budan soń «Jezqazǵantús­timetall» aksıonerlik qoǵa­mynda metallýrgııa jáne ken baıytý máseleleri jónindegi dırektor, birinshi vıse-prezıdent – tehnıkalyq dırektor sııaqty joǵary basshylyq qyzmet­terde boldy. Alaıda jo­ǵa­ryda aıtylǵan toqsanynshy jyldardaǵy kúrdeli kezeń metallýrgııa salasynyń bilikti mamany, sheber uıymdastyrýshy Q.Teleshevti Jez­qazǵan mys qorytý zaýytyna qaıta ákeldi. О́ıtkeni zaýyttyń qyr-syryn jetik biletin, alymdy da qa­rymdy basshy kerek edi. Naq osy talapqa saı dep tanylǵan maıtalman maman mys qorytý zaýytynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy.

Kórgeni kóp, kóńilge túıgeni mol, zaman talaby men óndiris tynysyn dóp basyp tanyǵan ol ken baıytý jumysyna jańalyq ákelmeıinshe, óndiris ónimin arttyrý múmkin emesin birden túsindi. Al óndiriske jańa tehnolo­gııany engizý úshin jan-jaqty bilim men biliktilik, táýekelge bel baılaý, ójettik qajet. Engizgen jańalyǵyń senimińdi aqtap jatsa jaqsy, al keteýi keri ketip jatsa she?

Alaıda Qaısar Jumahanuly jasqanbady. Táýekelge bel baılap, osy isti batyl túrde qolǵa aldy. Máselen, «Bolıden Kontekt» shved fırmasynyń tehnologııasy boıynsha balqytý peshi qurylysynyń ózgertilýi, «Sımens» fırmasy kompıýterler júıesi boıynsha konvertorlar jumysyn avtomatty basqarý isiniń qolǵa alynýy, «Oýtokýmpý – Venmek» fırmasynyń karýseldi-quıý mashınasynyń paıdalanýǵa berilýi aýyz toltyryp aıtar jańalyqtar edi.

Atalǵan tehnologııalyq jańǵyrýlardyń nátıjesinde Jezqazǵan mys qorytý zaýy­tynyń jyldyq ónimi mejelegen mólsherden birneshe ese artty. Bul jańalyqtar Jez­qazǵan mysynyń halyqaralyq deńgeıge qaıtadan kóterilýine, oǵan degen suranystyń artýyna múmkindik týǵyzdy. Al bul – ká­siporyn qorjynyna kelip quıylatyn mol qarjy degen sóz.

Iá, jańarýdan keıin kásiporyn kórkeıip, kóriktendi. О́nimniń kólemi men sapasy artty. Jumysshylardyń áleýmettik ál-aýqaty ilgerilep, turmystyq jaǵdaıy jaqsardy. Korporasııaǵa qarasty óndiris oshaqtarynda «hozraschet» tásilin mys zaýytynda birinshi bolyp Qaısar Jumahanuly iske asyrdy. Onyń tıimdi ekenin baıqaǵan korporasııa basshylary bul tásildi sodan soń basqa óndiris oryndaryna da engizdi.

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary turalap qalǵan, jumysyn toqtatýǵa májbúr bolǵan «Balqashtústimetall» óndiristik birlestigin, Shyǵys Qazaqstandaǵy mys óndiretin fabrıkalar men Glýbokoe mys zavodtaryn «Qazaqmys» korporasııasy óz quramyna alǵan bolatyn. Korporasııa basshylary Balqash mys zaýytyn qaıtadan jasaqtap, iske qosýdy Q.Teleshevke tapsyr­ǵan edi. Isker basshy bul mindetti múltiksiz oryndady. Mys zaýytyn qysqa merzimde iske qosyp, onyń yrǵaqty jumys istep ketýine zor eńbek sińirdi. Jezqazǵan jáne Balqash mys qorytý zaýyttarynyń da ty­nys-tirshiligi qalypty arnadan aýyt­qymaýyn qadaǵalap otyrdy.

Qaısar Jumahanuly týraly: «Qaısar dese – qaısar. Atyna zaty ábden saı kelgen jigit. Sol qaısarlyǵy men qaırat-qa­jyrynyń arqasynda óndiristiń kez kelgen qıyndyǵyn da jeńip kele jatyr. Naǵyz isker azamat!» degen sekildi sózdi kezinde óz basym san márte estip, jurtshylyqtyń shynaıy rızashylyǵyna talaı kýá bolǵanmyn. Keıbireýlerdiń tarapynan: «Oı, qaıraýly qanjardyń júzindeı ótkir ǵoı ol. Betiń bar, júziń bar demeı tilip túsedi», deıtin sózder de aıtylyp jatady.

Qaısardyń tálim-tárbıesin alǵan talantty shákirti de kóptep sanalady. Solardyń qatarynda: Dúısenǵalı Baıqýatov, Májıt Takıshev, Talǵat Jaqselekov, Saıat Aten, Beksultan Qasymbekovter bul kúnderi bir-bir irgeli óndiris oshaqtaryna basshylyq jasaıdy.

Qaısar Jumahanuly kezinde Qaraǵandy oblysynyń máslıhatyna eki márte depýtat bolyp saılanyp, óndiristiń ǵana emes, jalpy óńirdiń birtalaı túıindi máse­lesiniń oń sheshim tabýyna úles qosty. Al óndiristegi eńbek pen ǵylymdy ushtas­tyra bilip, tehnıka ǵylymdarynyń dok­to­ry atanǵan aıtýly azamattyń ǵyly­mı jumystarynyń mán-mańyzy men jańa­lyqtary – bir tóbe.

Tólegen BÚKIROV,

tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty,

Qazaqstannyń Qurmetti metallýrgi