Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jospary boıynsha jyl saıyn alqapty kem degende 6,5 myń gektarǵa ulǵaıtý arqyly qant tapshylyǵynan birtindep qutylýǵa bolady. Jylyna osynsha gektar qosqanda 2026 jyly qyzylsha tuqymy egiletin aýmaq 38 myń gektarǵa ulǵaıady eken. Biraq bul rette kóldeneńdep taǵy bir túıtkil shyǵa beredi, ol – qant qyzylshasyn sýarmaly egistikte ósirý qajettiligi. Qurǵaq klımatty Qazaqstanda bul edáýir qıyndyq týdyrady. Alqaptyń keńeıýine sý tapshylyǵy, sýarý jelileriniń tozyp ketkendigi jáne kúrdeli ınfraqurylymdyq túıtkilder kedergi keltirip tur.
Keshendi josparda aldaǵy úsh jylda elimizde ylǵal únemdeıtin tehnologııalarǵa arnalǵan alańdar keńeıtiletini kórsetilgen. Fermerlerdi sýarmaly sýmen qamtamasyz etý úshin bılik jerasty sýlarynyń ken oryndaryn aldyn ala barlaý jáne sýarý jelilerin qaıta qurý arqyly shyǵyndarmen jumys istemek.
Fermerlerdiń aıtýynsha, alqapty 38 myń gektarǵa jetkizip, Qazaqstandy qantpen qamtımyz deýge kelmeıdi. Ol úshin alqap kemi 120-150 myń gektarǵa jetip jyǵylýy kerek eken. Qazaqstan iskerlik keńesiniń basqarma tóraǵasy Qanat Ábilmaǵjanovtyń sózinshe, ońtústikte ondaı aýqymdy aýmaqqa tek qyzylsha egip tastaý múmkin emes. О́ıtkeni onda ótimdiligi joǵary jemis-jıdek jáne baqsha daqyldary kóbirek egiledi.
«Alaıda qyzylshany ortalyq, shyǵys jáne soltústik óńirlerde de ósirýge bolady. Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda tipti tájirıbeli egister de júrgizildi» deıdi. Alaıda qant qyzylshasyn soltústikte egýdiń de álegi az emes. Eger egetin bolsa, onda dereý qant klasterin quryp, eginshilik pen óńdeýdi biriktirý kerek, deıdi mamandar. О́ıtkeni qyzylshany tıeý jáne túsirý kezinde ysyrapqa kóp jol beriledi eken. Al ondaı jaǵdaıda tasymaldaý qajet emes. Tasymaldyń ózi – qyp-qyzyl shyǵyn.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń mamandary qant qyzylshasyn «Ertis-Qaraǵandy» kanalyna taıaý terrıtorııada ósirýge bolatynyn aıtady. Qysqasy, qant ósirýge sý kóbirek kerek ekeni túsinikti. Jambyl oblysy qant qyzylshasyn ósirýshiler birlestiginiń tóraǵasy Saha Manatov 2021 jyly sý tapshylyǵy saldarynan 220 gektar qyzylsha ónimin joǵaltqanyn málimdedi. Sóıtip, egis alqaby eki esege bir-aq qysqarǵan.
Energyprom málimetinshe, qant qyzylshasy alqaptarynyń jalpy qysqarýy ótken jyly 30%-dy, al bir jyl buryn 4,5%-dy qurady. Bul óz kezeginde túbirlik daqyldyń jalpy óniminen kórindi – kórsetkish tórt jyl qatarynan teris tómendedi. 2022 jyly qyzylsha túsimi 305,7 myń tonnany qurady, bul ótken maýsymmen salystyrǵanda 8%-ǵa az. Al eger eń joǵarǵy nátıje kórsetken tórt jyl burynǵy kórsetkishpen (504,5 myń tonna) salystyrar bolsaq, aıyrmashylyq 40 paıyz bolady.
«305,7 myń tonna qyzylsha jınalǵan kezde qant óndirisi 281,8 myń tonnaǵa jetti. Qyzylsha – daıyn ónim az alynatyn daqyl. Bir tonna tamyr daqylynan 100-150 kılo ǵana qant óndirildi. Sonda 305,7 myń tonna shıkizattan 34 myń tonnadan sál asatyn qant ázirlenedi. Elimizdegi tátti qanttyń negizgi bóligi ımporttyq shıkizattan óndiriledi. Sondyqtan qant óndirisi boıynsha sıfrlar aýyl sharýashylyǵy statıstıkasymen sáıkes kele bermeıdi. Qant qyzylshasy boıynsha kórsetkish quldyraǵan kezde sońǵy eki jylda qaıta óńdeý salasynda ósim baıqaldy.
2022 jyly tórt otandyq qant zaýytynda 281,8 myń tonna qant shyǵaryldy. Bul – aldyńǵy jyldan tórt ese kóp. 2021 jyly Ulttyq statıstıka bıýrosy 60,9 paıyz dınamıka týraly málimet berdi. О́ndiris otandyq qyzylsha esebinen ósip otyrmaǵany belgili. Bıyl birinshi toqsanda 67,7 myń tonna túıirshektelgen qant shyǵaryldy. 2022 jyldyń birinshi toqsanymen salystyrǵanda 76,2 paıyzǵa joǵary», dep málimdeıdi Energyprom.
Eń qyzyǵy, ımporttyq shıkizattyń kómegimen de otandyq óndiris ishki qajettilikti tek 50 paıyzǵa jabady. Tátti ónimniń basty jetkizýshisi – Reseı. Byltyr dál osy Reseı bıliginiń qant eksportyn ýaqytsha shekteý týraly buıryǵy elimizde dúrbeleń (qant tapshylyǵy, qant baǵasynyń kúrt ósýi) týdyrýǵa jetkilikti bolǵan edi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevtiń aıtýynsha, otandyq shıkizattan qant óndirý 200 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtylady. Sondaı-aq aq qant ımportynyń úlesi 58 paıyzdan 17 paıyzǵa tómendeıdi.
«Onyń bári jol kartamyzda kórsetilgen. Fermerlerdi qoldaý boıynsha sýbsıdııa mólsheri ulǵaıtyldy. Zaýyttar – 15 myń teńge, memleket – 25 myń teńge sýbsıdııa tóleıdi», deıdi vedomstvo basshysy.
Jalpy, 90 jyldardan beri qant qyzylshasy alqaby 85 myń gektardan 11,6 myń gektarǵa deıin azaıyp ketken. Tizbeleı bersek, oǵan sebep bolǵan faktor kóp – aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerdiń shaǵyn bolýy, ımporttyq tuqym qunynyń joǵarylyǵy, fermerlerdiń tehnıkalyq jaraqtandyrylýynyń tómen deńgeıi jáne sýmen qamtamasyz etý jónindegi problemalar. Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Ábilhaıyr Tamabektiń aıtýynsha, respýblıka boıynsha qantty tutyný jylyna 532 myń tonnany, onyń ishinde otandyq shıkizat, ıaǵnı qant qyzylshasy esebinen qamtamasyz etý deńgeıi 7%-dy, otandyq zaýyttardyń quraq qantyn óńdeý esebinen 35%-dy, qant ımporty esebinen 58%-dy quraıdy.
Endigi úmit – 2026 jylǵa deıin iske asýy tıis keshendi josparda. Jospar 4 negizgi bólimnen jáne 33 is-sharadan turady. Onda qant qyzylshasynyń egis alańdaryn keńeıtý arqyly shıkizat bazasyn ulǵaıtý, jańa sýarmaly jerlerdi iske qosý, sýarýdyń sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, tuqym sharýashylyǵyn damytý, qant qyzylshasyn qaıta óńdeý boıynsha zaýyttardyń qýattylyǵyn tehnıkalyq jáne tehnologııalyq qaıta jaraqtandyrý, sondaı-aq jańa ınnovasııalyq zaýyt salý qarastyrylǵan.
«Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń kózdegeni – klasterlik tásil. Qant qyzylshasyn ósiretin fermerler zaýyt tóńiregine toptasady. Qant zaýyty olarǵa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary, tuqymdar boıynsha kómektesedi. Keshendi josparda sýarý máselesi sheshimin tabady dep kórsetilgen. О́ıtkeni bizde tek jer jetispeýshiligi emes, sýarylǵan jer jaǵdaıy da – úlken problema. Al qyzylsha bir maýsymda bes márte sýarýdy qajet etedi», deıdi Qant, tamaq jáne qaıta óńdeý ónerkásibi qaýymdastyǵynyń prezıdenti Aıjan Naýryzǵalıeva.
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarınniń aıtýynsha, elde qant tapshylyǵy boıynsha qaýip joq, biraq qant baǵasynyń qymbattaýyna qatysty táýekel bar.
«Biz qanttyń kóterme baǵasyna mınımaldy deńgeı engizgimiz kelgen. Biraq qant qymbattap jatqandyqtan toqtattyq. Bizdiń qanttyń óndirisi Reseıdikinen qymbat, óıtkeni ol qamystan jasalǵan. Qalaı bolǵanda da otandyq zaýyttardy qoldaý sharalary, sýbsıdııalaý nusqasy qarastyrylyp jatyr», dedi mınıstr.
Qazir elimizde tórt qant zaýyty jumys isteıdi, olar – Merki, Taraz, Aqsý, Kóksý zaýyttary. Solardyń ishinde eń shaǵyny – Kóksý qant zaýyty. Olar táýligine 2 000 tonna qyzylsha, 300 tonna shıkizatty óńdeı alady. О́zge zaýyttardyń qýattylyǵy bul kólemnen eki ese joǵary.
