Táýelsizdiktiń artta qalǵan 30 jylynda Berdibek aǵanyń ózindik izi jatyr 1995 jyldyń kúzi. Ári-sári ýaqyt. 1991 jyly ult tarıhynda elimiz alǵash ret táýelsizdigin jarııalap, arǵy jaǵy ǵasyrlardyń qatparynda qalǵan tarıh men mádenıetimizdi aıtpaǵanda, kúndelikti tirshiliktiń kilti osyǵan deıingi egesiniń qolynan sýsyp túsip, aıdalada adasyp qalǵan jas balaǵa tap kelgenindeı, etek-jeńimiz jıylmaǵan kez. Tól teńgemizdiń dúnıege keldi degen daqpyrty bolmasa, tóbe kórsetip, tós qaltamyzǵa túse qoımaǵan shaǵy. Syr halqynyń da sol bir qıyn kúnderdi barsha jurtshylyq sekildi, syr bermeı basynan ótkergenine ózimiz kýámiz. Ekonomıkanyń qalypqa túspeýinen eldegi atqaminerlerden de maza ketken, atqarar is kóp, qarjy qolbaılaý. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary biri jekege satylyp, biri basqa mekemege berilip, qııýy ketken, tozyǵy jetken óner oshaqtary kóbeıip, bas suǵatyn jerimiz azaıǵan shaq. Keıbir óner adamdary «osy ónerden ne opa tabamyz» dep kúnkóris qamymen bazar jaǵalaı bastaǵan ýaqyt. Elde jaryq joq, úılerde jylý joq, bıýdjet qyzmetkerleri aılap, jyldap aılyq-jalaqy kórmeıdi, jurtta daǵdarys basym. Sondaı sátte «oblysqa jańa ákim taǵaıyndaldy» degen habar Qyzylorda halqyn eleń etkizdi. «E, qaıdan eken? Kim eken?» degen suraqtarǵa «Arjaǵy jańaqorǵandyq, ózimizdiń bala eken. Qarapaıym kópbalaly otbasynan shyǵyp, óz eńbegimen ósip-jetilgen azamat eken» degen sııaqty jaýap-jubatýlar qulaqtan – qulaqqa sybyrlap kelip, sabyr seýip jatty. Sol sabyrǵa ulasqan sybyrdyń sebepkeri Berdibek Saparbaev bolatyn.
Kóńilimizge sabyr syılaǵan sybystar seńdeı soǵylysyp júrgen oblys ónerpazdaryn qaıtadan atqa qondyrdy. Buryn tús aýa uıqysy qanǵanda oıanyp, esinep es jıǵansha aqshamdy aýdyratyn óner aýylynyń qyz-jigitteri tynymsyz dúbirge endi de ketti. Qyzý jumys bastaldy, daıyndyq, sahnalyq kıim, jańa izdenis, konsertter, jıyndar, keshter, jarystar, qoıylymdar. Ásheıinde «menen asqan myqty» joq dep júrgen sabazdardyń sóz syryn tereń uǵynatyn, jaqsyny jazbaı tanıtyn, talǵamy joǵary jańa basshynyń aldynda syr berip qalǵandary da az bolmady. О́nerpaz ataýlyǵa jaýapkershilik artty.
Berdibek aǵa oblysta ótetin árbir konsertti, shyǵarmashylyq jıyndy ózi qabyldap, syn-eskertpelerin der kezinde aıtyp, barlyq ónerpazdarmen tikeleı aralasa jumys atqardy. Jas ónerpazdardy qoldaı otyra, ásheıinde bılik bar-joǵyn bile bermeıtin aqsaqal-qarasaqal aqyn aǵalarymyzdy da umyt qaldyrmaı, tórt kózimiz túgel óner oshaqtarynda jıi bas qosatyn boldyq. Ejelden jyr ólkesi atanǵan aımaqtyń keshegisi men búgingisi túgendelip, halyq aldyna bas-aıaǵy bútin bir aıtýly ólkeniń salıqaly da salmaqty óner azamattary shyǵa bastady, jurt nazaryna ilikti. Birde oblysymyzdyń kezindegi astanamyz «Almatydaǵy kúnderi ótedi eken» degen habar shyqty da, tıisti tapsyrma alyp, óner adamdary dereý ázirlikke kóshtik. Hor ujymy, bı, orkestr, jeke oryndaýshylar, aqyndar, jyraýlar jıylyp 300-ge tarta ónerpaz Almatyǵa attandyq. M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda ıne shanshar oryn joq. Jaýapkershilik kúshti. Elbasy qatysady. Qyzylorda oblysy óner sheberleriniń konserti meniń oryndaýymdaǵy «Syr eli» ánimmen ashylady. Men sahna shymyldyǵyn ashatyn bolǵandyqtan tas-túıin daıyn turmyn. Konsertimiz bastalýǵa jarty saǵat qalǵanda Berdibek aǵa ózi sahna syrtyna júgire basyp kirip keldi. Oblys ákimin kórgen ónerpazdar tańdanysyn jasyra almaı, tosyrqap qalǵan. Ol kisi kúndelikti bizben qatar júrip, birge turyp júrgen adamsha sypaıy amandasyp, barlyq daıyndyǵymyzdyń durystyǵyn surap, kóńil kúıimizdi baqylap qoıdy da, isimizge sáttilik tilep, sahnadaǵa mıkrofondy ózi bir tekserip ótti. Maǵan jaqyndap, «Lena, qyzdardyń aıaqkıimderi durys pa? Al endi bári oıdaǵydaı bolsyn, bıshi qyzdardy qadaǵala» dep qoıady. Balasha elpeńdeıdi, janushyryp júgiredi, bizden beter qobaljýly. Elińniń basshy-aǵasy solaı kóńil bólip, janyńa jalaý bolyp turǵanda bizde ne jan qalsyn, Almatynyń aspanyn bir dúrkirettik-aý! Sol kúngi konsertimizdi kórgen kisiler áli kúnge ańyz qylyp aıtady. Elbasy joǵary baǵa beripti. Tóbemiz kókke eki eli jetpeı aýylǵa oraldyq.
Kelgen soń da qansha marapat, qansha jyly sóz estidik, Berdibek aǵanyń bul qoldaýy talaı ónerpazǵa qanat bitirdi. Halyq arasynda kádimgideı abyroıymyz asyp, ózimizdi adam sezinip qaldyq. О́ner adamy úshin odan artyq baqyt bolmas?! Kóp uzamaı oblystyq mádenıet basyndaǵylar «Oıbaı, seni ataqqa usynǵaly jatyr, tez qujattaryńdy jınap, alyp kel» dep telefonnyń arjaǵynan atoı saldy. Meniń jasym sonda bar-joǵy 26-da bolatyn. Aýyldyń ar-ojdanyn saqtap ósken maǵan ol kezde ataq degen óner adamy ábden bererin berip, sarqylyp qalǵanda, 60-70-ke kelgende alatyn dúnıe sııaqty kórinetin. О́tkendegi ákimniń qolpashtaýynan keıin dánigip alǵanbyz, qıt etse, salyp uryp oblys ákimine – Berdibek aǵamyzǵa baramyz. Sondaı bir kezdesýde Berdibek aǵa: «О́tken joly jaqsy óner kórsettińder, barlyqtaryńa rahmet, ónerleriń tasa bersin, meniń qolymnan keletini senderdi respýblıkaǵa tanystyrý ǵoı, eńbekterińdi marapattap, bir top óziń sııaqty ónerpazdardy ataqqa usynyp jatyrmyn» dedi. Meniń jastyǵym ba, álde ol sózdiń mánin túsinbedim be: «Maǵan ataq keregi joq, áli jaspyn» dedim. Ol kisi: «Sen qyzyq ekensiń, sendeı adamdy birinshi kórip otyrmyn, jurt kabınet jaǵalap ataq surap júrse, sen berem dese, almaımyn deısiń» dep tańdandy da, «Meniki usyný ǵoı, joǵarǵy jaq sheshedi, bere me, bermeı me belgisiz ǵoı. Sondyqtan qujattaryńdy ótkiz» dedi. Asyǵys aıtqan sózime ózim qysylyp qaldym. Aıtsa aıtqandaı sol joly Qarakóz Aqdáýletova, Álmyrza Noǵaıbaev sııaqty bir shoǵyr ónerli aǵa-apamyzdyń qatarynda meniń de atym atalyp, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» degen ataqqa ıe boldym. Eldiń ishi dý-dý. Bireýler qýanyp, bireýler qyzǵanyp sóz etip jatyr. О́z basym ataqtan buryn óner ordasynda qozǵalys bolǵanyna rızamyn. Naǵyz ónerpazdardyń baǵalanyp, mártebeli bolǵanyna qýandym.
Eń mańyzdysy sol jolǵy Qyzylorda oblysynyń Almatydaǵy kúnderinen keıin basqa oblystyń ákimderine de «jan bitip», olar da óz ónerpazdaryn Almatyǵa attandyrypty dep estidik. Berdibek Saparbaevtyń bastaýy sanasy bar adamdarǵa biraz silkinis alyp kelgen sııaqty. Kórgender «eń myqtysy qyzylordalyqtar boldy» dep tamsanady.
Kóp uzamaı astanamyz Saryarqa tósine kósh túzedi. Tarıhı oqıǵaǵa saıasatkerler ǵana emes, el bolyp jumyla atsalysýymyz kerek. Osy mindetti alǵashqylardyń biri bolyp taǵy da Qyzylorda oblysynyń ákimi qolǵa aldy. Taǵy da Astana tósinde oblystyń óneri men mádenıetiniń kúnderi ótti. Qazaqtyń áni túgili sózin estimeıtin saraılarda dombyranyń úni, qobyzdyń saryny áýeledi. Kórermender de razy, sol bir tarıhı kezeńde elordada bolǵanymyzǵa biz de mázbiz.
Berdibek aǵanyń alyp ushqan kóńili, adal peıili óner adamdaryn tez baýrap aldy. О́nerdegi qyz-jigitter Berdibek aǵany týǵan baýyryndaı, janashyr jaqynyndaı, arqa súıer ákesindeı kútip otyratyn. Tipti ol kisiniń kórermender arasynda otyrǵanynyń ózi kóńilge qýanysh uıalatyp, ómirge senimmen qaraýǵa jeteleıtin. Bolmysynan esken esepsiz shýaq pen júreginen soqqan jylýdy sezinbegen óner adamy kemde-kem bolar! Sol tazalyǵy úshin men biletin ónerpazdar ol kisini shyn máninde jaqsy kórip ketti.
Berdibek aǵa birneshe jyldan keıin kórshi Ońtústik Qazaqstan oblysyna ákim bolyp taǵaıyndaldy. Biz dalada qalǵandaı boldyq. Baıaǵy dáýren kózimizden bul-bul ushty. Odan keıin basymyz qosylsa, «Berdibek aǵamyz barda mynadaı qyzyqtar bolyp edi» dep, sol kisiniń kezindegi konsertterimizdi, barǵan saparlarymyzdy áli kúnge aıtyp otyramyz.
Meniń ónerime de Berdibek aǵa qamqorlyǵyn aıaǵan emes. 2002 jyly Astanaǵa qonys aýdardym. Jat orta, sýyq qala. Tirep turǵan týysym da, tilep alǵan tanysym da joq. Artymnan nebir týysym, nebir aǵaıynym, ásheıindegi kóp dostardyń bireýi jaǵdaı bilip, janashyrlyq tanytyp jatqan joq, aınalyp kelip taǵy Berdibek aǵany mańaılaımyz, Farıza apany panalaımyz. Birde Farıza apaıǵa «Apa, Astanaǵa kelgenimdi bildirip, bir keshimdi ótkizeıin dep edim» dedim, apam da qoldaı ketti. Ol kezde Májilis depýtaty bolatyn, «bizdiń qadirimizdi bir bilse, Berdibek qana biledi ǵoı» dep, dereý telefonnyń qulaǵyna jarmasty. Berdibek aǵa da tez jaýap berdi. Amandyq-saýlyqtan soń, Farıza apaı: «Berdibekjan, myna Lenany bilesiń ǵoı, ana jyly Qyzylordanyń kúnderinde óziń jarqyratyp ákelip elge tanystyryp ediń, «Syr eli» degen Qyzylordanyń gımnin jazǵan qyz, sol Astanaǵa bir kesh jasaǵysy keledi, ne aıtasyń?» dedi. Arjaǵyndaǵy daýys estilmeıdi, dese de, apam kúlimsirep, «aınalaıynǵa» basqan saıyn, men de ishimnen qýanyp bara jatyrmyn. Ertesine respýblıkalyq keden komıtetiniń tóraǵasy bolyp otyrǵan Berdibek aǵa meni shaqyryp alyp: «Farıza apaı aıtqan soń emes, seniń ónerińdi qurmetteıtin eki adam bolsa, sonyń birimin, bireýi bolsa, sol menmin! Keshińdi ótkiz, jospar, jobalaryńdy alyp kel, kómektesemin» degende kózime jas kelip, ol kisiniń kabınetinen shyqqansha zorǵa shydaǵanym esimnen ketpeıdi. Jalǵyz men emes, Syr boıynda menen keıin de birshoǵyr Almas Kishkenbaev, Mádına Sádýaqasova, Tahaýı Rahmetov sııaqty jastardyń qanat qataıtýyna múmkindik jasaǵany kóz aldymyzda. Berdibek aǵa ońtústikte ákim bolyp turǵanda sol jaqtaǵy men tanıtyn halyq aqyny Áselhan apaıdy, Manap aǵamyzdyń uly Ábdikerim Manapovty, Aqmaral, Marjan, Bekarys syndy zamandastarymdy aıalaýdan bir sát jalyqqan emes. Marqum Táýshen apaıdyń da mereıtoıyn óz deńgeıinde ótkizip, halyqty bir serpiltkeni áli esimde. Sonaý О́zbekstan jerindegi júrgen qandasymyz aqyn Bóribaı Orazymbetovti de elge aldyryp, jaǵdaı jasaǵanyn bilemiz. Bul bir ǵana óner salasyndaǵy biz biletin azamattyǵynyń bir ushtyǵy.
Berdibek Saparbaev júrgen jerdiń deńgeıi bıik, atqarǵan isterdiń de aýqymy úlken. Ol kisiniń mol adamgershiligi men iskerligin áldeqashan el moıyndaǵan. Birde seksenniń seńgirine shyqqan anam úıge ońtústikten belgili synshy, professor Qulbek Ergóbek kelgende aldymen eldiń amandyǵyn surady da, «Berdibek aman ba?» dedi. Áńgime-dúken barysynda mamam: «Berdibek bizdiń árbir úıimizdiń bir balasyndaı bolyp edi, Berdibek teledıdarǵa shyqsa, «e, el aman, jurt tynysh eken ǵoı» deıtinbiz, ońtústigiń bizdiń Berdibektiń qadirine jetip jatyr ma?» degeni áli esimde. Mamamnyń osy sózin Qulbek aǵamyz áli kúnge tańdanyspen aıtyp ta, jazyp ta keledi.
Kedendik baqylaý komıtetinde basshy bolǵan ýaqytynda, qyzmetke qabyldanatyn adamdarmen suhbattasý kezinde Berdibek Saparbaev: «Qandaı kórkem ádebıetti oqydyń? Sherhan Murtazanyń qandaı shyǵarmasyn bilesiń? M.Áýezovti oqydyń ba? Ábish Kekilbaevtyń eńbekterin ata?» dep suraıtyny ańyz bolǵan edi. Qazirgi Úkimet quramynda olardyń shyǵarmalary túgili, aty-jónderin biletinder saýsaqpen sanarlyq ekenine ımanym kámil.
Elimizdiń shyǵys aımaǵyn basqarǵanda geosaıası ahýaldyń tigisin jatqyza, eldikti túgendeýde orasan zor is atqaryldy. Eń aldymen, ásheıinde bizdi «mensine» bermeıtin kórshi aýyldyń balalary biri dombyra tartyp, biri qazaqsha án aıtyp, úlken betburys jasaýy da, basqasyn aıtpaǵanda, ózi týǵan aımaqqa Uly Abaıdyń eskertkishin ornatý da úlken erlik edi.
Aqtóbege ákim bolǵanda ónerpazdardyń basyn qosyp, «Elenanyń «Syr elime» sııaqty nege Aqtóbeni ardaqtaıtyn án, óleń jazbaısyńdar? О́ner adamdarynyń mindeti – eldiń rýhyn kóterý» degen sózin talantty qurbym Sveta Aıtbaeva aıtyp, tamsanǵan... Aqtóbedegi «Anaǵa – taǵzym» ortalyǵy qazirgi tańda barlyq aımaqqa úlgi kórsetip otyrǵan ómirsheń joba. Dúnıeni jalmap bara jatqan shyǵystaǵy kórshimizden memlekettik til – qazaq tilin talap etýi de, alyp ajdahaǵa qoıylǵan alǵashqy toıtarystaı kórindi maǵan.
Halyq – neniń artyq, neniń kem ekenin, aıqaılap aıtpasa da, jazbaı tanyp, jadynda saqtaıtyn úlken kóz. Sondaı halyqqa tutqa bolý – naǵyz syn. Ony da óz deńgeıinde kóterý úshin tulǵa bolýy kerek, adamǵa el júregin jaýlaı alatyn adaldyq kerek. Berdibek aǵa sol deńgeıden kóringen shyn mánindegi tulǵa, shynaıy azamat edi... Onyń jany jádigóılik pen jalbaqtyqtan, kemdigúngi bısymaqtyqtan alys! Birer kúndik mansaptyń ádepkide burqyrap, kúni jetkende byqsı qalatyn aldamshylyǵynan ada! О́kinishtisi sol, búgingi bizdiń qoǵam ata-babamyzdyń «arýaqqa til tıgizbeý» sekildi ustanymdaryn umytqaly qashan... Barlyq ǵumyry men jan-júregin eliniń joǵyn túgendep, eldigin nyǵaıtýǵa jumsaǵan azamat ajal oǵyn qushqan kúni-aq jabyla júndeımiz-aı kelip...
Keıde osynaý alapat ýaqytta eldiń el bolyp kógerip otyrǵany eshkimdi rýǵa, júzge, jerge bólmeıtin, alalamaıtyn Berdibek aǵa sekildi birdi-ekili azamattardyń arqasy shyǵar dep oılaımyn. Namysyńdy jyrtpaq túgili, eki sózdiń basyn qosyp aıta almaıtyn búgingi mınıstrler men ákimder bolmysy bólek Berdibek Saparbaevty úlgi etse, qane? Eldiktiń qorǵanyndaı bolǵan osy azamattyǵy úshin Berdibek aǵaǵa tiriler qaýymy rahmet aıtsaq jón edi.... Endi sizdeı aǵa týar ma? Azamattyń bári sizdeı bolar ma? Keıingi bıliktegiler men baıshykeshter sizdeı rýhanııat úshin maıdanǵa túser me? Áı, qaıdam!.. Qyryq kún buryn ózi qurysqan Astanadan, ózi jetilgen Almatysyna, kózi jumylǵansha júregi joqtap ótken Baýyrjanynyń qasyna, qanshama halyqty egiltip, myna dúnıeniń jalǵan ekenin taǵy da dáleldep, qazaqtyń bolmysy bólek bir perzenti, rýhymyzdyń joqshysy Berdibek aǵa attanyp bara jatty... Jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolǵaı!
Rýhyna – fatıha…
Elena ÁBDIHALYQOVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
