Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bıznestiń turaqty damý maqsattaryna jetý jolynda qanshalyqty tıimdi júrip jatqanyn naqty kórsetý úshin ESG abbrevıatýrasy (environmental, social, governance nemese qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý, joǵary áleýmettik jaýapkershilik jáne korporatıvtik basqarýdyń joǵary sapasy) paıda boldy. Iаǵnı osy úsh aspektini óziniń bıznes-úderisterine biriktirip, olardy naqty saıasatpen jáne qaǵıdattarmen retteıtin kompanııa ǵana turaqty damý jolyna tústi dep sanalady. Mundaı kompanııa óz qyzmetiniń keri áserin nólge túsirip, oń yqpalyn eseleýge umtylady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, ESG qaǵıdattary iri álemdik kompanııalardyń basshylyǵyn óz strategııalarynda, eń aldymen, klımattyń ózgerýimen kúresý úshin ekologııalyq, sonymen birge áleýmettik jáne basqarýshylyq aspektilerdiń úshtuǵyrly tujyrymdamasyn eskerýge shaqyrady. ESG-ti baǵalaý úshin kompanııanyń qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeý, áleýmettik ádilettilikti saqtaý jáne qaýipsiz óndiris qurý úshin aktıvter men resýrstardy, ınnovasııalardy basqarý qabiletin kórsetetin reıtıngter men qarjylyq emes esepter qoldanylady.
ESG termıni 2005 jyly BUU qoldaǵan «Jaýapty ınvestısııalaý qaǵıdattary» (Principles of Responsible Investment nemese PRI) bastamasynyń arqasynda keń taraǵany málim. PRI bastamasyn qabyldaıtyn ınvestorlar qarjy salý kezinde kompanııalardyń ESG qaǵıdattaryn ustanýyn eskerýge mindettenedi. Bul rette ekologııalyq, áleýmettik jáne basqarý faktorlaryn muqııat esepke alý ınvestısııalyq naryqtardyń turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa jáne arttyrýǵa yqpal etetinin, sondaı-aq qoǵamnyń ornyqty damýyna úles qosatynyn túsinedi. Osyndaı jaýapty ınvestorlardyń sany jyl saıyn qarqyndy túrde artyp keledi. Global Sustainable Investment Alliance (Turaqty ınvestısııalardyń jahandyq alıansy) baǵalaýy búkil álem boıynsha ESG aktıvterinde shamamen 40 trln dollar shoǵyrlanǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq iskerlik jáne qarjylyq derekter, jańalyqtar men saraptamalar salasyndaǵy álemdik kóshbasshy Bloomberg Intelligence 2025 jylǵa qaraı ESG aktıvteri jalpy jahandyq ınvestısııalardyń úshten birin (53 trln dollar) quraıdy dep boljaıdy. ESG standarttaryn engizý ekologııalyq, áleýmettik jáne basqarý aspektilerin ǵana emes, bıznesti basqarýdyń tıimdi júıesin qurýdyń arqasynda qarjylyq jáne ekonomıkalyq kórsetkishterdi jaqsartýǵa da kómektesedi. Halyqaralyq qarjy korporasııasynyń jarııalanymdarynda 2010-2015 jyldary 656 ınvestısııalyq jobaǵa sholý jasalyp, ESG kórsetkishteri jaqsy kompanııalardyń menshikti kapıtal kirisi men aktıvter tıimdiligi jóninen joǵary kórsetkishterge jetkeni jarııalanǵan. Sonymen qatar qarjy korporasııasy ESG qaǵıdattary boıynsha basqarýshy korporasııalardyń turaqty standarttary jobalardyń nesıelik táýekelderin tómendetedi degen qorytyndyǵa keldi. Bul ESG qaǵıdattaryna sáıkestik kompanııalarǵa tikeleı paıda ákeletinin kórsetedi.
2015 jyly BUU-ǵa múshe memleketter turaqty damý maqsattaryn qabyldap, olarǵa 2030 jylǵa qaraı qol jetkizý josparyn bekitti. Qoıylǵan maqsattar ekologııalyq, áleýmettik jáne korporatıvtik basqarý qaǵıdattarymen úndesetin bıznesti damytýdy jáne áleýmettik qajettilikterdi qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmesten qanaǵattandyrýdy belgileıdi. ESG ‒ qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, ózara is-qımyldyń barlyq deńgeılerinde qolaıly áleýmettik jaǵdaılardy jasaýǵa jáne korporatıvtik basqarýdy durys júrgizýge negizdelgen kompanııany basqarý qaǵıdattarynyń jıyntyǵy. Qorshaǵan ortany qorǵaý qaǵıdaty kompanııanyń aınalaǵa qanshalyqty kóńil bóletinin, al áleýmettik qaǵıdat kompanııanyń qyzmetkerlerge, jetkizýshilerge, tutynýshylarǵa, seriktesterge qarym-qatynasyn anyqtaıdy. Standarttarǵa saı bolý úshin bıznestiń eńbek jaǵdaılarynyń sapasymen jumys isteýi, genderlik tepe-teńdikti baqylaýy, áleýmettik jobalarǵa ınvestısııa salýy, qaıyrymdylyq sharalary da esepke alynady. Basqarý qaǵıdaty bıznesti basqarýdyń sapasy men ashyqtyǵyn (esep berý, basqarýshylyq jalaqy, keńselerdegi salaýatty orta, aksıonerlermen qarym-qatynas, sybaılas jemqorlyqqa qarsy sharalar) tarazylaıdy. Dál osy qaǵıdattar jıyntyǵy bıznestiń turaqty damýyn aıshyqtaıdy. ESG sharttaryna adaldyq aktıvterdiń qunyn, bıznestiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrady. BUU-nyń Turaqty damý maqsattaryna (TDM) mindetteme alǵanymyzdy eskersek, bul – biz úshin de ózekti.
Otandyq kompanııalardyń ishinde ornyqty damý men ESG qaǵıdattary, negizinen, «QazMunaıGaz» ben ERG sııaqty halyqaralyq naryqtarda belsendi jumys isteıtinder arasynda kópten engizilip keledi. Osy baǵytta jaqsy nátıjelerge qol jetkizý úshin iri kompanııalar, tipti tájirıbe almasý alańyna aınalǵan «Ulttyq ESG klýbyn» quryp, qarjy uıymdarynyń, ónerkásiptik kompanııalarynyń basyn biriktirdi. Qazirde ulttyq munaı-gaz operatory ESG-táýekelder boıynsha reıtıngterge qatysady. Byltyr jeltoqsanda Sustainalytics reıtıngtik agenttigi «QazMunaıGaz» reıtıngin 28,4 upaıǵa deıin jańartty. Agenttik sarapshylarynyń pikirinshe, QMG korporatıvtik basqarýdaǵy bıznes-etıka máselelerin kúsheıtý esebinen óz baǵasyn jaqsarta aldy. Osynyń arqasynda kompanııa Sustainalytics agenttigi baǵalaǵan 270 álemdik munaı-gaz kompanııalary arasynda top-20-ǵa kirdi. Sonymen qatar QMG qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý men basqarý úshin 2019 jyly alǵash ret CDP (Carbon Disclosure Project) Klımattyq baǵdarlamasy sheńberinde 2018 jylǵy parnıktik gazdar shyǵaryndylary boıynsha esepti jarııalady. Osylaısha, kompanııa taýarlyq ónimniń barlyq kómirtegi izin uńǵymadan bastap, ony túpkilikti paıdalanýǵa deıin baǵalaý boıynsha jumysty bastady. Shetelde kómirtekti retteý boıynsha sharalar belsendi túrde qatańdatylyp jatqanyn eskersek, bul ‒ halyqaralyq deńgeıde jumys isteýdiń mańyzdy aspektisi.
Aýyr ónerkásip jáne óndirýshi sektor kompanııalary qorshaǵan ortaǵa tikeleı áser etýine, sondaı-aq ınvestorlardyń kútýleriniń yqpalyna baılanysty ishki naryqta ESG qaǵıdattaryn júıeli engizýdiń alǵashqylary boldy. Taý-ken metallýrgııa kesheni kásiporyndarynyń ekonomıka men ómirdiń barlyq salasynda atqaratyn róli zor. TMK elimizdiń IJО́-niń 10%-dan astamyn jáne ónerkásiptiń jalpy qosylǵan qunynyń úshten birin qamtamasyz etedi. Respýblıkamyzda ónerkásip sektorynyń on qyzmetkeriniń úsheýi TMK kásiporyndarynda jumys isteıdi. Demek sala qyzmetiniń ereksheligi ekologııalyq qaterler bóliginde de, áleýmettik máselelerge qatysty da joǵary ESG-táýekelderdi qarastyrady. Sektor kompanııalarynyń ESG qaǵıdattaryna beıildiligi memlekettiń ál-aýqaty úshin asa mańyzdy.
ESG qaǵıdatyn buljytpaı ustanýdyń taǵy bir úlgisin Eurasian Resources Group kórsetip otyr. Kompanııa ekologııalyq jáne áleýmettik jobalardy júzege asyryp, turaqty damý týraly arnaıy esepter ázirleýmen erekshelenedi. Sondaı-aq Eýrazııalyq top el turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa, jastardyń kásibı biliktiligin shyndaýǵa, densaýlyq saqtaýdy damytýǵa jáne basqa da maqsattarǵa baǵyttalǵan óńirlik damý baǵdarlamasyn qabyldaǵan. Búgingi tańda oblys ákimdikterimen memorandýmdardy qosa alǵanda, el óńirlerine baǵyttalǵan áleýmettik ınvestısııalardyń jalpy somasy 1,1 mlrd dollardan asty. Tek 2022 jyly úsh óńirde saıabaqtardy abattandyrý men aýlalarda alańdar ornatýdy qosa alǵanda, 44 jobaǵa ınvestısııa bólindi. Sondaı-aq ekologııalyq jobalardyń ishinde Aqtóbe oblysynda «Hromtaý» jel elektr stansasy qurylysynyń bastalýyn atap ótýge bolady. Qýaty 155 megavatqa deıingi JEK nysany keler jyly óz jumysyn bastamaq. Sonyń arqasynda atmosferaǵa kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylary jylyna 520 myń tonnaǵa qysqarady, bul eldegi kómir generasııasyn tómendetýge múmkindik beredi. Jalpy, ERG qatty qaldyqtardy 56%-ǵa, lastaýshy zattardy 30%-ǵa azaıtýǵa kómektesetin óz ekologııalyq strategııasyn qabyldap, 2030 jylǵa deıin baǵdarlamaǵa shamamen 228 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttap otyr. Ornyqty damýdy maqsat etken kompanııalardyń osyndaı jobalary azamattardyń ál-aýqatyn arttyra otyryp, óńirlerdiń órkendeýine aıtarlyqtaı úles qosady.
Búginde elimizdiń qarjy ınstıtýttary búkil bıznes júıesiniń ajyramas elementteri bola otyryp, táýekelderdi jaqsyraq basqarý jáne strategııalyq artyqshylyqtar alý úshin bıznes úlgilerine ESG engizý boıynsha belsendi is-áreket jasaıdy. О́ıtkeni «jasyl» ekonomıkany qarjylandyrýdy qamtamasyz etý, turaqty damý qaǵıdattaryn eskere otyryp, kompanııalardyń transformasııasyn yntalandyrý qajet. Sondyqtan qarjy uıymdarynda ESG engizý, sondaı-aq «jasyl» qarjylandyrý naryǵyn damytý máseleleri Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń kún tártibine engizilgen.
2022 jyly elimizde «jasyl» qarjylandyrý úshin barlyq qajetti quqyqtyq orta qalyptasty. О́nerkásipti nesıeleý jónindegi iri memlekettik qarjy ınstıtýty ‒ Qazaqstannyń damý banki jýyrda ESG engizý boıynsha óziniń jol kartasyn bekitti. Qujatta barlyq belgilengen tapsyrmalardy oryndaý úshin arnaıy jumys tobyn qurý jáne ESG krıterıılerine sáıkes jobalar qorjynyn daıyndaý sııaqty ESG qaǵıdalaryn engizýdiń naqty qadamdary belgilengen. Sonymen qatar bank «jasyl» qarjy quraldaryn qoldana bastady. Bıyl naýryzda Qazaqstan qor bırjasynda QDB-nyń «jasyl» oblıgasııalarynyń birinshi shyǵarylymyn ornalastyrý boıynsha saýda-sattyq ótti. Túsken 10 mlrd teńge batys óńirdegi biryńǵaı energojúıeni jańǵyrtý úshin paıdalanatyn KEGOC kompanııasynyń oblıgasııalaryn satyp alýǵa jumsaldy. Nátıjesinde, júıedegi shyǵyndar azaıyp, elektr stansalarynda energııa az jumsalatyn bolady. Jalpy, jaýapty qarjylandyrý taqyryby qazirgi zamanǵy bank mazmunyna berik endi. Iri otandyq bankter ekologııalyq, áleýmettik jáne basqarýshylyq jaýapkershilik qaǵıdattaryn óz strategııalaryna biriktire bastady. Aǵymdaǵy jyly birinshi bolyp Turaqty damý týraly esebin Jusan Bank shyǵardy. Bul rette bank bólek esep jarııalaıtyn EDB qataryna kiredi.
KASE 8 jyldan astam ýaqyt boıy BUU-nyń «turaqty bırjalar» bastamasyna qosylǵan búkil álem boıynsha birneshe bırjanyń biri bola otyryp, otandyq naryqta ESG kún tártibin dáıekti túrde ilgeriletip keledi. KASE ESG qaǵıdattaryn nasıhattaýmen, turaqty damý týraly aqparatty oqytýmen jáne ilgeriletýmen aınalysyp qana qoımaı, «jasyl», áleýmettik jáne ózge de jobalardy qarjylandyrý úshin baǵaly qaǵazdardy shyǵarý men ornalastyrýdy belsendi damytady. Búginde KASE-de halyqaralyq qoldaý ınstıtýttarynyń (ADB, EADB), sondaı-aq jergilikti ınstıtýttar men ulttyq kompanııalardyń (QDB, «Damý», «Báıterek» UBH enshiles kompanııalary) ESG-oblıgasııalary ornalastyrylǵan.
Iri kompanııalardyń ESG-qaǵıdattaryn óziniń bıznes-modeline engizýiniń arqasynda elimiz halyqaralyq deńgeıde oń kórsetkishterge qol jetkizdi. Mysaly, 2022 jylǵy ESG salasyndaǵy halyqaralyq reıtıngke sáıkes, elimiz 38,68 baǵasymen 183 el arasynda 53-oryndy ıelendi. Bul rette óńirde EAEO men OA arasynda kóshbasshy boldyq. Qalǵan elder bizden edáýir artta qalǵanyn jalpy reıtıngte Armenııa – 65, Qyrǵyzstan – 67, Belarýs – 79, Reseı – 92, Túrikmenstan – 94, О́zbekstan – 100, Tájikstan – 115-orynda turǵanynan baıqaýǵa bolady. Osylaısha, bizdiń bıznes turaqty damý jáne ESG maqsattaryn iske asyrýǵa belsendi qatysatynyn baıqatty.
Alaıda iri bıznes pen kvazımemlekettik sektor kompanııalary qabyldaǵan qadamdarǵa qaramastan, jalpy otandyq ekonomıkany damytýdyń naqty ESG baǵytyna deıin áli uzaq júrýge týra keledi. Máselen, granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý sheńberinde «jasyl ekonomıka» boıynsha ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy qarjylandyrýǵa bólingen qarajat kólemi, tipti daǵdarysqa deıingi jyldardyń ózinde shamamen 1,4-1,6 mlrd teńge kóleminde ǵana bolǵan, al 2021 jyly tipti 204 mln teńgeni qurady. «Jasyl» qurylysta oryndalǵan jumystardyń úlesi eldegi barlyq qurylys jumystarynyń shamamen 0,3%-yn ǵana alady. ESG jobalary uzaqmerzimdi jáne kóp kapıtaldy qajet etedi. KASE nemese AHQO sııaqty ınstıtýttar «jasyl» qarjylandyrýǵa qol jetkizýdi jeńildetý úshin kúsh salyp jatsa da, «jasyl» jobalar men ESG-bastamalar úshin arzan ári uzaq merzimdi resýrstardyń kózi bizde joq.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń konıýnktýralyq zertteýine sáıkes, eldegi saýaldamaǵa qatysqan kásiporyndardyń 88%-y ESG turaqty damý alǵysharttarymen tanys emes. ESG qaǵıdattaryn biletin kásiporyndardyń eń kóp úlesi Jetisý (25,5%), Ulytaý (23,1%), Pavlodar (21,7%), Atyraý (21,1%) jáne Batys Qazaqstan (18,5%) oblystarynda. Eń nashar kórsetkishter Soltústik Qazaqstan, Túrkistan jáne Almaty oblystarynda tirkelgen. Zerttelgen kásiporyndardy ESG belgilerine sáıkestik deńgeıi boıynsha taldaý olardyń 72%-y turaqty damýdyń ekologııalyq alǵysharttaryna, 69%-y korporatıvtik basqarý alǵysharttaryna sáıkes kelmeıtinin kórsetedi. Kompanııalardyń tek 29%-y ǵana turaqty damýdyń áleýmettik alǵysharttaryna saı emes, al 71%-y bul ESG parametrine úlken jaýapkershilikpen qaraıdy.
Osylaısha, ESG ‒ uzaq merzimdi josparlar men eleýli ınvestısııalardy qajet etetin damý baǵyty ǵana emes, talaı kompanııalardyń dúnıetanymy men strategııasyn ózgertken faktor. Tıisinshe, iri bıznestiń, sala kóshbasshylarynyń ornyqty damý qaǵıdattaryn ustanýy aıryqsha mańyzdy.
