Qojeke Nazaruly – birtýar tulǵa

Ǵasyrlar boıy bir urpaqtan kelesi urpaqqa qan arqyly aýysyp otyratyn áýendik kodtyń qaıta jańǵyrýy – bolmaı qoımaıtyn qubylys. Sondyqtan da biz adamzat damýyndaǵy rýhanı tamyrlastyqty joqqa shyǵara almaımyz da qazaq kúıleriniń de búkil álemge ortaq qundylyq ekenin basa aıtamyz. Ulttyq mýzyka tarıhynyń Qorqytqa deıingi ǵasyrlar sileminde jatqandyǵyn zatyndyq muralar aıǵaqtap otyrǵanymen, olar hatqa túspegen kúıi ár urpaqtyń quımaqulaq ókilderi arqyly ǵana bizge jetip otyr.

Biz osydan otyz jyldan astam buryn táýelsizdik alǵan elmiz. Biraq bizde sana bostandyǵy, rýh azattyǵy birden saltanat qurǵan joq. О́ıtkeni saıa­sı turǵydan táýelsiz bolǵanymyzben, ǵasyrlar boıy júrgizilgen otarlandyrý jáne ultsyzdandyrý saıasaty sanamyzǵa sińirgen, rýhymyzǵa uıalatqan áleýmettik-psıhologııalyq shyrmaýdan birden shyǵyp kete alǵan joqpyz. Ol az bolǵandaı, táýelsiz el retinde ult tarıhynyń, salt-dástúriniń, ádet-ǵurpynyń, tiliniń qaıta jańǵyrýyna kúsh salýdyń ornyna jeke adam bıliginiń ústemdik etýine, jeke adamdardyń sheksiz baıýyna jol ashyp berdik. Qabyldanǵan taýansyz baǵdarlamalar bastalǵanymen, baıandy bolmaı sý aıaǵy qurdymǵa ketip jatty. Ult tarıhyn keshendi aýqymda jazýǵa memleket tarapynan basa kóńil bólinbedi (1998 jyly «Tarıhty qoldaý jyly» degen naýqan bastalǵanda da ár oblysqa ekspedısııalar shyqty. Biraq ekspedısııa memlekettik deńgeıde qorytyndylanbady. Jınalǵan muralardyń saıda sany, qumda izi qalmady).

Tamyry tereńde jatqan qazaq mýzyka óneriniń tarıhy túgel hatqa túsken joq, ǵasyrlar bederinde ómirge kelip, halyq júregine uıalaǵan san alýan shyǵarmalar tasqa basylmaǵan kúıi daryndy babalar rýhymen birge ýaqyt qoınaýyna sińip ketti. Áıtse de Qorqyt, Ketbuǵa, Asanqaıǵy, Qaztýǵan, Baıjigit, Abylaıhan, Boǵda, Mahambet, Qojeke, Táttimbet, Dáýletkereı, Shaltabaı, Qurmanǵazy, Abyl, Toqa, Mergenbaı, Sarymalaı, Yqylas, Sybanqul, Qazanǵap, Baıserke, Shortanbaı, Tilendi, Daırabaı, О́skenbaı, Dına, Mámen, Súgir, Seıtek, t.b. sekildi daryndy kúıshi, dáýlesker dombyrashylar – qazaq kúı óneriniń týyn ár ǵasyr, ár jyldarda bıikke kótergen týma talanttar edi. Solar arqyly ulttyq mýzyka ónerimiz ózindik bet-bederin saqtap qaldy. Sol saqtalǵan ónerimizdiń zerttelý tarıhyna kelsek, XX ǵasyrdyń 20-30-jyldarynan bastap zertteýshilerdiń birneshe tolqyny ulttyq muramyzdy ár jyldarda ár qyrynan tanýǵa, tanytýǵa kúsh saldy. Eńbekteri mýzykataný salasyna qosylǵan úlken úles ekeni daýsyz. Áıtse de Qazaqstannyń sheteldermen shekaralas jatqan (ásirese Qytaımen) aýdandarynda qaımaǵy buzylmaǵan ulttyq mýzyka úlgileri tasada qalyp kelgeni shyndyq. Onyń tarıhı-áleýmettik sebepteri bar edi.

* * *

Patshalyq Reseı Qazaqstandy otarlaýdy Ivan Groznyıdyń 1552 jylǵy qazan joryǵynan bastady da, 1585 jyly Ermaktyń Sibir joryǵymen jalǵastyrdy. 1731 jyly amalsyz Kishi júz qazaqtary, 1732 jyly Orta júz hany Sámeke, 1740 jyly Ábilmámbet pen Abylaı bodan bolýǵa moıynsundy. Al Uly júz taıpalary Reseı ımperııasynyń qol astyna 1864 jyly resmı kirip boldy. Biraq qujatqa bıleýshiler tarapynan qol qoıylǵanymen, elde bodandyqqa qarsylyq dúrkin-dúrkin bolyp jatty. О́ıtkeni Reseı qazaq jerin osy jyldan bastap tutastaı óz ıeligine alyp bolǵan edi. Mundaı ádiletsizdikke tótep bere almaı, qarsy shyqqan Tazabek, Saýryq, Soltanbek, Shaltabaı, Ilipbaı, Qojeke sekildi batyrlar orys otarlaýshylarynyń jazasyna ilikti. Saýryq, Tazabekter túrmede óltirildi. Qojekeler zorlyq-zombylyq, qýǵyn-súrginge boı bermeı, el-jurtyn orys buǵaýynan qutqarmaq bolyp, ózine ilesken 25 úımen birge Altaı, Ile, Tarbaǵataı óńirlerine ótip, aqyry Ile ólkesine toqtaǵan soń, artynan el-jurtyna 400 úıdi kóshirip alady.

Olardyń ishinde Qojeke kúıshiniń ustazdary, tustastary, izbasarlary da bar edi. Solarmen birge bútindeı bir kúıshilik mektep Shyńjań jerine qonys aýdardy.

Qojekege ilespeı óz atamekeninde qalǵan qazaqtardyń basynan nebir zul­mat­tar ótti. 1916 jylǵy qandy qyrǵynǵa ulas­qan ult-azattyq kóteriliste atyl­ǵandardyń, asylǵandardyń, shabyl­ǵan­dar­dyń ishinde de nebir talantty, daryndy tul­ǵa­lar bar edi, olarmen birge kıeli óner butaǵy ketkeni de sózsiz.

Qyrǵynnan amandary arǵy betke bos­ty. Tekes ózenine aqqany aqty, aqpaǵany qytaı men qalmaqtyń tonaýyna tústi. 1917 jyly patsha taqtan qulady, «elge teńdik keldi» degendi estigen el qaıtadan atame­ke­nine shubyrdy. Jolda taǵy da ajal qury­ǵyna tap boldy. Mysaly, Qytaıdan aryp-ashyp qaıta oralyp kele jatqan 700-deı qazaqty orys áskeri Qarakól degen jerde qyryp tastaǵan (Qarqara qahary. A., «An Arys» baspasy, 2016, 82-bet). Solar­dyń da arasynda nebir ónerliler bol­ǵany aqıqat. Oralǵandardyń osyndaı qyr­ǵyndardan aman qalǵany atajurtyna taban tiredi.

Endi teńdik aldyq dep eńsesin kótere bastaǵan eldi eki tapqa bólgen, kedeılerdi ǵana jaqtaǵan keńes ókimeti halyq­tyń jolbastar serkelerine sanaly ári jos­parly túrde búıideı tıdi. 1929 jyly iri dáýlettilerdi tárkileý bastalǵanda, asyra silteýge jol bergen keńestik bolshe­vık­ter bedeli men ónerine qaramaı, baı aýylynyń adamdaryn qýǵynǵa túsirdi, mal-múlkin berse qolynan, bermese jolynan tartyp aldy. El ishine iritki tústi. Taǵy da bosqyndyq bastaldy. Jurttyń jal­dysy men maldysy, áldisi men sándisi amal­syz taǵy da shetel aýyp kete bardy. Mysaly, Mergenbaı Erdeneulynyń, Sybanqul Qalbasulynyń kúıshilik-dom­by­rashylyq mektepteri de túgelimen osy jyldary aýdy. Taǵy da olarmen birge aqyndyq, ánshilik, jyrshylyq, sheji­re­shilik ónerlerdiń negizgi dińderi ilese ketti. Olarǵa «bosqyn» emes, qasaqana «qashqyn» degen at taǵylyp, senimsizdik mazmundaǵy nasıhat taratyldy.

1932 jylǵy Goloshekın basqarǵan bılik ádeıi uıymdastyrǵan ashtyq, 1937 jylǵy stalındik-goloshekındik repressııa, 1941-1945 jylǵy soǵys eldiń eń ónerpaz azamattaryn da jalmady. 1956 jyly KSRO men Qytaı arasyndaǵy shekara ashylyp, solaqaı saıasat soıylynyń soqqysynan eriksiz elden irgesin alshaq­ta­typ alǵan jurt atamekenine qaıta orala bastaǵan. Biraq 1962 jyly shekara jabylyp qaldy. Atamekenin ańsap kel­gender óz týystarynyń ortasynda ógeısidi. Jergilikti turǵyndar men Otanyna oralǵandar arasynda jasandy «psıho­logııalyq» perde turdy. Kóship kelgen­derdiń ózine de, ónerine de «artta qalǵan», «syrttan kelgen» degen kóz­qaras qalyptastyryldy. Onsyz da kóne­niń bárin tárk etip, jańa zamanǵa laıyq keńes adamyn jańadan tárbıelep ósirýge kózsiz umtylǵan keńestikterge ata dástúrin qaımaǵyn buzbaı qaıta alyp ótken­der «jabaıylaý» kórindi. Sol «artta qalǵan», «jat jerden kelgen», «jabaıylaý» qazaqtar kóneden kele jatqan kúıshilik, ánshilik, jyrshylyq óner muhıtynyń alyp tolqynyn ala kelgen edi. Biraq keńes ókimeti olardy kóre tura kórmegensidi, bile tura bilmegensidi. Nebir daryndylarǵa dombyra ornyna qoǵa ustatyp, mal sońyna salyp qoıdy.

Syrttan kelgenderge ǵana emes, sheka­ra­­lyq aýdannyń jergilikti turǵyn­da­ry­na da «shetelde týysy bar» degen kú­dik­pen qarady. Sóıtip, shekaralyq óńir­de tunshyǵyp jatqan óner salalary toq­sanynshy jyldarǵa deıin jınaýsyz, jarııa­laýsyz, zertteýsiz qalyp keldi.

* * *

Jınaý, jarııalaý, zertteý, nasıhat­taý­ isi jekelegen ǵalymdardyń, óner adam­da­ry­nyń tabandy eńbeginiń arqasynda ógiz aıań­men jyljyǵan kúıi eleýsiz ǵana bul ǵa­syrǵa da jalǵasty.

HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary Muhtar Áýezov, Ilııas Jansúgirovter shekaralyq óńirdiń daryndy tulǵalary týraly pikir aıtyp, muralaryn hatqa túsirip, keıbirin jarııalap, baspasóz, baspa ónimderi arqyly elge tanytýdy bastaǵan bolatyn. Biraq bul is jalǵasyn tappady. Birdi-ekili aqparattar ensıklopedııalyq maqalalarda, azyn-aýlaq pikirler keıbir zertteýlerde jol-jónekeı aıtylǵany bolmasa, arnaıy zertteý nysany retinde qolǵa alynbady. Onyń basty sebepterin joǵaryda aıtyp óttik. Tek «jarııalylyq», «demokratııalyq» jáne «qaıta qurý» degen saıası naýqandar bastalǵan jyldary joǵalǵandy izdeý isteri ár jerde bas kóterdi. Mundaı ıgilikti is sol kezdegi Almaty, Taldyqorǵan oblys­­tarynyń aýmaǵynda da júzege asa bas­tady. Nátıjesinde, buryn esh jerde­ jarııalanbaǵan kúıshilerdiń, dombyra­shy­lar­dyń, aqyndardyń, ánshi-sazgerlerdiń shyǵar­malary jaryq kóre bastady. Bul iste mýzykatanýshy ǵalym Bazaraly Múpte­keev­tiń, folklorshy Toqtar Álibektiń, óner zertteýshi ári ánshi Ǵalymjan Dosan­uly Serikbaıdyń eńbekteri erekshe atap ótýge turarlyq. Buǵan deıin zertteý nysany bolmaǵan kúıshilerdiń muralaryn jınaý úshin urpaqtary turǵan óńirlerdi óz kúsh­terimen jaıaý-jalpylap izdep júrip, taǵdyr shashqan taryny eńbekqor dıqandaı eńbektep júrip jınady. Jaryqqa shyǵardy. Ǵylymı aınalymǵa qosty. Sóıtip, Jetisý óńirinde qazaq kúı óneriniń uly shańyraǵy baryn, ánshilik-sazgerlik ónerde Kenen Ázirbaev pen Dánesh Raqyshevten basqa da sańlaqtar baryn, aqyndyq-jyrshylyq ónerde Qulmambet pen Bóltirikten ózge de dúldúlder baryn ǵylymı negizde dáleldedi.

Halyq óneriniń janashyry retinde bul istiń basy-qasynda bolǵandyqtan, Jeti­sý óńirinde, ásirese onyń Hantáńiri, Ala­­­taý aınalasynda ǵasyrlar boıy tunyp jatqan, Qojeke bıikke kótergen kúı­shi­lik-dombyrashylyq dástúrdiń altyn qazyqtaryn tanystyryp boldyq dep aıta almaımyz. Álbette, «el ishi – óner kenishi». Áli de babalardan qalǵan bul dástúrlerdi arnaýly oqý oryndaryn bitirmeı-aq óz aýy­lynda búgingi kúnge sabaqtastyryp kele jatqan tulǵalar az emes.

Qojekeniń kúıshilik-dombyrashylyq dástúri qazirgi zamanda jańa serpinmen jalǵasyn tapty. Jańa talanttarmen tolyqty. Áli talaı on saýsaǵynan kúı sorǵalaǵan daryndylar dúnıege keleri sózsiz.

* * *

Qojekeden mura bolyp kóp kúı qalǵan. Olardy ǵylymı negizde arnaıy zerttegen ǵalym Bazaraly Múptekeevtiń aıtýynsha: «Qojeke kúıleriniń uzyn sany 200-den asady. Olardy mazmundyq erekshelikterine qaraı birneshe topqa bólýge bolady: a) tarıhı oqıǵalarǵa qatysty kúıler: «Qolǵa alynar aldynda», «Kertolǵaý», «Túrmede qınaý», «Qınaý», «Shalqaıma», «Arman», «Tartý», t,b.;
á) salt-dástúr sheńberinde týǵan kúıler: «Aryzdasý», «Estirtý», «Toqtarym», «Arman», «Nurqany joqtaý», t.b.;
b) tabıǵat tynys-tirshiligine qatysty kúıler: «Saıramkól», «Bulbul torǵaı», «Sarbarpy bulbul» t.b.; v) ejelgi jyr, ańyz, shejire, ertegi sıýjetine qurylǵan kúıler: «Muńlyq-Zarlyq», «Nurǵazaryn bulbul», «Qambarhan», «Jırenshe», «Jırensheniń Qarashashty joqtaýy», t.b.;» (B.Múptekeev. «Jetisýdyń ońtústik-shyǵysyndaǵy kúıshilik dástúr». A., «An Arys» baspasy, 2022, 38-bet). Zertteýshi bul kúılerdiń árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp, mýzykanyń teorııasymen, Ál-Farabıshe aıtsaq, nazarııasymen taldaıdy. Sonda Qojeke shyǵarmalarynyń qatarynda jalpy qazaq kúı ónerinde bar shertpe kúıdiń de, tókpe kúıdiń de, termelik kúıdiń de, sonymen qatar osylardyń aralasyp keletin túrleri de bar eken. Olaı bolsa, Qojeke ózine deıingi jáne óz zamanynda belgili kúılerdiń tartylý mánerlerin tolyq meńgergen asqan dombyrashy ári sol mánerlerdi sátti paıdalanyp, óz jany­nan kúı shyǵarǵan ǵajap kúıshi (kom­pozıtor) de bolǵan. B.Múptekeev Qojeke kúıleriniń taralý aıasyn da zert­teı­di de «Qojekeniń kúıleri Jetisý óńi­rinen bastap, Qazaqstannan tys Altaı-Tarbaǵataı, Shyǵys Túrkistan, Moń­ǵolııa jerlerinde de keń taraǵan» degen tujyrymǵa keledi. (Sonda. 25-bet)Demek Qojeke bir ǵana rýdyń ıa taıpanyń kúıshisi emes, ıisi qazaqqa ortaq daryndy tulǵa bolǵan. Sondyqtan da ol halyq jadynda jyl ótken saıyn jańǵyryp keledi.

* * *

Úlkenderdiń aıtýynsha, kúıshi-kompozıtor Mergenbaı Erdeneuly áýleti men kúıshi-kompozıtor Qojeke Nazaruly áýletiniń arasynda kúıshilik-dombyrashylyq ónerde báskelestik bolǵan. О́ner básekesi ózgelerdiń de dombyra tartýdy úırenip, kórshi aýyldan ozyp ketýine ıtermelegeni shyndyq. Biraq Mergenbaı qalaı da Qojeke áýletinen asyp túsý maqsatynda ǵana ár jumada óz balalarynyń ortasynda kúıshilik-dombyrashylyq básekesin uıymdastyryp otyrǵan desek qatelesemiz. Bul dástúr atasy Baıǵozydan, ákesi Erdeneden kele jatqan edi. Erdene óziniń birge týǵan baýyrlary Shyńǵysbaı, Sapaq, Tileýberdi, Qarajandarmen birge ákesi Baıǵozynyń aldynda san márte kúı tartqan bolatyn. Osy dástúr qazaqta burynnan bar edi. Onyń tamyry sonaý Ál-Farabı zamandarynda jatqan bolatyn.           

Bul dástúr Qojeke áýletinde de urpaq saıyn jańǵyryp otyrǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Jaqynda Qojeke Nazarulynyń týǵanyna 200 tolýyna arnalǵan mereıtoı aıasynda folklorlyq-etnografııalyq hám tarıhı ekspedısııa kezinde estigenimiz – Qojekeniń ákesi Nazar da asqan sheber kúıshi, Nazardyń ákesi Qasabaı da dáýlesker dombyrashy bolǵan. Atasy men ákesiniń tárbıesin kórgen Qojeke de ákeden óte týǵan kúıshi de, dombyrashy da bolǵany óz aldyna, ol da ata dástúrin jalǵastyryp, óziniń kindiginen taraǵan uldaryna da, qyzdaryna da kúı úıretýden jalyqpaǵan. Sonyń nátıjesinde uldary Nurqa, Aqmolda, Rahmetolla, Raqysh, Kenjaqyn, Battalqazylar, qyzy Kók­she­gir, nemeresi Zııadahandar óz ortasy­nan ozyq kúıshi-dombyrashy bolypty. Endi osylardyń ishinde tarıhta esimi erekshe atalatyn Raqysh ta urpaq­tary Ahmetjan, Sholpanbaı, Tursyn­ǵazy, Smaıyl, Orynhan, Ádilhan, Muratbek esimdi uldaryna ata kásibin jalǵastyrýdy amanattaǵan. Al endi óz kózimiz­ben kórgenimiz – Battalǵazynyń nemeresi, ıaǵnı Qojekeniń shóberesi Tileýberdi Shyǵaıuly ata-babalary tart­qan kúılerdiń shyǵý tarıhyn jatqa biletin bolyp shyqty. Demek Qojeke kúıshilik mektebinde kúı shejiresin aıtý óneri de dástúrge aınalǵan dep bilemiz. Al endi osy Tileýberdiniń balasy, ıaǵnı Qojekeniń shópshegi Málik te, Qojekeniń shóberesi Dáýlettiń uly Beıbarys ta  dombyrashy eken. Qojekeniń jıenshary Rysbubi Ámzebekqyzy ózine deıingi kúılerdi buzbaı tartatyn dombyrashy ári kúı shyǵaryp tartatyn kúıshi de eken. Tileýberdiniń nemeresi, ıaǵnı Qojekeniń týajaty, altynshy synypta oqıtyn Azamat ta on saýsaǵynan kúı sorǵalaǵan dombyrashy bolatyn týma daryn ekenin tanytty. Demek Qojeke áýletinde de kúıshilik-dombyrashylyq daryn qan arqyly berilgeni daýsyz.

Bir ókinishtisi, kúıshilik qabilet tuqym qýalaǵan Mergenbaı kúıshilik mektebinen shyqqan kúıler bizge tolyq jetpedi. Bir kezderi keńestik qyspaqtan Qytaıǵa bosqan, keıin ıaǵnı 1956-1962 jyldary Otanyna oralǵan Mergenbaı kúıshilik mektebi keńes ókimetiniń syńarjaq saıasatynyń salqynyna uryndy da, kúı de, kúıshi de elenbedi, eskerilmedi, sanadan ysyryp tastaý shalǵysyna ilindi. Sóıtip, kúı de, kúıshi de tarıh sahnasynan, halyq jadynan birte-birte óshirildi. Al endi Qojeke kúıshilik mektebiniń ókilderi ómir súrgen ortada, ıaǵnı Qytaı jerindegi qazaq aýyldarynda kúı ónerin óristetýge bılik tarapynan qyryn qaraý bolmaǵan jáne kúıshilikti kıe tutqan qazaqtar Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldarǵa deıin ózderi tamyr jaıǵan óńirde basy aman, baýyry bútin ómir súrgen. Endi táýelsiz Otanyna oralǵan Qojekeniń kúıshilik mektebi qaıta jańǵyratyn shaq keldi.

* * *

Kúıshi Qojekeni týǵan halqy búgin ǵana izdep jatqan joq. Ony kózi tiri­sin­de-aq aınalasyndaǵy aǵaıyn-týysy, aýma­ǵyndaǵy Alashy túgel alqalaǵan. «Qojeke» demeı, «Kóke» dep ardaqtaǵan. Aıt­qanyn da, tartqanyn da jadyna saqtap, bir býyn kelesi býynǵa ulastyryp otyrǵan. Sondyqtan da onyń kúı­le­ri umytylmaı, áli kúnge urpaqtan-urpaq­qa­ jalǵasyp keledi. Teginde ol tek kúı shyǵaryp, dombyra tartyp qana qoı­maı, el basyna kún týyp, er etikpen sý ishken qırakezik kezeńderde ulty umyt­pas­taı qaıratkerlik tanytqan tulǵa bol­ǵan­dyq­tan­ da esimin ólgennen keıin de halyq es­ten­ shyǵarmaǵan.

Urpaq aýysqan saıyn esimi el esinde qaıta jańǵyryp kele jatqan arýaqty kúıshiniń murasyn jınaý, sol týraly tasqa basyp, tarıhta qaldyrý ótken ǵasyrdyń jetpisinshi, sekseninshi jyldary qolǵa alyna bastaǵan. Mysaly, 1981 jyly qazaqstandyq aqyn Taýfıq Jeksenbıevtiń «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Dostyń daýysy» atalatyn jyr jınaǵyna «Qojeke» degen poemasy engen. 1984 jyly Qytaıdaǵy qandastar Tálipbaı Qabaev, Dúısenbek Turlyqojauly, Ábilez Sháripuly, Dáýlet Mazaquly, Ákıma Dosmyrzauly, Erkin Dáýletuly bastaǵan zertteýshi, ónertanýshy ǵalymdar alǵash ret Qojeke muralaryn el arasynan jınap, kúılerin notaǵa túsirip, «Kúı tolqyny», atty kitapty «Shyńjań jastar baspasynan» jaryqqa shyǵardy.1988 jyly Almaty oblystyq «Jetisý» gazetine jýrnalıst Qanapııa Omarhanov «Qojekeniń kúıleri» degen maqala jarııalady. Dúken Másimhanulynyń «Qojekeniń qońyr sazy» atalatyn mýzykaly ocherki Shyńjań halyq radıosynan berildi. (Qojeke kúılerin oryndaǵan Ákıma Dosmyrzauly), 1990 jyly Bekseıit Núsipbekov «Sovettik shekara» gazetine «Qojeke», Muhamed Hanafın «Qazaq ádebıeti» gazetine «Qojeke kúıshi» degen esse, maqalalaryn shyǵarǵan. Tólen Qaýpynbaevtyń «Babalar amanaty» dep atalatyn tarıhı esseler, ańyzdar, ocherk­ter jınaǵyndaǵy «Azapty ǵumyr» essesi Qojekege arnaldy. Sodan keıin ár jyldarda Ásker Toıǵanbekuly, Ábilez Sháripuly, Ádilbek Qaba, Turymbek Hasen, Jeksen Alpartegi sekildi qalamgerlerdiń Qojeke ómiri men shyǵarmashylyǵyn tanystyrǵan maqalalary oqyrmandar nazarynda boldy. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­darynan bastap Qojekeniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn ǵylymı negizde zert­teý isi júzege asa bastady. Belgili mýzyka­ta­nýshy ǵalym Bazaraly Múptekeev Qoje­ke týraly alǵashqy ǵylymı eń­bek­ jaz­dy. Dıplomdyq jumysynyń taqy­ry­­by tikeleı osy Qojekege arnaldy. Keıin kandıdattyq dıssertasııasynda bir­ taraý túgel Qojeke týraly boldy. Biz de óz tarapymyzdan Bazaralymen bir­lesip 1998 jyly «О́ner» baspasynan­ shy­ǵarǵan «Jetisýdyń kúıleri» degen­ jınaǵymyzǵa Qojeke kúılerine sıpattamalar men túsi­nik­­temelerdi jáne kúı ańyzdaryn jazyp en­giz­dik. Kórnekti ǵalym Aqseleý Seı­­dim­­bek óziniń «Qazaqtyń kúı óne­ri»­­ degen­ mono­grafııasynda Qojeke shy­­ǵar­­ma­shy­ly­­ǵyna arnaıy toqtaldy. Qoje­ke­niń ár kúıi­niń óz tarıhy bar, sonymen qosa­ ózin­dik­ mýzykalyq mazmuny men pishi­ni bar. Olar­ týraly alda áli de talaı sóz bolary haq.       

Osyndaı úziksiz izdestirýdiń, zert­teý­di jarııalaýdyń nátıjesinde Qojeke kúıleri ǵylymı aınalymǵa qosyldy jáne oqý baǵdarlamalaryna endi.

Bıyl Úkimet qol­daýy­men tarı­hı­­ tulǵa – kúıshi-kompozıtor Qojeke Nazar­uly­nyń týǵanyna 200 jyl tolý mereıtoıy el kóleminde atalyp ótý josparlanǵan.

Saǵatbek Medeýbekuly,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,

halyq ónerin zertteýshi