Muhtar Áýezov mátininiń astaryna boılaý

Elimiz egemendik alyp, totalıtarlyq re­jimniń túrli tusaýlarynan, jan-jaǵy­myz­dy qaptaǵan saıası qursaýlarynan shide­rimizdi úzip, rýhanı táýelsizdik alǵaly beri uly sýretkerimiz Muhtar Áýezovtiń álemi­ne degen kózqarasymyz da ózgerip, onyń klassıkalyq týyndylaryn jańasha kóz­qa­raspen oqyp, toqı bastadyq. Keńestik kezeń­degi ádebıettaný ǵylymyndaǵy bas­ty­ tásil sosıalıstik realızm ádisinen ary­lyp, endi olardy sóz óneriniń taza áde­bı, ǵylymı teorııalyq talap-sharttary bo­­ıynsha baǵalap, kórkemdik qundylyq re­tin­­de tanydyq.

Keńestik kezeńde birjaqty taldanǵan kórkem dúnıeler qazir túp-tamyrymen ózge­rip, tipti qarama-qaıshy keletin baǵytta óris ala bastady. Sonyń birden-bir dáleli bel­gili qalamger Ámirhan Meńdekeniń «Jal­ǵyzdyq, seni qaıteıin...» degen kitabyna engen Muhtar Áýezovtiń «Áıel hám erkek», «Jal­ǵyzdyq seni qaıteıin», «Áýezov jáne... áıel aıyrbas­taý» atty attarynyń ózi eriksiz nazar aýdaratyn maqalalary. Kóle­mi jaǵynan da kóterip otyrǵan kúrdeli máse­lesi turǵysynan da bulardy jaı ǵana maqa­la emes, búgingi muhtartaný salasynyń úl­ken taqyrybyn kótergen sony saralaý, zer­de­li zertteý, tyń taldaý dep qabyldaǵan ońdy.

Kitaptyń betashary bolǵan «Áıel hám erkek». Muhtar Áýezovtiń «Qaraly sulýy» haqynda» atty maqalasynda: «Qara­ly sulýdyń» aýǵa oralǵan altyn balyq­taı zeıinińdi aýdaryp áketetin sıqyr­ly­ kúshiniń syry nede?» degen saýal tas­tap,­ soǵan jaýap izdeý barysynda biraz izde­nister júrgizedi. Bul áńgimeni «...qazaq ádebıettanýynyń arsenalyndaǵy ádis-tásilder men úlgi-úrdisterdiń aıa-aına­la­synda ǵana qarastyrýǵa áste bolmaıdy..», deıdi. Nege? «Buǵan «Qaraly sulý kón­beıdi». Oǵan biz oılaǵandaı ult­tyq ádebıettaný ǵylymynyń taldaý tásil­deri, ǵylymı áleýeti emes, Áýezovtiń sýret­ker­lik­ sıqyry kónbeıdi eken..

Avtor álem ádebıetindegi áıel men erkek taqyrybyna arnalǵan kórkem shyǵarmalardy sharlaı kele ózimizdiń de osy taqyrypta tuńǵysh roman jazyp óz kezeńinde rýhanı tóńkeris jasaǵan Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilegindegi» bir kúnde búlikshilerdiń zorlyǵyna túsip, tipti bóten adam bolyp ózgergen, qazaqtyń qyz balasyna tán ádepten ozyp, túrli buzaqy oılarǵa erik beretin boıjetken Aqbilektiń ishki oılaryna, eshkim joqta mazasyn alatyn monologterge toqtalyp, óz saýalyna jaýap alǵysy keledi.

M.Áýezovtiń «Qaraly sulýyndaǵy» Qaragózdiń ishki psıhologııalyq ahýalyn salystyra kelip: «Muqııat zer salyp baı­qasańyz, J.Aımaýytovtyń Aqbilegi men M.Áýezovtiń «Qaraly sulýyndaǵy» Qara­gózdiń bitim-pishinin psıhologııalyq tur­ǵydan tereńdete túsken, ıa bolmasa osy beınelerdiń jasalý joly men jara­lý­ baıanyn genezıstik-psıhologııalyq, kór­kem­dik-pálsapalyq turǵydan odan ári damyt­qan, baıytqan eleýli obrazdardy qazaq áde­bıe­ti­nen keziktire almaısyz», deıdi (384-b.).

Atalǵan eki jazýshyǵa, oǵan Maǵjan Jumabaevtyń «Sholpannyń kúnásin» qosyńyz, úsheýi de HH ǵasyr basyndaǵy qazaq prozasynyń kóshbasynda turyp-aq osyn­daı kúrdeli, álem ádebıetinde sırek kezdesetin adamnyń taza tabıǵatyna tán fızıo­logııalyq, psıhologııalyq, emo­sııa­lyq­ sezimderge baı kórkem beıneler galereıasyn jasaǵan. Olarǵa deıin eshkim mán bere qoımaǵan áıel zatynyń tabıǵatyndaǵy jeke sezimderge, túrli áleýmettik, qoǵamdyq qaı­ǵy-qasiret bolǵanda tartatyn jan azabyn, tánı aýyrtpalyqtardy, syrtqy kóz seze de, bile de bermeıtin ishki sezim ıirim­de­rin, jat jynys ıesiniń bógde jurt bile ber­meı­tin tabıǵatyndaǵy tylsym syrlardy son­shalyqty sheber sýretkerlikpen, kásibı kór­kemdikpen órmekshiniń órnegindeı názik naqysh­tarmen beıneleı bilýi, sóz joq, asqan bilgirliktiń belgisi.

Álemdik ádebı keńistikte keńinen tanymal modernıstik baǵyttaǵy kórkem dúnıe­lerdiń bizdiń ádebıetimizde sol HH ǵasyrdyń basynda-aq molynan kórinip, eshqandaı «ızmge» kóne qoımaǵan búkil adamzattyq qundylyqtardy beınelep, óz kezeńindegi ıdeologııaǵa degen ishki qarsylyǵyn tanytqan kórnekti sýretkerler Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilek» romany men Muhtar Áýezovtiń «Qaraly sulýyn» salystyra otyryp, tirshiliktiń tutqasy bolǵan áıel men erkek arasyndaǵy tabıǵı fızıologııalyq, tándik, rýhanı, moraldyq, psıhologııalyq qubylystar bul eńbekte tereń taldanǵan. Ádebıetshi Ámirhan Meńdeke Shyǵys jáne Batys oıshyldary men búkil qalamgerleriniń áıel men erkek arasyndaǵy tabıǵı qarym-qatynasyna qatysty qundy oı-pikirlerine júgine otyryp, qazaqtyń qos qalamgeriniń shyǵarmalaryndaǵy shyndyqtyń qaınar kózine, óresi men órisi óte bıiktegi sýret­ker­­lik sheberliktiń syryna úńiledi.

Ámirhannyń baǵalaýynda Áýezovtiń árbir shyǵarmasy, ondaǵy fılosofııalyq oılar bizdiń ádebıetimizdegi baǵa jetpes rýhanı baılyq, kórkemdik qundylyq. Áýezov qazaq ádebıetinde ǵana emes, álemdik rýhanı keńistikte osy «Qaraly sulýymen-aq» rýhanı tóńkeris jasap, jesir áıeldiń jan dúnıesindegi qarama-qaıshy qaqtyǵystar men toqtaýsyz, eriksiz júrip jatqan sezim­dik, psıhologııalyq úderisterdiń qopa­ry­lysyn, qozǵalysyn qazbalaı zerttep, sýretkerlik zergerlikpen zerdeleı bil­gen­digin ádebıetshi Ámirhan jaqsy tanyp, baǵa­­laı bilgen.

Jáne olardyń kóterip otyrǵan másele­si de – máńgilik taqyryp ári álemdegi áıel zatyna, jesir áıel tabıǵatyna tán ta­bı­ǵı qubylystar. Olar jyldar ótse de, ǵasyrlar ótse de ózgermeıtin sezimder syry, psıhologııalyq qubylystar, jan aza­by men tánı tilekter... Osy týrasynda Ámir­han: «Eı, adamzat, óz jaratylystaryńa kóz jiberip kórińdershi bir! Janyńa-daýa, tánińe tábdil tappaı nege sharq urdyń? Osy­ny tekserdiń be? Nápsi ólimmen qurdas. Osy­ny teksere aldyń ba?..» (ál-Buharı rıýaıat etken Hadısten). Muhtar Áýezovtiń qara­ly sulýdyń ishki álemine suǵyna enip tek­seretini de áıeldiń jaratylysy», deıdi.

«Uly adamdar ózgeni emes, eń áýeli ózin tanyp alýǵa tyrysady» degen Dos­toev­skııdiń sózin silteme ete otyryp, avtor­dyń: «...sonymen qabat, Áýezov pen Aımaýytovtyń «jazýshylyq mádenıet», «este­tı­kalyq ólshem», «kórkemdik shyn­dyq» degen úıirli uǵymdardy da bizden góri­ ózgesheleý túsingenin baıqaısyz. Jáne olardyń osy ózgesheleý túsinýiniń ar jaǵynda óz zamanymen birge eskirip, óz zama­nymen bir mezgilde qartaıyp shyǵa keletin sharqy, jaıdaýyt kózqarastar emes, pil saýyrly qara jerdiń ózindeı samııandy, baıabandy-baıtaqty kózqarastar júıesi men qorabaly dúnıetanym jatqanyn baıqaısyz», degen tujyrymy da senimdi (16 bet – Á). О́ıtkeni Áýezovtiń kóterip otyrǵan taqyryby máńgilik, oǵan arqaý bolǵan áıel adamnyń taǵdyr tabıǵaty da, jan arpalysy men azaby da, jesirdiń jat adamǵa jumbaq jaratylysy men tylsym syrlary, qupııa qaltarystary da máńgilik. Áýezovtiń «Qaraly sulýy» keshe de bolǵan, keleshekte de bolady. Olar adamzat ómiri bar jerde ár elde, ár ultta, ár kezeńde de Qaragóz bolyp ómir súredi, tap sonyń taǵdyryn, sol sezimderdi bastan keshedi, sol psıhologııalyq emosıonaldyq sezim shyrmaýynda bolyp jan azabyn bas­tan ótkeredi. О́ıtkeni ol ómir, odan adamzat balasy qashyp qutyla almaǵan. Qaragóz túsken tozaqqa ol da túsedi. Jany men ary taza jesir áıeldiń kún men tún sa­ıyn bastan keshetin sezim qaıshylyqtary, oı arpalys­tary, sana qaqtyǵystary – M.Áýezov sekildi sırek kezdesetin talantty sýretkerdiń ǵana baratyn kúrmeýi qıyn kúrdeli taqyryby.

Taqyryptyń da, kórkem beıneniń de máńgilik beıne bolýynyń, ómirdiń ózindeı ózekti basty sebebi de sol.

Ádebıetshi Ámirhan sondyqtan da:
«Biraq osy jerde mynadaı aqıqat-shyn­dyq­qa: tartystyń kókesi, maıdannyń úlkeni, arpalystyń atasy adamnyń óz ishki dúnıe­sinde jatatynyna, ózińizdiń ishki dúnıe­ńiz­de jatqanyna kóz jetkizesiz. Jáne de ja­nyńyz aman, tánińiz esen, sezimińiz tiri tur­ǵanda mundaı ishki arpalystyń álegi men azabynan eshqaıda, esh jaqqa, eshbir tarap­qa qashyp qutyla almaıtynyńyzdy da anyq, aıqyn sezine alasyz», deıdi. Adam tabıǵatyna tán jaratylystan asa alma­sy­ńyz­ anyq.

«Ál-Qaıstyń «adamnyń qyzyǵy, qýa­nyshy, baqyty da jan men tánniń bir­li­gin­de, adamnyń qasireti men taýqymeti de jan men­ tánniń birliginde» deıtini osydan» (23-b.). О́ıtkeni Qaragóz «vınovata tolko telom,­ a ne dýshoı» (Dostoevskıı).

M.Áýezov osy shaǵyn áńgimesimen-aq­ bú­kil­ adamzattyq qundylyqqa qosy­lar­ áıel zaty­nyń klassıkalyq kórkem beı­nesin som­­dap, ózgelerde kezdese qoı­maıtyn psı­ho­lo­gııalyq sezimdik quby­lystardyń ózgeshe ór­negin saldy. Áńgi­me­degi bir epızodty oqyp kórsek osy psı­hologııalyq kórinistiń sát­ti­li­gine, kór­kemdigine kýá bolasyz:

«...Qaragóz kórpesin silkip tastap, qatty kúrsinip daýystap:

– Allaı, tunshyqtym ǵoı!.. Qudaı-aý, munsha nege sorly ettiń? – dep qaınap qyzǵan qanmen, qaıda bararyn bilmese de, úıden atqyp shyǵyp ketti..».

Marqum Táken Álimqulovtyń óz aýzynan estigen edim. Kezinde Muhtar Áýezovtiń kitabyna redaktor bolǵan bir qalamger «Qaraly sulýdaǵy» osy «Allaı» degen sózdi «Úh» degen odaǵaımen, «Qudaı-aý» degendi «Qý taǵdyr-aı» degen sózben aýystyrsaq qaıtedi dep qolqa salypty. Biraq Áýezov buǵan qatty ashýlanyp, qaraýyta túnerip kónbeı qoıypty», degen málimet bar. Ádebıetshi Ámirhan Meńdeke Áýezov álemin tek kórkemdik turǵydan taldap qana qoımaı, onyń rýhanı joqtaýshysy da. Álginde keltirgen mysal – sonyń aıǵaǵy. Áýezovtiń árbir sózi men árpiniń túpnusqadan túsip qalý tarıhy men taǵdyry da ony oılantpaı qoımaıdy. Ol týrasynda arnaıy zertteýi de bar.

Ámirhan Meńdeke Áýezovtiń áńgime­sin­de­gi ádebı tildiń qoldaný sheberligine de keń toq­talǵan: «...Áńgimeniń tili kóne kúmbezge tús­ken bádizdeı bederli. Budyrly... Ár sózi, árbir sóılemi jerden piship alǵandaı quı­qaly. Ýyzdy. Qaýqarly.

...Jazýshy óz kókeıindegi buıralanyp jatqan qýatty oıdyń erkelenip, emin-erkin jáne ditti jerden shyǵýy úshin sózdi de «dıirmenge tartyp», elekten ótki­zip, tereńnen súırep, sýyryp, talǵap qol­danady» (48-b. – Á). «Tozbaıtuǵyn sezim­ge tozbaıtuǵyn zat shydaıdy» (J.Nájimedenov) degendeı, Muhtar Áýezov­tiń tozbaıtuǵyn sezimge sýarylyp, eskir­meıtin máselege, kónermeıtin kúıge quryl­ǵan «Qaraly sulýy» da tozbaıtuǵyn, tot baspaıtyn áńgime», dep túıin túıedi avtor.

Synshy, ádebıetshi Meńdeke Áýezovti ózgeler tanı qoımaǵan qyrynan alyp qarastyrady. Kóleńkede qalyp qoıǵan kómeski kezeńderine kóz tigip, sonyń asta­ryn­daǵy aqıqattardy ashqysy keledi. Sýret­kerdiń ishten shyqqan shubar jylany, árbir týyndysyndaǵy san ýaqyt sanasynda saqtalyp, ábden suryptalyp, qımasyndaı, qas­qaldaqtyń qanyndaı etip qaǵazǵa qon­dyr­ǵan qundy sózderi men oımaqtaı bolsa da aýyr oı, salmaqty júk arqalaǵan sóılemderiniń óz erkinsiz qysqaryp ketken jaǵdaılary Ámirhandy biraz áýrege salyp, janyn aýyrtqan, júregin syzdatqan sııaqty. Talaı ýaqyt ótse de, búginde bireý bilip, bireý bil­meı­tin sol oqıǵalardy qaıta qarap, oqyr­man­daryna oı sala otyryp, janymen, júre­gimen jazady. Ýaqyt – emshi bolsa da ókinishi óte qoımaǵan tarıhı faktiler búgingi ádebı syn talaby turǵysynan taldanyp, jazýshy ǵumyrynyń konteksinde erekshe kórkemdik estetıkalyq mán-maǵyna alǵan, biraq óz kezeńinde kereksiz bolǵan kesek-kesek úzindiler («Abaı jolyndaǵy» áıel aıyrbas­taý epızody), búginde basqasha baǵalanýy ábden múmkin. Osy epızodtyq úzindimen óziniń de júreginiń jartysy úzilgendeı kúı keshken kemeńgerdiń sol sáttegi kóńil kúıin, qaıǵy-qasiretin, jan azabyn kim jetkize alady? Ony Ámirhan ózinshe ınterpretasııalap, qaıshylyqqa toly qalamger taǵdyryn jańa bir qyrynan taldap jetkizedi. Ár urpaq tanymyndaǵy uly adamnyń ómirlik, ónerlik beınesi qalaı bederlendi degen saýalǵa óz betinshe jaýap izdeıdi.

1943 jyly Jazýshylar odaǵynyń uıym­dastyrýymen M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman epopeıasynyń birinshi kitaby talqylanǵan jıynda maqtaýynan dattaýy kóp bolýy sol dáýirdiń derti desek te, Ǵabıt Músirepov syndy sırek sýretkerdiń aqıqattan aınymaıtyn, ardan attamaıtyn adaldyǵy: «...Qanshama qaıtalap oqysam da ylǵı jańa bir oı, jańa bir kórkemdikti, buryn baıqamaı ketken tereńdikti tabam» degen dana sózin dúnıege ákelgeni ámbege aıan. Sondyqtan da Ǵ.Músirepovtiń saıasattyń qandaı qıyn tosqaýyly bolsa da tarıhı shyndyqtan alystamaǵan Áýezovtiń sheberligine qatysty qundy oılaryna toqtalmasqa bolmas: «Muhtardyń qasıeti Abaıdyń júzin qyzarta túsem dep, shyndyqqa jatpaıtyn, osy kúngi aýyz op-ońaı aıtsa da, Abaı zamanynda alty qyrdyń astynda jatqan, jaqsy da bolsa jalǵan bolyp shyǵatyn áreketterden Abaıdy aýlaq ustaýynda. Bul – romannyń tarıhı shyndyǵy! Búgingi osynda otyrǵan jurt sóger-aý dep romandaǵy Abaı óz tusyna dál kelmeıtin bir qımyl istemeıdi. Búgingi jurt kinálar-aý dep Abaıdyń dáýiri de jalǵan «revolıýsııa» jasaıtyn emes. Pisirmeı jatyp, asa demegen jazýshyǵa alǵys aıta bilýimiz kerek. Tarıhı shyndyq dep osyny aıtamyz!», degen sózi sol kez úshin úlken rýhanı erlik, joǵary baǵa edi. Ǵ.Músirepov osy sózinde el esinde qalǵan eki eskertpesin de jasyrǵan joq. Onyń biri Qodar ólimine qatysty bolsa, ekinshisi – jigitterdiń kelinshekterin aıyrbastaý­lary týraly boldy. Alaıda alǵashqy eskertpeni M.Áýezov qabyldamaıdy, al ekinshi eskertpeni nazarda ustap, 1942 jyldan keıingi basylymdarda eskergeni de málim.

Qazaqtyń ar-namysyna tıer kóp qylyqtardy ashyq, ashyna jazyp, odan sabaq alýdy, nátıje shyǵarýdy, sanaǵa silkinis týdyryp oıǵa túrtki bolýdy kózdegen, álemdik ádebıettiń injý-marjandaryn meılinshe bilgen, sóz óneriniń búkil kórkemdik talaby men talǵamyn tereń tanıtyn ensıklopedıst sýretkerdiń sol suńǵyla oılaryna ota jasalýyna búgingi kózqaras basqasha.

Osy oqıǵany búgingi táýelsiz oı-sana turǵysynan ınterpretasııa jasar bolsaq she? Aqtar ma edik, álde dattar ma edik? Áýezovke jasalǵan qııanattyń qanshalyqty aýyr ekenin uǵa alar ma edik?

Menińshe, belgili ádebıetshi, synshy Ámirhan Meńdekeniń «Áýezov jáne ...áıel aıyrbastaý» degen maqalasyndaǵy búgingi kózqaras, ádebı taldaý, tereń bilimmen jasalǵan baıyptaýlar osy saýaldarǵa saýatty jaýap bereri sózsiz.

Taǵy da avtor Áýezovti bylaısha­ aq­taı­dy:­ «...Abaıdy mezi etken, Abaıdy qusaǵa uryn­­­dyr­ǵan, Abaıdy jalǵyzsyratqan «qazaqı» qapersizdikterimiz ben ǵapyldyq­tary­­myzdy Áýezov qalaı kórsetken? Qalaı ólshegen?». Odan ári ádebıetshi Ámirhan Áýe­zovtiń kókeıindegi oı men kórkem máti­nin­degi maqsatty ınterpreta­sııa­laıdy, ger­menev­tıkalyq tásilmen túsin­di­redi. Aýyl ara­syn­daǵy osyndaı ospadar qy­lyqtar «asqyna kele mundaı dert ulttyq minez­diń quramdas bir bólshegine, ajyramas serigine aınalyp ketpesine kim kepil (Z.Feısal).

Mine osyndaı oqýshysyn oılantar, opyq jegizer ult qaıǵysy Áýezovtiń romanynda qysqaryp qaldy. Ámirhan aıtpaqshy «Ádebı zańǵa usta, kórkemdik sharttylyqtarǵa da erekshe jetik jazý­shy­nyń tosyn úzindisin túsinýge hám qabyl­daý­ǵa, múmkin bizdiń ózimizdiń óremiz, zıi­ni­miz jetpeı jatqan shyǵar?». Degen­men ulynyń árbir sózi keleshek urpaq úshin qundy ekendigin eskersek, sýretkerdiń saf altyndaı sózderiniń syry men syny da ketpegeni, sabaq alar oılary da búgingi júgensiz ketken jat qylyqtardyń jolyn qııar oılar ekenin umytpaǵan jón.

Rasynda da, jazýshy muraǵatynda bólek-bólek qaǵazdarǵa, keıde dápter betterine, keıde qoljazbalar men kitap­­tardyń jaǵa­la­ýyna jazylǵan qosym­sha­lary, túrtpe oılary, shashpa pikirleri, oqys­ta túsken oı-tujyrymdary kezdesip jatady. Kezinde jazylyp, túrli sebeppen shyǵarmaǵa enbeı qalǵan kórkemdigi joǵary kórinister, úzin­di­ler, tarmaq-taraýshalar da barshylyq. Mine, osyndaı oımaqtaı oıly dúnıelerdi jı­nap, júıelep, jarııalasa da Áýezovtiń árbir sózi qaıta tirilip, sanalyǵa oı salary sózsiz edi. Bul da keleshekte eskeriler máseleler ekenin oıda ustaǵan jón.

Qalamgerge jasalǵan taǵy bir­­ qııa­nat – ómiriniń sońynda óleń jazý,­ ońa­sha oı túıip kitap oqý muńǵa aınalǵandyqtan, jalǵyzdyqty ańsaǵan aqyn jaıly eń kórikti, kórkem oıly, fılosofııalyq tereńdikti tanytatyn «Abaı jolyndaǵy» bir abzastyń, kórkem mátinniń qysqartylýy. Ol mátindi biz Á.Meńdekeniń «Jalǵyzdyq seni qaıteıin...» Áýezovtiń «Abaı jolyna» enbeı qalǵan bir sóıleminiń syry men sıpa­ty» atty essesinen kezdestiremiz: «Abaı teginde bar ómir, bar minez, bar sezimderdi kóp ýaqytta jurttan bólinip alyp, jalǵyz sezinip, jalǵyz oılaı bergende, ishine árqashan elden ózgeshe salqyn synshyldyq tynysyn kóp jııa berýshi edi».

«Bul ne jalǵyzdyq? Neniń jalǵyz­dy­ǵy?

Shyǵys oıshyldarynyń aıtyp otyr­ǵa­ny dúnıeniń aqıqatyn, jazmyshtyń syryn, ómirdiń narqy men tirshiliktiń mánin tereńdeı zerdeleýdi, túpkirleı tekserýdi maqsut etken iri oıshyldar men úlken óner ıelerine tán jalǵyzdyq. Shartty túrde aıtar bolsaq, shyǵarmashylyq jalǵyzdyq. Shyǵarmashyl, shynshyl, aqıqatshyl adam­dar­­ǵa tán jalǵyzdyq», deıdi ınterpretator Ámirhan.

Ádebıetshi, Áýezovtiń rýhanı joqtaý­shys­y Ámirhanmen birge biz de «Abaı jolynan» alynyp tastalǵan áp-ádemi sóılem kimge zalal ákeldi eken deseńizshi degen oıǵa qalamyz. «Uly jazýshynyń ishki qýaty zor, qat-qaty mol kópqabatty (mnogosloınaıa) sóılemin, Mysyrdyń pıramıdasyn­daı qıynnan qıystyrylǵan kúrdeli konstrýksııasyn qoly baryp, kózi qıyp kim qysqartqan?». Osy rette taǵy da ádebıetshi Ámirhan: «...Áýezovtiń atalǵan sóılemi de keshegi «qyraǵy» redaktorlarymyz ben «asa baıqam­paz» resenzentterimizdiń biriniń osyndaı tobanaıaq, doǵal túsini­gi­niń­ saldarynan qysqaryp qalǵan sekildi», deıdi.

Keshegi keńestik kezeńdegi naýqandyq kóz­qarastardyń baqylaýynan shyǵa alma­ǵan­dar ulylardyń asyl oılaryna osylaı rýhanı qastandyq jasap, jany kúımeı qys­qarta salyp otyrdy emes pe? Oıǵa opa­syz­dyq­ jasaý tánge jasalǵan qııanattan da aýyr ma dersiz. Ámirhannyń búgingi ıntpretasııasy Áýezovtiń sol jalǵan naýqanda naqaqtan naqaq qıylǵan oı qıyndysynda ketken ulttyq ıdeıanyń ushqynyn, jazýshynyń tulǵalyq tabıǵatyn tanytatyn tirkester ekenin tanytyp otyr.

Bul saýalǵa taǵy bir jaýap retinde avtor F.M.Dostoevskııdiń ádebıet synshysy N.N.Strahovqa jazǵan hatynan mynandaı silteme keltiredi: «...Sizge endi bir dostyq tilek aıtqaly otyrmyn. Oısyz jazýshy týraly jazyp ýaqyt ketirýdiń jáne onyń shyǵarmasynyń túkke turǵysyz ekenin dáleldep júıkeni juqartýdyń keregi bar ma? Munyń ornyna oıshyl jazýshynyń árbir sóılemine (!) jeke, derbes maqala arnasańyz, ádebıetimiz úshin bul áldeqaıda paıdaly bolar edi...». Ámirhannyń maqalalaryndaǵy Áýezov álemi, onyń keıipkerleri týraly tolǵaýlary osyndaı maqsatymen mándi, olar oqýshysyn oılantpaı qoımaıdy. Ámirhannyń Áýezov týraly tolǵaýlary uly adam keshken ómir buralańdaryn, qaıǵy-qasiretin, jan azabyn, jeńisteri men jeńilisterin kórsetedi. Osynaý bir abzastyń taǵdyry uly sýretkerdiń ǵıbratty ǵumyrynyń ǵasiretin, sherli shejiresin tanytqandaı órtteı ókinishimen ózekti órteıdi.

Olaı bolsa oıshyl, sheber sýretkerimiz Muhtar Áýezovtiń romandaǵy eń qundy, eń dúıim jurtqa oı salar, eshkimge zııan-zalaly joq, tereń fılosofııalyq oıǵa jeteleıtin jalǵyz sóziniń qysqartylýynyń sebep-saldary, sóz joq, keleshekte ǵylymı másele retinde arnaıy zerttelýge tıis. Keńestik kezeńniń saıası ıdeologııasynyń saldarynan M.Sholohovtyń bir ǵana ataqty «Tynyq Donyna» avtordyń kelisiminsiz 500-den asa túzetý engizilgenin eskertken ádebıetshi Ámirhan Meńdekeni Áýezovtiń de ár sóılemine jasalǵan qastandyqtyń qansha­sy­­nyń qupııasy ashylyp, qanshasy búrkeýli túr­­de jatyr degen oı qatty mazalaıtyny­ málim. Bul da muhtartaný salasynyń nazar­ǵa­ alar mańyzdy máseleleri bolsa kerek.

Qalaı bolǵanda da, shyndyqty kór­kem­dik turǵyda taný men órnekteý úderisi, shyǵarmashylyq sýbektiniń, ıaǵnı shyǵar­ma­shylyq tulǵanyń tabıǵaty, ishki oı-armany, jan aıǵaıy keıipker beınesinen kóri­nedi. Sondyqtan sol tap bir qysqaryp ketken tusta jazýshynyń, ıaǵnı jaratýshy avtor­dyń ózi, onyń oıy men jan sezimi, ishki álemi berilip, sol qysqaryp qalýy da ǵajap emes. Ult tragedııasyn, onyń minezindegi min­derdi, tabıǵatyndaǵy temperamentik túıt­kilderdi túsinip, beıneleý ereksheligi de kez kelgen qalamgerdiń qolynan keler sheber­lik emes edi. Ol da Áýezov sekildi áýlıeligi bar qasıetti qalam ustaǵan qoly men ult pen urpaqqa aıtar sóziniń dýasy bar dara daryndarǵa ǵana darıtyn qasıet, úzdik­terdiń ǵana enshisindegi úkim men úles bolsa kerek.

Gúlzııa Piráli,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory