Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy basqa elderge qaraǵanda bizde dári-dármek anaǵurlym qymbat. Máselen, aǵymdaǵy jyldyń mamyrynda EAEO-da dárilik zattardyń qymbattaýy ortasha eseppen 4,2%-dy qurasa, bizde bul kórsetkish bir jylda 11% bolǵan. Aldymyzda tek 16,1%-ben Qyrǵyzstan tur. Al dári-dármek jetkizýshi Reseı men Belarýstiń ózinde baǵanyń ósýi sonshalyqty baıqalmaǵan. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa keltirgen málimetter boıynsha olarda farmasevtıkalyq ónimder baǵasy tıisinshe 3% jáne 0,8%-ǵa ósken. Dál osyndaı jaǵdaı byltyr da baıqaldy. Farmasevtıkalyq ónimderge baǵa dınamıkasy boıynsha Qazaqstan odaqta ekinshi orynǵa jyljydy.
EAEO elderinde bir pozısııadaǵy dári quny ár jerde nege ártúrli ekenin túsiný úshin EEK sarapshylary egjeı-tegjeıli zertteý júrgizgen. Sonda Qazaqstanda 50 dáriniń 30-ynyń baǵasy Reseıge qaraǵanda joǵary bolyp shyqty. Aıyrmashylyq negizinen 9% sheginde, al keıbir dáriler úshin ol 310%-ǵa jetti. Odaqtyń birtutas farmasevtıkalyq naryǵyndaǵy mundaı dısproporsııanyń sebebi ‒ elderdegi memlekettik baǵany retteý ádisteriniń ártúrliligi. Dárilik zattardyń qunyn baqylaý Armenııadan basqa EAEO-nyń barlyq elderinde júzege asyrylady. Sonymen qatar odaqqa múshe qalǵan tórt elde baǵasy retteletin dárilerdiń talaptary men tizimi ártúrli jáne basqa da kóptegen faktorlarǵa baılanysty.
Mysaly, bizdiń elde shekti baǵa belgilenetin dárilik zattardyń tizbesi
6 myńnan astam pýnktten turady (dárilik zattardyń ártúrli dozalaryn eskergende). Bıyldan bastap elimiz baǵany qaıta retteý baǵytyn ustandy. Iаǵnı birte-birte, birneshe jyl ishinde memleket baqylaýyndaǵy dárilerdiń tizimi qysqarady. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń málimetinshe, bıyl 10 qańtardan bastap bólshek saýdada 376 dári-dármektiń baǵasy rettelmeıdi. Bul – ártúrli vıtamınder, gomeopatııalyq preparattar, qarapaıym aýrýlardy emdeýge arnalǵan dáriler. 2023-2024 jyldary reseptsiz beriletin basqa da dárilik zattardyń kóterme jáne bólshek saýdasyn retteý, al 2024-2025 jyldary resept boıynsha beriletin dárilik preparattardy retteý joıylady. Sóıtip, 2026 jylǵa qaraı Qazaqstanda memlekettik retteý kepildendirilgen medısınalyq kómek pen MÁMS júıesi aıasynda aýrýhanalar úshin satyp alynatyn dárilik zattarǵa ǵana qatysty bolady.
Memleket baǵany erkine jibergen kezde dárihanalardaǵy baǵa qalaı ózgeretini keıin belgili bolmaq. Bul rette retteý dári-dármek baǵasyn ortasha ınflıasııa deńgeıinen tómen ustaýǵa múmkindik beredi. Máselen, respýblıkamyzda bıyl mamyrda taýarlar men qyzmetter 2022 jylǵy mamyrmen salystyrǵanda orta eseppen 15,9%-ǵa ósti. Byltyrǵy farmasevtıkalyq ónimder baǵasynyń dınamıkasyna qaraǵanda, 2022 jyldyń mamyr aıynan bastap bıyl aqpanǵa deıin ósý qarqyny baıqaldy. Aı saıyn kórsetkish 0,3-2 paıyzdyq tarmaqqa ósti. Baǵanyń eń eleýli ósimi qańtar-aqpan aılarynda jyldyq mánde 13,6%-dy (ıaǵnı 2022 jyldyń qańtar jáne aqpan aılarymen salystyrǵanda) kórsetti. Kóktemnen beri jaǵdaı birshama ózgergen. Naýryzdan bastap statıstıka dári-dármek qunynyń ósý qarqyny báseńdegenin tirkedi.
Jalpy, dári-dármektiń baǵasy 11%-ǵa kóterilgenimen, jekelegen keıbir túri budan da qatty qymbattady. Baǵalaryn Ulttyq statıstıka bıýrosynyń mamandary qadaǵalaıtyn 30 farmasevtıkalyq ónimniń tiziminde baǵanyń úshten birine jýyǵy áldeqaıda joǵary. Mysaly, parasetamol men asetılsalısıl qyshqyly sáıkesinshe 43,3% jáne 16,2%, ambroksol men «Bronhıkým-S» 22,9% jáne 12%, azıtromısın 12,7% qymbattady. Baǵasy kóterilmegen, tipti tómendegen tizimdegi jalǵyz dári búırek aýrýlaryn emdeýge arnalǵan «Kanefron N» boldy.
Otandyq farmasevtıka belsendi damyp jatyr desek te, syrttan aǵylǵan preparattardyń ústemdigi basym. Mysal retinde byltyrǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy TMKKK (Tegin medısınalyq kepildendirilgen kómek kólemi) júıesi boıynsha farmasevtıkalyq ónimderdi memlekettik satyp alý kórsetkishterin keltirýge bolady. Biryńǵaı dıstrıbıýtor «SK-Farmasııa» saıtynyń málimetinshe, otandyq farmasevtıkalyq kompanııalardyń eldegi aýrýhanalarǵa dári-dármek satyp alýdaǵy úlesi nebári 33%-dy quraǵan. Dári-dármekpen qamtamasyz etetin alǵashqy 10 eldiń qataryna Germanııa, Shveısarııa, Fransııa, Irlandııa jáne taǵy basqa elder kirgen.
Kedendik statıstıkaǵa súıensek, bizge dári-dármektiń eń iri ımporttaýshysy ‒ Reseı. Bıyl qańtar-sáýir aılarynda ımporttyń jalpy fızıkalyq kólemindegi reseılik jetkizilimderdiń úlesi 21%-dy qurady: RF-dan 26,2 mln dollarǵa eki myń tonnadan astam dári-dármek ákelindi. Qytaı jetkizilim boıynsha ekinshi orynda, ol jaqtan 1,8 myń tonna farmasevtıkalyq ónim jetkizildi. Eldiń úlesi – 19%. Barlyǵy qańtar-sáýirde elimizge jalpy somasy 456,7 mln dollardy quraıtyn 9,8 myń tonna tabletkalar, dárilik zattar men farmasevtıkalyq eritindiler ákelindi. Jetkizý quny boıynsha bizdiń elimiz úshin dári-dármektiń negizgi jetkizýshileri ‒ Germanııa men Úndistan. Bıylǵy tórt aıda olar elimizge 124,5 mln dollardy quraıtyn dári-dármek jibergen. Bul – farmasevtıkalyq ımporttyń úshten biri.
Dárilik zattardyń syrtqy saýdasy týraly málimetter Qazaqstanda osy taýarlardyń ımport qurylymy ózgerip otyrǵanyn kórsetedi. 2022 jyly da, bıylǵy qańtar-sáýirde de Reseıden jetkizilimderdiń azaıýy jáne Qytaı, Fransııa, Belarýs, Polshadan ımporttyń artýy baıqalady.
