Ásili, ózge etnos ókili ana tilimizde eki aýyz sóz qurasa bórkimizdi sheship bererdeı bir jelpinip qalamyz. Bul ántek eıforııa memleket júıesiniń bir jelkenine aınalǵan. Ulty basqa bireý qazaqsha sóılese súıkimdi kórinedi. Tipti, minberge shyǵaryp, aıaýly ana tilimizdiń nasıhatshysy sekildi baǵalaımyz. Bizdińshe, bul ádetten arylmaı «Jańa Qazaqstan» uǵymy tolyq fýnksııasyn atqarmaıdy. Sebebi, aqyly saý adam kimniń arbasynda otyr, sonyń ánin shyrqaýy qajet. Tilge qurmet táýeldilikten týady. Bul – aksıoma ımperııalyq ımýnıtet túzgen kez kelgen elge tán qaǵıda. Saıasaty da solaı yńǵaılasqan. Al, bizde she?
Mysaly, 11 jasar Alekseı nege qazaq mektebine barady? Osyny oılaǵan adam bar ma? Orys balasynyń qazaq synybynda oqýy kózge oǵash kórinetindeı. Birtúrli qabyldamaı turasyz. Al onyń ata-anasy bul qareketke jaıdan jaı barmaǵan, qoǵam qalyptastyryp kele jatqan úderiske ilesýde. Balasynyń bolashaǵy úshin osyndaı qadam jasap otyr. Túsinesiz be? Iаkı, túbi Qazaqstanda qazaq tiline muqtajdyq týatynyna senedi.
«Men otyz jyl mektepte muǵalim bolyp qyzmet ettim. Sonda bir baıqaǵanym til tóńiriginde keńes ıdeologııasy sińirgen qasań qaǵıdalar birte-birte tuıyqtalyp keledi. Ekimyńynshy jyldardyń basynda orys synybynda oqıtyn qazaq balalary óte kóp edi. Tipti, bir synypta 23 qazaq balasy oqyǵandy da kórdim. Sońǵy jyldary búl úderis azaıdy. Qazir, kóbi sanaly túrde bas tartyp jatyr. Orys tiline degen qyzyǵýshylyq azaıyp, qaıta aǵylshyn tilinde sóıleıtin qazaq balalary kóbeıýde», deıdi anasy Anastasııa Leh.
Ana júrek áýlıe emes pe, qazaq tiliniń damý baǵytyn ańǵaryp 5 jasar balasyn qazaq mektebine tabystaıdy. Árıne, basynda áýre-sarsańǵa túskenimen, ýaqyt óte Alekseı qazaq tilin sheber meńgerip alǵan. Erteń bizdiń Uly Otanymyzda memlekettik tildi bilmegen ulynyń keleshektegi ómiri qalaı órbeıtinin baǵalaý múmkin emes. Qazaq tilinde sóılemese qyzmette óspeýi kádik. Jalaqysy joǵary jumystardyń deni ana tilin bilýdi mindetteıdi. Onyń ústine, búginde bútin qoǵam qazaq tilin syılamaǵandardan teris aınalýda. Demek, Anastasııa hanymnyń sheshimi oryndy hám qulaqqa jaǵymdy estiledi. Bizdi qyzyqtyrǵany da osy.
Qarańyz, senator Gennadıı Shıpovskıh pen Májilis depýtaty Maksım Rojınniń qoǵam aldynda júzi jaryq. Olardyń saıasattaǵy ustaǵan róli de myǵym, halyq qoldaıdy, basqasy da sondaı bolsyn deıdi. О́zge bireý Úkimet otyrysynda oryssha til qatsa, túırep alady. Máselen, jaqynda Energetıka mınıstri Almasadam Satqalıev osyndaı jaǵdaıǵa tap boldy. Ol halyqtan ana tilin tolyq úırenýge alty aı ýaqyt berýin surady. Ýáde – Qudaıdyń bir aty, eger mınıstr ýádesinde turmasa ary qaraı jumys isteýine halyq múmkindik bermeıdi. Demek, «memlekettik tildi bilý mindetti» degen zań qabyldanbasa da, halyq sanasynda bul taǵlymdy tártip qonystanyp úlgerdi. Al endi odan ajyratyp kórińiz.
«Abaı atamyzdyń, Muqaǵalı atamyzdyń óleńin jatqa bilemin. Dostarymnyń bári qazaq, biz bólinbeımiz, birge oınaımyz. Bizdiń otbasynda bári qazaqsha sóıleıdi, sondyqtan maǵan kez kelgen otandasymmen qarym-qatynasqa túsý jeńil. Sabaqqa anam kóp kómektesedi, qazaq mektebine barǵanymdy sol kisi qalady. Sondyqtan keıde tapsyrmalardy túsinbegende kómektesip, ekeýlep ereje jattaımyz. Bolashaqta elime qyzmet etkim keledi», deıdi Alekseı Igor
Til bilý – sol ultty taný, tamyryn basý degen sóz. Iаǵnı, qaı tilde sóıleıseńiz sizdiń ádetińiz de, bútin bolmysyńyz da soǵan saı til qatady. Qazaqqa sińý úshin árbir adam qazaq tilin bilýge mindetti. Bulaı jasama ol óziniń qurmetin joǵaltyp qana qoımaı, kóptiń qarǵysyna qalady.
Máselen, Alekseı turatyn Baqbaqty aýylynda 5 myńǵa jýyq turǵyn meken etedi. Onyń 30 paıyzy ózge etnos ókilderinen quralǵan. Toqsanynshy jyldardyń basynda orys, káris, nemis, tatar, ıngýsh, ázerbaıjan, sheshen sekildi birneshe etnos atalǵan eldi mekenniń quramdas bóligi retinde ájepteýir bılikke ıe bolǵan. Keıin qazaq qoǵamy bas kóterip, ulttyq ustyn qalyptastyrdy. Oǵan shydamaǵandar eline qashty, shydaǵandar aýylda qaldy. Búginde Jambyl orta mektebi eki tilde bilim beredi demeseńiz, deni qazaq tilinde sóıleıdi. Keıbiri sóılemese de túsinedi. Sodan da bolar, ár túrli etnos ókilderi mekendegen aýylda bári bir atanyń balalaryndaı kún keshýde.
Qazir Reseıge, Koreıaǵa, Germanııaǵa kóship, sondaǵy aǵaıyn-týysynan pana izdegen keıbir etnos ókili Qazaqstanǵa qaıta kóship kelip jatyr. Sebebin surasańyz, óz eli oralman hám satqyn retinde baǵalap, baýyrǵa ońaılyqpen baspaıdy. Sondyqtan qaı tilde sóıleseńiz de yǵyna jyǵylatyn Qazaqstannan aıaýly meken joq. Olardyń túısiginde «eki Otan» ómir súredi. Túp Otan men týǵan Otan. Qaıtyp kelgender túp Otanynan bas tartqandar, endi osy eldiń otymen kirip, kúlimen shyǵýdan basqa jol joq. Muny Alekseıdiń ata-anasy jaqsy túısinip otyr. Ultsyzdyqtyń arǵy jaǵynda rýhsyzdyq jatyr. Arysyn ózińiz astarlap kórińiz.
Biz ózgelerdi qazaq tiline muqtaj etpeı, ana tilimizdiń baılanys aıasyn keńeıte almaımyz. Qazaq tilin bilgen ózge etnostardy tóbege kótergenimizben, Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan assa da bári birdeı tildi meńgerip ketken joq. Iаkı, bul formýla óz mindetin atqara almady. Demek, orystar «alekseıshe» oılamaı, tildi úırengeninen paıda joq. Qazaq tili – Qazaqstanda ómir súrýdiń jalǵyz joly bolýy shart. Qarnyńyz ashsa qazaqsha sóıleńiz, baı bolǵyńyz kelse qazaqsha sóıleńiz. Qataryńyzdan qalmaý úshin de qazaqsha oılanyńyz, dosym!
