– Rýslan, aldymen zamanaýı óner ortasynyń qurylý tarıhy, art-jobanyń ózine júktegen maqsat-mindetimen tanyssaq.
– Täuel[dı]sız jobasy 2019 jyly quryldy. Ol kezde men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń 4-kýrsynda oqımyn. Mektep jasymnan poezııaǵa qatty qyzyǵamyn. Ádebı keshterge jıi qatysatynmyn. Stýdent kezimde de odan jyraqtamadym. Osyndaı is-sharalardyń uıymdastyrylýynda basy-qasynda júrdim. Biraq poezııanyń dáriptelýine, jalpy ótý formasyna qatty kóńilim tola bermeıtin. Sóıtip, maǵan alǵash 2018 jyly «Nege poezııa arqyly shoý jasamasqa?!» degen ıdeıa keldi. Qazaq aqyndarynyń, qazaq poezııasynyń áleýeti keń. О́te bıik. Ǵalamdyq, adamzattyq taqyrypty, ekologııany, jasandy sanany, saıasatty qozǵaı alady. Men tek izdenýim kerek ekenin sezetinmin. Sodan 2019 jyly osy art-jobanyń sáti tústi. Birge oqyǵan birneshe adamǵa ıdeıamdy aıtyp, usynys tastadym. Keliskeni 7-8 adam ǵana. Komanda qurylyp, kesh ótkizý qamyna kiristik. Alǵashqy keshte tájirıbe joq, ańǵaldyqtan, biraz kemshilik ketti. Anonsty kesh ótýge bir kún qalǵanda berdik. Sonyń ózinde 100-ge jýyq adam jıyldy. Bir aıta keterligi, 2019 jyl eldegi aýqymdy saıası oqıǵalarmen tuspa-tus keldi. Máselen, Tuńǵysh prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń otstavkasy, Astana qalasy ataýynyń ózgertilýi. Birinshi konsertimizdiń ssenarııin osy taqyryptarǵa saı beıimdedik. Osylaısha, biz alǵash ret Astana qalasy ataýynyń ózgertilýine óleńmen art protest jasadyq. Sonda aqyn Saıan Esjannyń: «Boıaýy osy boıamasyz kúnderdiń, Keshe kim em? Búgin endi kim boldym? Baspanasyz bosyp júrgen kezimde. Astanasyz qalarymdy bilgen kim?», – degen tarmaqtaryn sahnaǵa alyp shyqqanbyz. Budan bólek, qoǵamdaǵy basqa da kúlbilteli máselelerdi kóterdik. Keshti ótkizýge jalǵa alatyn oryn suraý úshin Astanadaǵy Jastar teatryna bardyq. Stýdentte qaıdan aqsha bolsyn? Jaǵdaıymyzdy teatr basshylyǵyna túsindirgen edik, olar bizge qazir halyqtyń teatrǵa onsha kelmeı júrgenin, eger olardyń qoıylymyna 300 bılet satyp bere alatyn bolsaq, bir keshke teatr zalyn tegin beretinderin aıtty. Ol kezde komandada jeti adam edik. Kelistik. Sonymen ne kerek, álgi bıletterdi túgeldeı satyp, esesine konsert ótkizýge tegin oryn taptyq. Mundaǵy bizdiń basty maqsatymyz – qoǵamdaǵy túrli áleýmettik, ózekti máseleni óner arqyly kópshilikke jetkizý. Bylaısha aıtqanda, óner arqyly sher tarqatý. О́ıtkeni bizdiń keshterde ekologııa, Jer-ananyń jan aıqaıy, saıasat, adamnyń jan kúzelisi bolsyn ártúrli taqyryp qozǵalady, soǵan kóńili bosaǵan adamdar boldy. Sondaı-aq zamanaýı poezııa ókilderi – jas avtorlar men olardyń shyǵarmashylyǵyn tanytý, nasıhattaýdy kózdeımiz.
– Mine, art-jobanyń óz aýdıtorııasyn jınaǵanyna 5 jyl tolypty. Osy ýaqytqa deıin qandaı is-sharalardy ótkizdińizder? Halyq keshterińizdi qalaı baǵalap jatyr?
– Biz 6 kesh berdik. Olardyń árqaısysy ózinshe erekshe. Sońǵysy bıyl sáýirde Almaty shaharynda «Hïkaya» ataýymen ótti. Odan keıingisi «Betperde», al alǵashqy keshimizdiń aty bolmady. Bizdiń ereksheligimiz sol teatrlar sekildi aıyna birneshe qoıylym, josparly túrde kúnde spektakl ótkizbeımiz. Jylyna 1-2-ýi ǵana bolady. Sondyqtan teatr degennen góri, art-joba degen jón bolar. Bir jaǵynan teatrǵa konsepsııamyz uqsamaıdy. Bizde ár nómirge úlken eńbek ketedi. Ár poezııanyń áleýeti bólek. Ony alyp shyǵatyn ártistiń, sahnanyń, tipti fondaǵy áýen barlyǵy mańyzdy ról atqarady. Aıtpaǵym, kez kelgen nómirdiń artynda qajyrly eńbek turady. Art-jobada negizinen bes adam. Olar: digital dırektor – Aıdana Júnis, mýzykalyq prodıýser – Ǵazáli Orman, kastıng dırektor – Ásem Qulmanova jáne bas redaktor – Nurjaýǵan Muqanova. Árqaısymyz aqyndardy bólip alamyz. О́zimizdiń taqyrybymyzǵa keledi-aý degen óleńderin daıyndap, ortaǵa salyp talqylaımyz. Ol keı kezderi daý-damaıǵa ulasady: «Nege biz ol óleńdi alýymyz kerek, nege mynany almaýymyz kerek?» dep daýlasyp jatamyz. Ol úderis maǵan unaıdy. О́ıtkeni ádil ári shynaıy ótedi. Biz uıymdastyrýshy retinde osy ónerdi jasaýshy retinde óz pikirimizdi kórermenge tańǵymyz kelmeıdi. Eń sońǵy sheshimdi kórermenge qaldyramyz. Sondyqtan únemi poezııany kez kelgen nómirdi bekitken kezde onyń neıtraldy bolǵanyna asa qatty mán beremiz. Eger obektıvtilik saqtamasaq, onda bul kórermenge, ónerge degen qııanatymyz bolar edi. Kesh ótkizetin kezde qalǵan adamdar kastıng arqyly tańdap alynady. Quram jańaryp otyrady. Bul bizdiń ustanymymyz. Osylaı ózimizge jańa múmkindikter asha túsemiz. Ár ónerpaz ózinshe erekshe, ádemi hám talantty. Negizgi, áleýmettik taqyryptardy erkin kóteretin joba bolǵandyqtan, keshti uıymdastyrýdan bólek, qosymsha synaqtar da bolyp jatady. Máselen, kezekti óner keshine eń sońǵy repetısııamyzdy jasap jatqanymyzda, ishtegi qyzmetkerler bizdiń keıbir qoıylymdarymyzdy sýretke, vıdeoǵa túsirip, basshylaryna joldap, keı nómirlerimizdi birjola alyp tastaǵysy keldi. Oılańyzshy, konserttiń bastalýyna 2-3 saǵat qaldy. LED ekrannan kórsetiletin bir beınejazbamyzdy solaı alyp tastady. Áıtpegen kúnde konsert ótip jatqan kez kelgen sátte mıkrofondy nemese jaryqty óshirip tastaıtyndaryn aıtty. Bizdiń elimizde senzýraǵa tyıym salynǵanymen, óz kóleńkesinen qorqatyn osyndaı adamdardyń kesirinen senzýraǵa tap bolyp jatamyz. Biraq kórermen bizdi sol úshin jaqsy kórip, keshterimizdi baǵalaıtyn shyǵar dep oılaımyn. О́ıtkeni biz árqashan shyndyqty aıtýǵa tyrysamyz. Shyndyq bar jerde óner bar, óner bar jerde shyndyq bolýy kerek. Buǵan qosa meılinshe halyqtyń kókeıindegi, júregindegi nárselerdi dóp basyp aıtýǵa tyrysyp, baǵyp júrmiz. Árıne, qansha adam bolsa, sonsha pikir bolady. Bireýdiń kóńili tolady, bireýdiń kóńili tolmaıdy degen sekildi. Degenmen syzdaýyq jara sııaqty, óte mańyzdy, názik, taqyryptardy qaýzaǵan soń, kórermenge jaqyn shyǵarmyz.
– О́ner keshiniń taqyryptaryn, negizgi ıdeıasyn qalaı tańdaısyzdar?
– Keshtiń ssenarııin jazar aldynda, biz áýeli qandaı taqyryptardy qamtıtynyn, álemde qandaı ózgerister, qandaı nárseler júzege asyp jatqanyn qarap, qoǵamnyń bylaısha aıtqanda tamyryn basyp alamyz. Keıin negizgi taqyrypty bekitip, ssenarııge otyramyz. Bizdiń pandemııadan keıingi keshimiz postpandemııa kezeńi bolǵandyqtan, sımvolıkalyq mán-maǵynaǵa ıe «Betperde» dep ataldy. Ol da tegin tańdalǵan joq. Ádeıi ekiudaıy maǵyna beretin sózdi tańdadyq. Bekitken taqyryp aıasyna birneshe taqyrypshalardy qarastyrdyq. Mysaly, bizdiń sońǵy konsertimiz «Hïkaya» sózi áleýmettik jelilerdegi Stories uǵymyn bildiredi. Iаǵnı biz hıkaıalarda ótip jatqan ómir deýmen osy taqyrypty aldyq. Joba byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı taǵaıyndaǵan «Táýelsizdik urpaqtary» granty negizinde júzege asty. Bılikten grant alsaq ta táýelsizbiz. Jalpy, «Hïkaya» Internews grantynyń jáne halyqaralyq ARTIF Awards baıqaýynyń jeńimpazy. О́ner keshinde aqyndar Tursynbek Bashar, Islam Qabyluly, Maqpal Jumabaı, Qýanysh О́mirbek, Ásel Káribaı, Baıanǵalı Álimjanov, Juldyz Moldaǵalıeva, Faızýlla Tóltaı, Ásel Qulmanovalardyń ekologııa, jer, Qańtar oqıǵasy, Reseıdiń Ýkraınaǵa basqynshylyǵy tárizdi taqyryptardaǵy týyndylaryn kásibı emes jastar sahnalap kórsetti. Jalpy, biz barlyǵyn osy hıkaıada kúni-túni kórip jatyrmyz dep bir konsepsııaǵa syıdyrdyq.
– Baıqaǵanym, kórermenderińizdiń basym bóligi – jastar. Aýdıtorııany muqııat zerdeleıtinderińizdi de, ańǵardyq. Osy oraıda qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligińizdi eskere otyryp, qazirgi 16 men 35 jas aralyǵyndaǵy azamattardy alańdatatyn túıitkildi máselelerge qatysty pikirińizben bólisseńiz. Olardyń mentaldy saýlyǵy týraly ne deısiz?
– Biz osy týrasynda «Beimalim» atty medıajobamda psıhologpen mısaýlyq dep mentaldy saýlyqty qazaqshalap, offlaın kezdesý ótkizgenbiz. Júzdesýde taqyrypty jan-jaqty talqyladyq. Jalpy, qazir tek jastardyń ǵana emes, kez kelgen adamnyń mısaýlyǵy syr berip jatyr. О́ıtkeni qazir qoǵam postpandemııaly kezeńde ómir súrip jatyr. Negizi oǵan asa mán bermesek te, onyń saldary óte aýyr boldy. Osy kezge deıin bizde mundaı tájirıbe bolmady. О́ıtkeni aılap-jyldap tórt qabyrǵada qamalý, bir-birimizben sóılespeı, qarym-qatynas jasamaý, shynymen adamzat úshin buryn-sońdy bolmaǵan tájirıbe. Adam – áleýmettik janýar. Bizge ózara qarym-qatynas qurý óte mańyzdy. Osy tusta pandemııanyń saldaryn qalys qaldyrmaı zertteýimiz kerek. Bul týraly birneshe sarapshy, ǵalymdar da aıtyp júr. Budan bólek, biz jaryq jyldamdyǵymen damyǵan zamanda, meıirimdi syrttan izdeıtin qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Bul vırtýaldy álemniń saldary bolýy kerek. Iаǵnı social media, ásirese jastarǵa úlken qysym jasaıtyn. Áleýmettik jelilerde jasy túgili kárisi de adasyp qalýy óte ońaı. Biz «Hïkaya» keshinde sol máseleni zertteýge tyrystyq. Shynynda kez kelgen máseleni hıkaıada baıqap, baqylap otyramyz. Jáne oǵan ábden etimiz úırenip ketti. Aqparattyń kóptigi jáne onyń ras-ótirigin bilý qıyn. Buǵan qosa, áleýmettik jelidegi báriniń ómiri minsiz, ádemi kórinedi. Sondyqtan jastar psıhıkalyq turǵyda jetilmegen, qalyptaspaǵan, ózderin basqalarmen salystyrýǵa beıim bolady. Mine, osy beıimdiligi de, ózderiniń mısaýlyqtaryn odan ári álsiretýge ákeledi dep oılaımyn. Sondaı-aq jastardyń kategorııasy da ártúrli ǵoı. Olardy kóbine bolashaǵy alańdatady. Esti jurtqa daýsyn estirte almaı qınalýy múmkin. Menińshe, jastardyń áleýmettik máselelerin sheshýdi ózderine bergen durys. О́ıtkeni kez kelgen adam syrqattanǵan kezde, onyń qaı jeri aýyryp turǵanyn jaqsy baǵamdaı alatyn ózinen asqan eshkim bolmaıdy. Bul jerde sóz kezegin jastarǵa bergen utymdy. Ári ol saıası júıeniń yqpalyndaǵy dúnıe. Iаǵnı saıası jigersiz, saıası yqpalsyz mundaı máselelerdi júıeli túrde sheshý qıyn. Mysaly, bizde qazir Parlamentte jastarǵa jáne áıelderge 30% kvota bólingen. Biraq bul zań keraǵar qaıshylyq týdyrady. О́ıtkeni 30% jastarǵa da, áıelderge de ortaq. Ekige bólip tastap tur. Negizinde 30% áıelderge de, jastarǵa da bólek berilse, Parlamenttegi jastardyń da, áıelderdiń daýsyn estı alatyn múmkindik alar edik. Parlamentte jastardyń únin jetkizetin óz ókilderiniń bolmaýynan nemese bolǵannyń ózinde az bolǵandyqtan jastardyń áleýmettik máseleleri júıeli sheshilmeı otyr. Jalpy, saıasatqa belsene aralasqysy keletin, kózi ashyq, kókiregi oıaý, azamattyq qoǵam arasynda progressıvti kózqarastaǵy jastar óte kóp. Osyndaı azamattardyń joldaryn bógemeı, meılinshe ádil saılaý, ádil júıe arqyly saıasatta oryn berý kerek. Mysaly, men jýyrda ótken saılaýdy baqyladym. Bizde birinshi ret majorıtarly, proporsıonaldy formatta ótti. Sol kezde birazy qatysýǵa belsendilik tanytyp, nıet bildirdi. Biraq saıyp kelgende olardyń kóbisi mandatqa ilige almady. Qoryta aıtsam, jastardyń balshyqqa batyp jatqan máselelerin sheshý úshin de saıası júıeniń ózgerýi óte mańyzdy. Saıası júıede osy jastar ókilderiniń bolýy odan da mańyzdy.
– «Beimalim» jobasyna toqtala ótseńiz.
– Bul jobany «Täuel[dı]sız»-ben qatar bastaǵan bolatynmyn. Meniń dıplomdyq jumysym storytelling týraly. Odan tek teorııalyq negizde emes, praktıkalyq turǵyda joba jasaǵym keldi. Jetekshim Aınur Tashmakova da usynysymdy qoldaı ketti. Jalpy, ıdeıa 3-kýrsta «Búginginiń batyrlary» maqalalar baıqaýyna qatysqanmyn. Sol kezde bir keıipker týraly suhbat alyp, shaǵyn maqala jazyp shyqtym. Áńgimeden keıin qatty shabyttanyp, búginde tasada qalatyn, biz bile bermeıtin, biraq kóp nárseniń ózgerýine, qoǵamnyń alǵa jyljýyna atsalysyp júrgen beımálim jandardyń baryna kózim jetti. Osylaısha, joba dúnıege kelgen. Qazir aıamyzdy keńeıtip jatyrmyz. Shaǵyn medıaǵa aınaldyrǵymyz keledi. You tube-qa aýystyq. Odan bólek, rýhanı kezdesýler ótkizip júrmiz. Jobanyń konsepsııasyn ózgertemiz. Myna Ýkraınadaǵy soǵystan keıin álemde kóp nárse ózgerdi. Qazaqstanda jalpy postkeńestik elderde otarsyzdaný týraly kóp aıtyla bastady ǵoı. Otarsyzdaný ol bárimiz ishteı oılap kelgen, biraq eshqashan syrtqa shyǵaryp aıtpaǵan dúnıe. Sondyqtan formatty saqtap, óz aýdıtorııamyzǵa, otarsyzdaný úderisiniń tezirek júrýine úles qosa alamyz dep úmittenemiz. Qos jobanyń bir ustap turatyny, qarjyǵa táýeldimiz. Olardy eshkim qarjylandyrmaıtyndyqtan, granttarmen ǵana kúneltetinimiz qynjyltady.
– Ashyq áńgimeńizge myń alǵys!
Áńgimelesken
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
