«Aldyndaǵy malymen, júrgen eski zańymen, ne ekenin bilmeımin, sol aýyldy súıemin» (Maǵjan) demekshi, malǵa da, janǵa da qut Esil ózeniniń saǵasyna qonǵan 50 úıli eldi meken turǵyndarynyń ózderine tán parasat-paıymy, ulttyq bolmysy syrt kózge birden ańǵarylady. Kıeli shańyraqtyń ne sebepti bulaı atalýynyń ózindik syry bar. Tarıhqa sheginis jasasaq, ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary Bozbala, Saıaǵash, Kókshuńqyr, Qosaǵash, Áıtimbet, Daýymbaı qonystaryn jaılap, osy jerlerde kindik qany tamǵan azamattar ujymdasyp, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas» shyǵarýǵa pátýalasqan. Kórshi orys selosy – Nıkolaevkadan bir baı kópestiń qaraǵaıdan qıyp salǵan záýlim úıin buzyp ákelip, mektep turǵyzǵan. Keıin ony Lenın aýylyna «alyp ketip», qurylys materıaldaryn ınternat salýǵa paıdalanǵan. Sonda da eskiniń kózindeı bolyp bir jurnaǵy saqtalyp qalǵan, ol – arada bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, áli kúnge deıin oqýshylardyń ájetine jarap turǵan sheberhana. Alǵashqyda «Mektep» ujymshary retinde qurylyp, keıin «Novopokrovka», «Tereńsaı», «Almaty» keńsharlarynyń bólimshesine aınalǵan. Kóne kóz, quıma qulaq qarııalardyń aıtýynsha, aýyldyń jadaý turmysy, júdeý keıpi kópshiliktiń saǵyn syndyra qoımaǵan. Qulaqqa urǵan tanadaı jym-jyrt tirshilikke qan júgirtip, keleshekke degen úmit otyn jaǵýǵa umtylǵan úlkender jaǵy «bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı» birigip, otbasy men bala-shaǵany asyraýdyń ońtaıly joldaryn izdestirgen. Biri kombaınnyń qańyltyrynan shelek, legen, biri dombyra jasap, endi biri úıeńki aǵashynan doǵa ıip, qarasýdan balyq aýlap, bala-shaǵa nápaqasyn aıyrǵan.
Aǵaıyndy Muqanovtar, Ahmadınder, Tólebaevtar, Seıitbekovter, Baılınder, Báıkenovter, Ábilmájinovter, Qaparovtar, Qalıevter, taǵy basqa áýletter erinbegen jannyń eńbegi janatynnyń úlgi-ónegesin kórsetken. Tarap ketýdiń az-aq aldynda turǵan aýyldyń tútini túzý usha bastaǵan. Aldarynan jumys úrkip otyratyn qaıratty azamattar ala jazdaı shóp shaýyp, otyn-sýyn qamdap, artylǵanyn ózgelerge puldap, naryq zańyna yńǵaılanǵan. Berisi О́rnek, Qaratal, Ybyraev, árisi Voloshınka, Aqsý, Lýzınka, Cherýnovka turǵyndaryn qamtamasyz etken. Osy kezge deıin asar ádisimen 30 baspana boı kótergen. Kómekke zárý kóp balaly otbasylardyń, qarttardyń ótinish-tilekteri eki etilmeı, tap-tuınaqtaı oryndalady.
Aýyldan eshkimniń kóshkisi joq. Kerisinshe, «Ońtústikten – Soltústikke» baǵdarlamasy aıasynda sonaý kıeli de qasıetti Túrkistan tórinen birneshe otbasy qonys tepken. Ol týraly 9 jyldyq mekteptiń dırektory Talǵat Qosaev aıtyp berdi. Bilim oshaǵynda 32 adam turaqty jumyspen qamtylsa, 14-i – muǵalim.
«Esimderi maqtanyshpen atalatyn jerlesterimiz Kárim Esmuqanov, Ámirjan Qalıev, Dýman Nurǵalıev Qorǵan Áıipuly, Erlik Eslámbek, taǵy basqalary syrtta júrse de, qamqorlyǵyn aıaǵan emes. Birneshe kompıýter men noýtbýk syılady. Basqa da azamattardyń jáne aýdandyq ákimdiktiń qoldaýymen partalar, shkaftar aýystyryldy, jańa lınoleým tóseldi. «Aqyldy pesh» ornatyldy. Aǵylshyn tili pániniń muǵalimi «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha jumysqa ornyqty. «Ýaqytsha otbasy» baǵdarlamasy arqyly mektebimiz 12 balaǵa tolyqty», degen Talǵat Qabjanuly bizdi kúngeıden qonys aýdarǵan otbasylarmen tanystyrdy.
Aýyldyń negizgi kún kórisi – tórt túlik mal. Jer telimin jalǵa alýshylar «balapandy kúzde sanar» ýaqytta ǵana tóbe kórsetetin kórinedi. Onyń ózinde paı úlestirer kezde «qabaǵynan qar jaýyp, kirpigine muz qatyp» keledi eken. «Barǵa – qanaǵat, joqqa – salaýat» aıtyp úırengen turǵyndar bergenge rıza, artyq surap arlaryn satqan emes.
Aýyldyń úlkeni de, syılysy da – seksenniń seńgirine kóterilgen Tuıaq Seıitbekov. Negizgi mamandyǵy – mehanızator. Kámılá ájeı – 12 ul-qyz tárbıelep ósirgen «Batyr ana». 1993 jyly aǵaıyndy bes otbasy birigip, alǵashqy sharýa qojalyǵyn qurǵan. Keıin sharýashylyqty keńeıtip, egistik alańyn 700 gektarǵa deıin jetkizgen. Búginde sharýa qojalyǵyna uly Erbol ıe. Tehnıkalar tolyq jańalanǵan. Syıymdylyǵy 2 myń tonnalyq qyrman qalpyna keltirilgen. 100-ge jýyq qoı, 30 shaqty jylqy, osynsha iri qara mal ósiredi. Qaıyrymdylyq sharalarmen de aınalysady. Kúngeıden qonys aýdarǵan otbasynyń birine baspana salyp bergen.
Mektepte sharýashylyq meńgerýshisi bolyp isteıtin Temirbolat Muqanov – ıgilikti isterdiń uıytqysy, jastardyń aqylshysy. О́mirden kórgen-túıgeni mol. Bastapqyda úlken aǵasynyń uıǵarymymen «Aǵaıyndylar» seriktestigin qurǵan. Alaıda aýyrtpalyq eńse kótertpeı, paılaryn «Atameken-Agro» JShS-ne berýge týra kelgen. Paı úlesin zattaı, astyqtaı alyp turady. О́zi bolsa, qosalqy sharýashylyqpen aınalysady, 60-qa jýyq saýlyq qoı, 10-15 sıyr ustaıdy.
Jańabaı Seıdahmetov, Nurbek Beısenbaev sııaqty atpal azamattar ata kásipti jandandyryp, tynym tappaı júrse, olardyń ortalaryna jas otbasylardyń orala bastaýy da qýantady. Solardyń biri – Raýan Serikuly. Orda buzar jastan endi asqan onyń talaby taýdaı. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetin alǵashqy áskerı daıyndyq mamandyǵy boıynsha bitirgennen keıin Petropavl qalalyq klassıkalyq gımnazııasynda jumys isteı júrip, aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvinen nesıe rásimdegen. Bes asyl tuqymdy buqa satyp alyp, tabynǵa qosqan. Ondaǵy maqsaty mal asyldandyrý jumystaryn jetildirý arqyly jergilikti sıyrlardyń qunarlylyq, qońdylyq sapasyn arttyrý bolatyn. «Dostyq» kredıttik seriktestiginiń aýdandaǵy fılıalyna múshe bolyp, 6 mln teńge nesıege 24 bas iri qara malyn satyp alǵan. Úıdiń janynan shaǵyn baz turǵyzǵan. Lızıngke «MTZ» traktoryn rásimdegen.
Mekteptikterdiń Elýbaı Baılınge degen qurmeti erekshe. Elekeńniń «temir kólikti» tizgindegenine – tup-týra otyz jyl. Sodan beri Mektep – О́rnek– Jarǵaıyń – Amankeldi – Ilınka – Aleksandrovka – Eńbek – Leshoz – Pokrovka – Iаvlenka – Petropavl baǵyty boıynsha kúnde qatynap, jolaýshylarǵa qaltqysyz qyzmet kórsetip keledi. Qazir onyń jeke ıeliginde eki «Gazel» mıkroavtobýsy bar. Qoly ashyq jomart jan «Ýaqytsha otbasy» baǵdarlamasyna qatysýshylarǵa bir-bir qoıdan berip, azyq-túlikpen de kómektesti. Elekeńniń jan jary Zýranyń jeztańdaı ánshi ekenin aıta ketken jón. Al uly Ázimbek – respýblıkaǵa tanymal, ásirese jas býyn ánderin súıip tyńdaıtyn «Alash» ansambliniń negizin qalaýshy, beldi múshesi.
«Aýylymyzdyń ornalasqan jeri – tabıǵaty keremet, aýasy taza, sýy móldir. Mal ósirýge óte qolaıly. Aýyldasym Syrym Balahmetovtiń eki traktory, baǵymynda 100 qoıy bar. Tuıaq aǵamyz mal ósirýshilerge árkez járdemdesip otyrady. Jemazyqty qoljetimdi baǵamen bosatady. Úıge deıin ákep beredi. Byltyr 1 orama ( 3 sentner) shóptiń baǵasy 10-12 myń teńgege deıin sharyqtap ketkende «Daýymbaı» sharýa qojalyǵy 8 myń teńgeden úlestirdi. О́zim de qoı, jylqy, sıyr ósiremin. Jastarymyz – malsaq, eńbekke degen qulshynysy eren. Tıisti oryndardan qoldaý tapsa, aýyldarǵa jappaı oralaryna senimdimin. Aýyldan eshkim kóshkisi kelmeıdi», degen Elýbaı Áshimuly bizdi byltyr boı kótergen 250 oryndy dámhanaǵa bastap bardy. Onyń ishi kirse shyqqysyz, túgeldeı eýropalyq naqyshta bezendirilgen. Aýyl azamattarynan jınalǵan qarajatqa turǵyzylypty.
Mekteptikter bir kindikten jalǵyz ósken Aǵybaı Ábilmájinovti erekshe bir jylylyqpen eske alyp otyratynyn baıqadym. Marqum syrttaı birtoǵa, jýas kóringenimen, shyndyq úshin shyryldap, otqa túsetin birbetkeı minezi bar-tuǵyn. Sol úshin talaı ret mańdaıyna taıaq bolyp tıgen. Birneshe dıplomy bar bilikti maman bola tura jumystan da qýylǵan.
«Aǵybaı birde qırandy klýb janynan ótip bara jatyp, úıindiler astynda taý-taý bolyp úıilgen kitaptardy kórip qalady. Oqyrman izdep júrip oqıtyn qazaqtyń klassık aqyn-jazýshylary shyǵarmalarynyń dalada shashylyp jatqanyn maǵan qınala aıtty. Munyń aldynda ǵımaratty buzbaý jóninde jergilikti basshylyqqa birneshe ret ótingen, eskertken. Tórt myńǵa jýyq kitapty bir bólmege jıystyryp, kitaphana aınaldyrdy. Qansha aıtqanmen, meniń kitaphanashylyq tájirıbem bar, tegin, aqysyz qyzmet kórsetýge kirisip kettik. Kópshilik úıdiń syrtyndaǵy «kitaphana» degen jazýdy oqyp, birtindep kele bastady. Otaǵasymnyń kórkem ádebıetke degen qumarlyǵyn aıtsańshy, 52 jasynda «kitaphana isi» mamandyǵyn alyp shyqty. Eldi mekenimizdiń 75 jyldyǵy atap ótilgende Jumash Seıitbekov aqsaqal bastaǵan qaýym aýyl mádenıetin jandandyrý, mádenıet oshaqtaryn qalpyna keltirý jóninde bastama kóterip, Aǵybaıdyń táýekeli mol ıgi isine halyq qalaýlylarynyń nazaryn aýdardy. Másele máslıhatta talqylanyp, arnaıy shtat bólindi. Onyń úlgisimen Jarqaıyń, О́rnek, Birlik, Talapker, Jekekól aýyldarynda kitaphana ashylyp, árqaısysyna bir-bir shtat birligi qarastyryldy. Bul – úlken erlikke para-par jeńis edi. Keıin otbasymyz jańa úıge qonys aýdarǵanda kitaphana aýmaǵy ulǵaıdy. Qazir kitap qory alty myńǵa jeteqabyl. Tipti klýb salmaq bolyp, qurylys materıaldaryn da jınastyrǵan bolatyn. Átteń, aramyzdan erte ketti. О́zi joq bolsa da, ol jaǵyp ketken shamdy sóndirmeı otyrmyn», – dedi jan jary Ryskeldi muńdy únmen.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ultymyzdyń bereke bastaýy – aýyldy damytýǵa erekshe kóńil bólip otyr. 2022 jyly 26 qarashada «Qazaqstannyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023 – 2027 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasy» týraly Jarlyqqa qol qoıdy.
«Men saılaýaldy sózderimde aýyldy órkendetý isine basa nazar aýdardym. Búginde Qazaqstan halqynyń 40 paıyzǵa jýyǵy aýylda turady. Aýyldaǵy jaǵdaıdy jaqsarta almasaq – bárimizge syn», degen bolatyn óziniń jańa prezıdenttik merzimdegi ulyqtaý saltanatynda sóılegen sózinde.
2023 jylǵy 1 qańtardaǵy málimet boıynsha respýblıkada 6293 aýyldyq eldi meken bar. Onda shamamen 7,8 mıllıonǵa jýyq adam turady. Biraq «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý úshin aýyldardyń jalpy sanynan damý áleýeti joǵary 3,5 myń eldi mekenniń iriktep alynýy túsiniksiz. Sonda Mektep sııaqty shaǵyn aýyldar qaıtpek? Bul – bir aýyldyń emes, myń aýyldyń muńy bolyp tur. 2019-2022 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 326 mlrd teńge bólinip, 4 jylǵa jýyq ýaqytta 3,7 myń joba júzege asyrylǵan. Atap aıtqanda, 334 turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq obektisi, 1,2 myń áleýmettik, 2,2 myń kólik ınfraqurylymy jóndelip, jańadan salynǵan. Otyz myńdaı jumys orny ashylǵan. Byltyr 577 aýyldyq eldi mekende 1 myńnan astam jobany iske asyrýǵa 128 mlrd teńge bólingen. О́kinishke qaraı, shaǵyn eldi mekender bul baǵdarlamaǵa ilikpegen. Respýblıkalyq múddeli vedomstvolar tarapynan mundaı nemketti kózqaras jalǵasa beretin bolsa, erteńge degen sáýleli úmittiń úzilip, sóneri anyq.
Alaqandaı ǵana aýyldy qatty qınap turǵany – aýdanǵa, oblysqa qatynaıtyn greıder joldyń adam tózgisiz jaıy. Turǵyndar onyń azabyna ábden kóndigip ketken, aıta-aıta sharshaǵan. Budan bólek, ınternet, uıaly baılanys sapasynyń tómendigi, mektep ǵımaratynyń eskiligi, tarlyǵy eńselerin qansha túsirse de, túgin tartsa, maıy shyǵatyn ataqonysty eshnársege aıyrbastamaq emes.
О́mir ESQALI,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Esil aýdany
