Tirligi qaıta túlegen Barsakelmes

Qulan jortqan qula dúz

Biz bul sapardy josparlaǵaly biraz bolǵan. Biraq túrli kedergi kes-kestep, ataǵy alysqa ketken qoryqqa barýdyń sáti túspeı júrgen edi. Osy joly habarlasqanymyzda qoryq basshylary qulandar jortqan qula dúzdi kórý múmkindigi kelip turǵa­nyn jet­kizdi. «Biraq kún óte ystyq, qum arasy tip­ti kúıip tur, osyny eskerersiz» desti. Osy­­ǵan qaramastan apyl-ǵupyl jolǵa jına­lyp, kelip turǵan betimiz osy.

Jalpy, bizdiń gazette Barsakelmes jaıly az jazylyp júrgen joq. Osy jyldyń basynda ǵana belgili jýrnalıst Janbolat Aýpbaıdyń «Kartada joq aral» atty tanymdyq dúnıesi jaryq kórdi. Janbolat aǵanyń qoryqtyń tarıhynan taraıtyn, buryn bolǵan, qazir tek tórt áripten turatyn abbrevıatýraǵa ıe jer týraly sózinde osyǵan deıin eldiń kózine túspegen, jurt qulaǵyna tımegen kóp málimet bar.

Basylymnyń Qostanaıdaǵy tilshisi Nurqanat Qulabaıdyń «Quba jonda qulan jor­tar kún qaıda?» atty maqalasy sonaý toq­sanynshy jyldar aıaǵyndaǵy pikir­talas­ty taǵy bir tiriltkendeı boldy. Sol kezeń­de «bul qulan ba, álde dombaı ma?» degen saýal aınalasynda oı aıtqandar osy jo­ly da túıgeni men bilgenin jazyp jat­­ty. Taǵy ańnyń tirshiligimen kópten ta­nys qo­ryq­taǵylardyń bul tarapta aıtary bar eken.

Jalpy, este joq eski zamannan qazaq dalasy osy ańǵa meken bolǵan. О́zge aýmaqty bylaı qoıǵanda oǵan osy óńirdegi Qulandy, myna biz kele jatqan Qasqaqulan atty jer ataýlary dálel. Qazaq qulanynyń sońǵy tuıaǵy osydan 90 jyldaı buryn Betpaqdalada boı kórsetipti. Al elimizdegi qazirgi qulandar – 1953 jyly Túrikmenstannyń Badhyz qoryǵynan Araldyń Barsakelmesine jetkizilgen 8 qulannan taraǵan tuqym.

– Qulanda jylqyǵa da, esekke de uqsamaıtyn bir qasıet bar. Basty ereksheligi – bári bir tústi. Bir baǵytqa birdeı qaraıtyn qasıeti jáne bar. Kıiktiń izine túsip qýǵan kóliktiń aldyn bir kesip ótetinin bilesiz. Sol ádet osy qulanda da kezdesedi. Biraq bular kıik sekildi ashyq dalalyqpen qashpaıdy. Sońyna qýǵyn tússe, qalyńnyń arasymen, indikeshterdiń ortasymen boı tasalaıdy. Sondaı jerdiń ózinde saǵatyna 60-70 shaqyrym jyldamdyqpen shabatyn ańdy kez kelgen kólik qýyp jete almaıdy, deıdi «Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy» RMM dırektory Hamıt Qanıev.

Qazir qoryqta 800-ge jýyq qulan, 300-diń aınalasynda qaraquıryq pen otyzdan asatyn kıik bar. Buǵan qosa tek osy jerde kezdesetin qum balpaǵy men shaǵyl mysyǵy Barsakelmestiń basty baılyǵy sanalady. Bul ındıkatorlyq túrlerden basqa baýyrymen jorǵalaýshylardyń 12 túri kezdesedi. Bulardan bólek 250 túrli qustyń 33-i – «Qyzyl kitap» «keıipkerleri». Qanattylardyń 17 túrin tek osy qoryqtan ǵana kezdestire alasyz. Barsakelmestiń osy baǵa jetpes baılyǵyn 15 memlekettik ınspektor jyl on eki aı baqylap otyr. Bul mamandar osyndaǵy barlyq máselege jaýapty. Tipti aıdalada órt tutansa da birinshi jetetin – osylar. Ol úshin arnaýly kólik te qarastyrylǵan. Inspektorlardyń qyzmeti aýyldaǵylar úshin de tıimdi. Bulardyń qoryq aýmaǵyn baqylaýy kúsheıgen saıyn mal urlyǵy da azaıyp keledi.

Sonaý 1939 jyly Qazaq KSR Halyq komıssarlary keńesiniń sheshimimen qurylǵan qoryq aýmaǵy 16 795 gektar­ bolypty. Alpysynshy jyldary teńiz tartylyp, kóp uzamaı jan-jaǵyn kókjıekpen astasqan aıdyn qorshaǵan Barsakelmes aralynyń da baǵy taıa bastady. Sekseninshi jyldary osyndaǵy qulandardyń kóbin Altyn-Emel qoryǵyna kóshirip, aralda kóshke jaramaıtyn kári-qurtańdary ǵana qaldyrylady. Degenmen de shaǵyn araldy mekendegen ań-qustyń bolashaǵyn joqqa balaǵandardyń bul sheshimi tym asyǵys baılam edi. Qazir solardan taraǵan tuıaqtyń ózi 800-ge jýyqtaǵan.

Toqsanynshy jyldar sońynda jumbaq aral qurlyqpen qosylyp, ondaǵy ań-qus Qasqaqulandaǵy sý kózderine kele bastady. Dese de osyǵan baılanysty qoryq aýmaǵyn ulǵaıtýdy suraǵan tabıǵat baılyǵyn qorǵaýshylardyń usynysy kópke deıin aıaqsyz qalyp kelipti. Tipti qoryqta qulannyń barlyǵyna kúmán keltire bastaǵandardyń oıy myna bir oqıǵadan keıin ózgerse kerek.

Tarıhta qalǵan beınetaspa

Jalpy, qula dúzde jortqan taǵy­nyń tirshiligine qyzyqpaıtyn jan az. Qulandardy taspaǵa tartý úshin álemniń ár túkpirinen asaı-múseıin arqalap kelgender kóp. Biraq kóz ushynda buldyraǵandy da anyq tartatyn múmkindigi bar quralmen jetkenderdiń kópshiliginiń joly bolmaı, qanjyǵasy bos qaıtady eken. Osydan kelip «bul qoryqta qulan qal­mady» degen boljam jasalsa kerek.­ Taǵy ańnyń bar eken dáleldeı almaı diń­kesi quryǵan qoryqshylar 2004 jyly qol­qa salyp, jergilikti oblystyq tele­arna mamandaryn shaqyrady. Jýr­na­lıst Baqyt Qaldybaeva, rejısser Zına Esma­hanova, teleoperator Nurlybek Shah­metov Aralǵa jetip, bulardyń arasynan tabıǵat baılyǵyn qorǵaýshylarǵa ilesken teleoperator ǵana qoryqqa attanady. Qazir «Qyzylorda» telearnasynyń bas rejısseri qyzmetin atqaratyn Nurlybek áriptes osydan 20 jylǵa jýyq buryn bolǵan sol oqıǵany bylaısha eske alady.

– Ol kezdegi bizdiń qural-jabdy­ǵy­myzdyń jaıy da belgili ǵoı. Áıteýir, jumystaǵy sońǵy úlgidegi jalǵyz kamera DVCAM-dy arqalap, qoryqqa jettik. Alǵashqy kúnderdegi izdenisimizden eshteńe shyqqan joq. Qosta jatqanymyzǵa bir aptaǵa jýyq ýaqyt ótkende ǵana bir úıir qulandy alystan baıqadyq. Men bıikteý tóbege shyǵyp jaıǵastym da, qoryqshylar eki motosıklmen qyspaqqa alyp, úıirdi sol tóbeni aınaldyryp qýa bastady. Sol sapar qorytyndysynda «Qulandar araly» degen fılm túsirip, ol О́zbekstanda ótken halyqaralyq fes­tıvalde úshinshi júlde aldy. Budan da joǵarylaý júldege laıyq týyndy edi. Tek oǵan qazylardyń «Qazaqstanda, onyń ishinde Qyzylordada mundaı qulan bolýy múmkin emes» degen dúdámaly kedergi bolypty, deıdi ol.

Osy oqıǵa qoryq aýmaǵyn keńeıtýge sep bolǵan kórinedi. El úkimetiniń 2005 jylǵy 29 shildedegi №1162 qaýlysy­men rezervat kólemi 10 esege ulǵaıyp, ­
160 826 gektarǵa jetti. Osydan 3 jyl buryn Syrdarııanyń Kishi Aral aıdynyna quıarlyǵyndaǵy 2 300 gektarlyq «Delta» ýchaskesi jáne qosyldy.

Inspektorlar turaǵyna aınalǵan Qasqaqulandaǵy dál osy aýmaqta buryn úlken eldi meken bolǵan. San ulttyń ókili turǵan, bereke-birligi tasyǵan aýyldyń aldy teńiz tartyla bastaǵan ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary kóshe bastapty. «Myna tusta eki tilde oqytatyn 10 jyldyq mektep bolǵan eken. Anaý qaraıǵan – úlken dúkenniń orny. Osynda shaǵyn músinder de bolatyn. Qazir qaı sekseýildiń túbinde jatqany belgisiz», deıdi qoryqshylar. Aralda ornalasqan Qasqaqulannyń kebin Toqpan, Uzynqaıyr aýyldary da keshken. Kezinde osy eldi mekenderdiń jan-jaǵyn alyp aıdyn kómkerip turdy degenge sený qıyn. Qazir sırek kezdesetin ań-qustyń arealyna aınalǵan aımaqtyń qojaıyndary – quıyndaı ushqan qulan, kóz ushynda júıtkigen kıik, sıdam sıraǵy jerge anda-sanda bir tıip qarasyn kórsetpeı ketetin qaraquıryq.

– Qasqaqulan qoryq aýmaǵyna berilgenshe jaqyn mańdaǵy eldi mekenderden kelip, sekseýil syndyratyndar kóp bolǵan. Ondaılar tyıylǵasyn qazir ósimdik álemi qalypqa túsip kele jatyr. Sheteldik oqý oryndarymen qatar elimizdegi Botanıka jáne zoo­lo­gııa ınstıtýtymen, Qorqyt Ata atyn­daǵy Qyzylorda ýnıversıtetimen, Aqtó­bedegi Q.Jubanov ýnıversıtetimen birlesken ǵylymı jumystar qolǵa alynýda. 2000 jyldan bastaý alatyn tabıǵatty qorǵaý maqsatyndaǵy respýblıkalyq «Parkter sherýi» aksııasyn Aral óńirinde bizdiń qoryq júrgizip keledi, deıdi «Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy» RMM bólim basshysy Arman Jylqaıdarov.

Qulanǵa qaıta oralaıyqshy. Mamandar bul ańdy qolǵa úıretý múmkin emes ekenin aıtady. Indete qýǵanda jýasyǵandaı keıip tanytyp, sál tynyǵyp alǵan soń bula minezin qaıta tabatyn kórinedi. Qoryqtaǵylar mynadaı bir oqıǵa aıtty: osydan tórt jyl buryn Barsakelmeske Torǵaı dalasyndaǵy «Altyn dala» tabıǵı rezervatyna qulan alyp ketýge Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý assosıasııasy men sheteldik uıymdar ókilderi kelipti. Áýelgide sýat basyna qos tigip, taǵy ańdardy baqylamaq nıetteri oryndalmaǵan olar bir aýmaqty qoralap, qulandardy soǵan qamap ustamaq bolady. Áýpirimdep júrip áreń qamaǵan taǵynyń 2 metr 10 santımetrlik bıiktikten erkin sekirip ketkenin kórgen sheteldik mamandar tańdana bas shaıqady desedi. Tabany kúrekteı 3 aı júrgende 3 qulan ustap, keıin qaıtsa kerek.

Jalpy ashylǵanyna kóp bola qoı­ma­ǵan «Altyn dala» tabıǵı rezervatyna jet­kizilgen ańdarǵa qarý kezegender de kez­desipti. Al tarıhy tereń Barsakelmeste on­daı oqıǵa bolǵan emes. Bul – áýeli osy aýmaqty kezip júretin memlekettik ıns­pektorlardyń tynymsyz eńbeginiń arqa­sy. Taǵy bir sebep – jer moınynyń qashyq­tyǵy. Qııanda jatqan Qasqaqulanǵa eki­niń biri júregi daýalap kele bermeıtini anyq.

– Eń úlken sebep – bul ańnyń esekke uqsastyǵy. Osy ýaqytqa deıin «qulannyń etin jepti» degendi estigen emespiz. Bul da esek sııaqty aqyrady. Tań aldynda sýatqa qulaǵandaǵy daýysy bizge jetip jatady. Basqany bilmeımin, óz basym ony kıeli sanaımyn. Qulyndaıtyn kezi jaqyndaǵanda jurt kózinen jyraqtap, teńizdiń ultanyna nemese baıaǵy Barsakelmeske tartady. О́te kúshti, aılaker ań. Osy mańda jaıylyp júrgen jylqylarǵa tıisip, aıǵyryn shaınap, úıirin qýyp ketetin kezderi de bolǵan, deıdi memlekettik ınspektor Sabyrhan Turnııazov.

Qasqaqulandaǵy sý kózderin ara­laý­ǵa shyqtyq. Aldymyzdan pyr­-pyrlap buldyryqtar ushady. Qoryq maman­da­ry­nyń aıtýynsha, keıingi jyldary bular tym kóbeıip ketipti. Qysta osy qalyń jynysty kekilik kelip panalaıdy. Alystan shil shaqyrady. Qalyń sek­seýildiń arasy – qyz-qyz qaınaǵan tir­shi­lik. Al meniń oıymnan jańaǵy ınspektor Sabyrhannyń sózi keter emes. Baıaǵy bala kezden batyrlar jyrynan jattaǵan «Kól­den tartty boryqty, qulannan atty qodyq­ty» degen joldar eske tústi. Sirá, jel­den júırik qulanǵa jebe jetpesin sez­gen babalarymyz janýardyń qodyǵyn kóz­dedi me eken? Nege bulaı dedi eken, á?..

Ekotárbıeniń orny bólek

– Oń qaptaldaǵy sekseýildiń túbinde bir úıiri tur. Sál sol jaǵynda taǵy eki-úsheýin kórip turmyn, deıdi dalaǵa dúrbi salyp turǵan kúzet bóliminiń basshysy Ǵalymjan Bazarbaev.

Qoryqtaǵylar qııadaǵyny kóretin qyraǵy eken. Biz jańaǵy aıtqandaryn sálden keıin ǵana baıqadyq. Jalpy, mundaǵy bes baǵyttan turatyn ǵylymı jumystardyń bastamasy oqýshylar men jastardy qorshaǵan ortany qurmetteýge úndeýden bastalady. Oqýshylarǵa ekolo­gııa­lyq bilim berý baǵytynda mektepterde, oqý oryndarynda túrli kezdesýler uıym­das­tyrylady. Jyl saıyn ótkiziletin «Parkter sherýi» tabıǵat qorǵaý aksııasy aıasynda «Qustar kúni», «Jasyl jelek – jer­diń kórki», «Qyzǵaldaqtar kúni», «Jer kúni», «Tabıǵatty qorǵaý – paryz» atty is-sharalar júıeli uıymdastyrylady. Meke­me­niń ekologııalyq aǵartý jumystary nátı­jesiz emes. Qazir Aral qalasy men aýyldarda aýlasyna jasyl jelek otyr­ǵyz­ǵandardyń qarasy molaıa bastaǵan.

Ekologııalyq apat aımaǵynda orna­las­qan álemdegi jalǵyz qoryq sanalatyn Barsakelmes talaı teperishti bas­tan keshti. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyl­dary «bolashaǵy bulyńǵyr» degen jalǵyz aýyz baılammen mundaǵy qulan­dardy kóshirip jibergende qalyp qoı­ǵan 2-3 úıirden taraǵan tuıaqty qoryq­­tyń qurlyqpen qosylýy saqtap qaldy. Al 1993 jyldyń qatty qysynda qatary seldirep qalǵan kıikter de qazir qalyp­ty ósip keledi. Qoryq ashylǵanda bolyp,­ keıin biraz ýaqyt kórinbeı ketken qara­quı­ryq ta ekimyńynshy jyldardan beri Qyzyldyń qumynan beri aýyp, qazir bul mańdy turaqty mekendeıdi. Basy 300-ge jýyqtaǵanmen ózi tirshiligi jum­baq, kózge kóp ilinbeıdi. Laqtaıtyn kezi jaqyn­da­ǵan­da baıaǵy Barsakelmes aýma­ǵy­na boı tasa­lap, tóli ábden aıaqtanǵanda ǵana tóbe kór­setedi.

Jalpy, qoryqtyń sekseýildi-ormandy 60 528 gektar alqabynda 298 túrli ósimdik florasy bar. Borshov qyzǵaldaqtaryn, Qandym butasyn, buıyrǵyn, jýsan, adyraspan, ıtsıgek sekildi sortań jerge beıim ósimdik túrlerin tek osy jerden taba alasyz. Mamandar keıingi jyldardaǵy qýańshylyq rezervat aýmaǵyndaǵy osyndaı ósimdikter florasyna áser etip otyrǵanyn aıtady.

90 jylǵa jýyq tabıǵat baılyǵyn aman saqtap kele jatqan Barsakelmes 2020 jyly «Elim-aı» syılyǵynyń «Eń úzdik qoryq» atalymyn ıelendi. Al 2016 jyly IýNESKO-nyń bıosferalyq rezervattarynyń álemdik júıesine endi.

Syrdarııa ózeniniń Kishi Aral teńizine quıarlyǵyndaǵy 2 300 gektar jer de qazir qoryq aýmaǵynda. Memlekettik ınspektorlar mundaǵy qalyń qamys arasynda qustardyń jumyrtqa basyp, balapandarynyń qanattanyp ketýin qadaǵalaıdy. Qalyń arasynda sybdyryn sezdirmeı jortatyn jabaıy shoshqa da – osynda.

Qoryq BUU, halyqaralyq Araldy qut­qarý qory, «Shópter tamyry» baǵ­dar­lamasy, IýNESKO-nyń «Adam jáne bıo­sfera» baǵdarlamasy, Qazaqstan bıo­alýantúrliligin saqtaý assosıasııa­sy­ sııaqty uıymdarmen udaıy tyǵyz baı­lanysta jumys istep keledi. Túrli baǵ­dar­lamalar arqyly birneshe jyldan beri tar­tylǵan teńiz tabanyna sekseýil egilip, alyp aıdyn ornyna shyqqan óskinder qum boranynyń aınalaǵa tıgizer áserin azaıt­­­­qany belgili. Jýyrda IýSAID damý agenttigi men Araldy qutqarýdyń halyq­aralyq qory osyndaı alqaptardy sýarý úshin teńiz ultanynan taza sýdyń kózin tapty. 700 metr tereńdikten shyǵyp tur­ǵan­ tushy sý uńǵymasyn baryp kórdik. Qoryq­shylar aldaǵy ýaqytta sý izdegen ań men qus osy mańǵa úıirsekteıdi degen úmitte.

Qasqaqulannan qaıtyp kelemiz. Eki kúngi sapar júrgizýshi Naýryzbek О́teýlıevti sharshatpaǵan sekildi. Qara jol­dan kóz aıyrmaǵan kúıi árkimge qal­jyń aıtyp, sergek ekendigi kózge uryp tur. Toqpan aýy­ly­nyń jurtyna jaqyndap qalǵanda qulan­nyń­ taǵy biri aldymyzdy kes-kesteı berdi. Inspektor Nurlan Ilııa­sov­ buryn kózge túspeıtin dóńgelek tuıaq­­tynyń qa­zir kóp úrke qoımaıtynyn aıta­dy. Ana bir butanyń túbinen qoıan yrǵy­dy. Jolǵa jaqyn ósken sekseýildiń basyna jaıǵasyp alǵan eshkiemer «sen­der­di qaıdan kórip edim?» degendeı syǵy­raıa tesiledi. Qazynaly qoryq kóz qyzyq­tyryp barady. Fototilshi Arǵyn Alpys­baev fotoapparatyn saılap, syralǵy ańshy­daı ázir otyr.

Bizge barynsha jaqyndaǵan Barsa­kel­mestiń osy qısapsyz baılyǵynyń baǵa­sy­na­ jetip, keıingilerdi de soǵan baýlysaq qoı. Tumsa tabıǵattyń qadirin biletin ár qoryq­shynyń kókeıindegi oı – osy.