Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tynymsyz ıreleńdegen kishkentaı qurttar jasyl jelekke əbden jaýyǵyp alǵan. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qyryqbýyn túkti qurt tańsyq jəndik emes, burynnan bar. Bitimi basqa bolǵanymen, paıda bolýy, jappaı taraýy quddy shegirtke tərizdi. Onyń da tuqymy alqap qoınaýynda jyldap jatady emes pe? Kúnderdiń bir kúninde, ózderine qolaıly shaq týǵanda údere bas kótermek. Qapelimde qaptaǵan qara shegirtkeden qutylyp kór. Bıyl jaz eresen ystyq. Bəlkim sodan ba eken, keıingi jarty ǵasyrda joryqqa shyqpaǵan qyryqbýyn túkti qurt qara bulttaı qaptap, túnere tutasyp, sulý ólkeniń basty baılyǵynyń biri – ormandy otap jatyr.
Tamyrdan səl joǵary, aǵashtyń túbinen bastap sonaý ushar basqa deıingi japyraq ataýlydan yrymǵa birin qaldyrmaı tutas, túgeldeı jep, jalańashtap ketedi eken. Boıyna eshqandaı dərýmen men mıneraldardy japyraq arqyly alyp, sińire almaǵan aǵash lezde qýrap, shirı bastaıdy. Jetkilikti kóńil aýdarmasa, tutqıyldan kelgen qaýiptiń betin qaıtarmasa, etek alyp, jaıylýy da, saý ormandarǵa jetip tuqym salýy da əbden yqtımal. Al Kókshe qaıyńdary jerdiń kórki ǵana emes, ókpesi ispetti. Jalǵyz Kókshede ǵana emes, bar jahanda solaı. Demek, el dəýleti men jer səýletin saqtap qalý úshin qaýyrt qımyl qajet.
– Syńsyǵan orman alqaptaryn qurt basyp bara jatyr. Munyń ózi – bolashaqqa degen úlken qater. Bizdiń Sandyqtaý aýdany aǵashqa baı ólke. Biraq qaıyń alqaptaryn qyryqbýyn qurt jep, typ-tıpyl etýde. Eger dərilep, zııankesterden ormandy aryltpasaq, jaǵdaı ýshyǵa bermek, onyń ar jaǵy ekologııalyq apat degen sóz, – deıdi Sandyqtaý aýdanynyń turǵyny Murat Təshimov.
Jalǵyz Sandyqtaýda ǵana emes, ózge aýdandardyń orman alqaptaryn da qurt jeýde. Aıtalyq, Býrabaı, Zerendi, Ereımentaý aýdandarynda da dəl osyndaı jaǵdaı qalyptasyp otyr.
– О́ńirdegi ormandy alqaptardyń jaǵdaıy qıyn bolyp turǵany ras. Orman sharýashylyqtary boıynsha aıtsaq, búgingi tańda mynandaı jaǵdaı qalyptasyp otyr. Məselen, Maraldyda – 215,5 gektar, Otradnoeda – 898,8 gektar, Buqpada – 450 gektar, Aqkólde 14,2 gektar orman alqaptary búlingen. Kishi Túkti, Urymqaı, Sandyqtaý, Býrabaı, Ormandy bulaq sharýashylyqtarynyń aýmaǵyndaǵy orman alqaptaryna da qurt túsip otyr. Maýsym aıynda qyryqbýyn qurty qaıyń men kókterek aǵashtarynyń japyraqtaryn jep ketti. Karantındik fıtosanıtarlyq saraptamaǵa səıkes, bul jəndik erekshe qaýipti zııankesterdiń tizimine kirmeıdi, – deıdi oblystyq orman sharýashylyǵy jəne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Lashyntaı Dúısenov.
Inspeksııa basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, qazir ormandy jaılap ketken qurt ataýlydan qutylýdyń sharalary júrgizilip jatyr. Eń bastysy – hımııalyq óńdeý. Kúni búginge deıin 1403, 8 gektar alqap óńdelgen. Onyń ishinde Otradnoe orman sharýashylyǵynyń 898,8 gektar alqaby jəne Kishi Túkti orman sharýashylyǵynyń 505 gektar ormany bar. Bul jerler «Fleks Ekspert» ınsektısıdimen tazartylǵan. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qazir – qyryqbýyn qurttyń dernəsilderiniń qýyrshaqtanatyn ýaqyty. Al negizinde orman zııankesteriniń jappaı taralýynyń aldyn alý úshin aldaǵy jyldyń mamyr jəne maýsym aılarynda əýeden dərileý mejelenip otyr. Oǵan deıin qansha ormannyń japyraǵy jelinetini belgisiz.
Maraldyda – 215,5 gektar, Otrodnoeda – 898,8 gektar, Buqpada – 450 gektar Aqkólde-14,2 gektar orman alqaptary búlingen. Kishi túkti, Urymqaı, Andyqtaý, Býrabaı, Ormandy bulaq sharýashylyqtarynyń aýmaǵyndaǵy orman alqaptaryna da qurt túsip otyr.
Kúzde oblystyń orman sharýashylyqtary birlesip, aǵashtaǵy zııankesterdiń jumyrtqalaryn qyryp túsirmek. Aǵash dińin óńdeý josparlanýda. Respýblıkalyq fıtosanıtarlyq dıagnostıka jəne boljam ədistemelik ortalyǵymen birlese otyryp, qyryqbýyn qurttarynyń taralý aýmaǵyna monıtorıng júrgizilmek. Ormandy zııankesterden qorǵaýǵa 24,8 mln teńge qarajat bólinipti. Zerendi aýdanynyń Kishi Túkti orman sharýashylyǵynda – 150 gektar, Sandyqtaý aýdanynyń Maraldy orman sharýashylyǵynda 200 gektar alqap óńdelgen. Əıtse de, atqarylýǵa tıisti sharýa shash-etekten. Onyń barlyǵy túptep kelgende kógildir Kóksheniń qymbat qazynasy – ormannyń zııankesterden orny tolmas japa shegip, oısyrap qalmaýyna baǵyttalýy kerek. Bıyl ormanshylardyń jarǵaq qulaqtary jastyqqa tıgen joq. Tus-tustaǵy orman órti tynyshtyq bermegen. Bizdiń óńirde ǵana emes, jalpy elimiz boıynsha. Tilsiz jaý da ný ormanǵa taqsyretin tóndirip tur. Osy jyldyń 1 tamyzyna deıin óńirde 83 orman órti oryn alyp, 4 083,9 gektar alqapqa zardabyn tıgizdi. Dətke qýaty qyzyl jalynnyń sýmańdaǵan tili ormany seldir nemese múlde joq alqaptarda oryn aldy. Aıtalyq, el nazaryn aýdarǵan – Qorǵaljyndaǵy órt. Aýmaǵy birshama bolǵanymen, bul jerde buta men qamys kúıdi. Orman sharýashylyqtary qamsyz otyrǵan joq. Bıyl 2001 shaqyrymdy quraıtyn mıneraldanǵan jolaqtardy qamtamasyz etý josparlanǵan bolsa, oıǵa alǵan sharýa dittegen jerine jetti. Osy arada órt qaýpi kúsheıgen tusta aragidik ormanshylardy da, jalpaq jurtty da əbigerge salatyn qaýiptiń týyndaý sebebin biraýyz sózben túıindeı ketsek, artyqtyǵy bolmas. Saralap qarasańyz, oryn alǵan orman órtiniń 83 jaǵdaıy belgili bolsa, onyń 47-si naızaǵaı túsýden eken. Sondaı-aq erte kóktemde eski sabanyn órteıtin aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń da kinəsi bar. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta ormandy panalaǵan on san jurttyń da kinəsin joqqa shyǵara almaısyz. Kəýəp pisirip, as daıyndaý, qolamtany muqııat óshirip ketpeý tərizdi jany ashymastyq ta tamasha tabıǵattyń aı dıdaryna kireýke túsirýde. Talap kúsheıip, zań qataıǵanymen, ıen baılyqtan zańsyz enshimizdi alyp qalaıyqshy dep kóz alartatyndar aragidik kezdesedi. Məselen, osy jyly oblystyq orman qory aýmaǵynda 7 zańsyz aǵash kesý oqıǵasy tirkelgen. Olar 95,27 tekshe metr aǵashty kesip, orasan zor zalalyn tıgizip otyr. Ərıne, zań buzýshylardyń ústinen eki qylmystyq is qozǵalǵan, 724,5 myń teńge kóleminde úsh əkimshilik aıyppul salynǵan, 764,8 myń teńge zalaldy óteýge talap qoıylǵan. Orman qorǵaýshylar tabıǵat qorǵaý zańnamasynyń buzylýyna jol bermeý úshin turaqty túrde is-sharalar uıymdastyrýda. Bıyl 1 749 mərte reıd júrgizipti. Jergilikti jurtpen tildesip, ormannyń keler urpaqqa qalar qazyna ekenin tilderi jetkenshe aıtyp uǵyndyrýda.
Endi əýelgi taqyrypqa qaıta oralsaq. Qazir kórgen jannyń kózin súısindiretin Kókshe ormandaryn qyryqbýyn qurt kúni-túni jep jatyr. Endeshe, kóktemdi tosyp otyratyn nesi bar, zııankesterdiń tuqymyn tuzdaı qurtý jumysyn qazir bastasaq, el baılyǵy ysyrap bolmas edi.
