Ártaraptandyrý mejesin meńgere alamyz ba?

2021-2025 jyldarǵa arnalǵan «Qazaq­stan­dyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyt­talǵan ornyqty ekonomıkalyq ósý» ulttyq jobasynyń maqsaty ‒ ekonomı­ka­ny ártaraptandyrý. Byltyr ulttyq joba­ny qarjylandyrý kólemi 2 636,4 mlrd teńgeni quraǵan. Onyń ishinde bıýd­jetten tys qarajat ‒ 2 479,3 mlrd teńge (94,1%), respýblıkalyq bıýdjet – 157,1 mlrd teńge (5,9%). Ulttyq jobada 12 strategııalyq kórsetkishke qol jetkizý kózdelgen. Úkimettiń 2022 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebine jasaǵan qorytyndysynda Joǵary aýdıtorlyq palata (JAP) ulttyq jobalardy iske asyrý jónindegi tolyq aqparatty usyndy. JAP málimdeýinshe, ártaraptandyrý barysyn obektıvti qadaǵalaý úshin eldiń ekonomıkalyq kúrdeliligi ındeksin jáne jańa, joǵary tehnologııalyq ónimder eksportynyń naqty kóleminiń ósýin monıtorıngteý, baǵalaý quraldaryn engizý qajet. Mysaly, 2021 jyly osy ındeks boıynsha elimiz 131 eldiń ishinen 77-orynǵa ıe boldy (0,28). Reıtın­gtegi kórshilerimiz ‒ Gvatemala (0,24) jáne Marokko (0,28). Tizimdi Japonııa (2,06) men Shveısarııa (1,94) basqaryp, Gvı­neıa (1,84) men Chad (1,93) aıaqtaıdy. Post­keńestik elder kórsetkishterine kelsek,­ Lıt­va ‒ 0,91, Belarýs ‒ 0,84, Ýkraına ‒ 0,49, Reseı ‒ 0,46, Grýzııa ‒ 0,01, Moldova ‒ 0,02, Armenııa ‒ 0,19 jáne Qyrǵyzstan 0,28 deń­ge­ıine turaqtaǵan.

Joǵary aýdıtorlyq palata bul ulttyq jobany iske asyrý ekonomıka qurylymynyń ózgerýine aıtarlyqtaı áser etpeıdi degen qorytyndyǵa keldi. О́ıtkeni usynylyp otyrǵan is-sharalar jańa jobalardan góri jumys istep turǵan salalardy jańǵyrtýǵa kóbirek baǵyttalǵan. Ulttyq jobanyń áleýmettik áseri 4 kórsetkishke qol jetkizýmen usynylǵan. 2022 jyly olardy is júzinde oryndaý boıynsha resmı derekter JAP qorytyndysy jarııalanǵan kezde áli qalyptaspaǵan. Sondaı-aq halyqtyń naqty aqshalaı tabysy 2019 jylǵa qaraı 10%-ǵa artady dep mejelense, ol 2022 jyly aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 0,2%-ǵa ǵana ósti. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń baǵalaýynsha, bul mindettiń osyndaı qarqynmen 2025 jylǵa qaraı oryndalýy ekitalaı.

Joǵary aýdıtorlyq palata esepteýinshe, óńdeýshi ónerkásip qyzmetkerleriniń ortasha jalaqysynyń ósýi 2020 jylǵa qaraı 24,1%-dy qurady (jospar ‒ 22,4%). Al 2021 jyly bul kórsetkish 14,5%-ǵa teń bolǵan. Bul rette 2022 jylǵy IV toqsanda jalaqynyń satyp alý qabileti 2021 jylǵy uqsas kezeńniń kórsetkishimen salystyrǵanda 2,8%-ǵa ǵana ósti. JAP ortasha jalaqynyń ósý qarqyny 2025 jylǵa qaraı osy kórsetkish boıynsha josparlanǵan parametrlerge sáıkes keledi dep sanaıdy. Elektr energetıkasy salasynda ortasha jalaqynyń ósýi 2020 jylǵa qaraı 20% deńgeıinde josparlanǵan. Alaıda ortasha jalaqynyń ósý qarqynynyń baıaý­laýyna baılanysty bul kórsetkish boıynsha josparlanǵan parametrlerge qol jetkizbeý qaýpi bar. Munaı-gaz hımııasy salasy qyzmetkerleriniń ortasha jalaqysynyń ósýi 2020 jylǵa qaraı 9% deńgeıinde josparlanǵan. Keıingi jyldardaǵy ınflıasııanyń joǵary deńgeıi (2022 jyly – 20,3%, 2021 jyly – 8,4%, 2020 jyly – 7,5%) 2019 jáne 2020 jyldarmen salystyrǵanda halyqtyń naqty aqshalaı tabysyn tómendetedi. Sondyqtan JAP osy kórsetkishterdi bazalyq jylǵa qaraı qaıta esepteý kezinde olardyń oryndalmaýy múmkin ekenine nazar aýdarady.

Ulttyq jobanyń ekonomıkalyq áserin taldaı kele, JAP byltyr 27,8 myń jumys ornyn qurý josparlanǵanyna (turaqty – 24,3 myń, ýaqytsha – 3,5 myń), al is s júzinde 16,6 myń jumys orny qurylǵanyna (turaqty – 14,6 myń, ýaqytsha – 2 myń) toqtalǵan. Sol sııaqty óńdeý ónerkásibinde (munaı-gaz hımııasyz) 23,7 myń jumys ornyn qurý josparlansa, is júzinde 14,4 myń turaqty jumys orny quryldy. Zaýyttardyń tolyq qýatyna shyqpaýy jumyspen qamtý máselesine de keri áser etedi. Aıtalyq, munaı-gaz hımııa­sy salasynda josparlanǵan 498 jumys ornynyń 129-y ǵana quryldy. Josparly mánderge qol jetkizbeý Atyraý oblysynda polıpropılen jáne Batys Qazaqstan oblysynda metanol óndiretin zaýyttar salý jónindegi jobalardy iske asyrý kestesiniń ózgerýimen de baılanysty boldy. Sonymen qatar energetıka salasyndaǵy jospar ‒ 2 620 jumys orny (turaqty – 120, ýaqytsha – 2 500) bolsa, qol jetkizilgeni ‒ 1 093 (turaqty – 158, ýaqytsha – 935). Turaqty jumys oryndaryn qurý boıynsha josparly mánderdi asyra oryndaý 2022 jylǵa josparlanbaǵan jańartylatyn energııa kózderiniń (JEK) 4 nysanyn: úsh jel jáne bir kún elektr stansasyn paıdalanýǵa berýdiń arqasynda múmkin boldy. Degenmen birqatar jobanyń (Atyraý JEO ‒ 130 MVt, Sagat energy ‒ 30 MVt, Rıdder JEO ‒ 30 MVt, SevKazEnergo ‒ 47,8 MVt) iske asyrý merzimderin aýystyrý sebepti ýaqytsha jumys oryndaryn qurý boıynsha josparly mánder ıgerilmedi.

Jospar boıynsha 2 475,6 mlrd teńge jeke ınvestısııalardyń naqty kólemi 2022 jyly 2 972,4 mlrd teńgeni qurady. О́ńdeý ónerkásibi (munaı-gaz hımııasyz) 1 567 mlrd teńge jospardaǵy naqty mán 2 071,3 mlrd teńgeni asyra oryndaýmen qalyp­tasty. 2022 jyly jalpy somasy 2 trln teńgege (4,3 mlrd dollar) 160 joba iske asyrylyp, 14,4 myńǵa jýyq turaqty jumys orny quryldy. Aqmola oblysynda – 21, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 13, Shymkent qalasynda 14 joba iske qosyldy. Úsh aımaq boıynsha jobalar sany olardyń jalpy sanynyń 48 nemese 30%-yn quraıdy. Sondaı-aq ınvestısııalardyń edáýir bóligi Atyraý (54,6%), Qaraǵandy (10,4%) jáne Aqmola (9,1%) oblystaryndaǵy jobalar esebinen qamtamasyz etiledi. Aqmola (16,8%), Qaraǵandy (12,2%) jáne Soltústik Qazaqstan (9%) oblystarynda jumys oryndarynyń basym bóligi quryldy. 2022 jyly iske qosylǵan barlyq joba to­lyq qýatyna shyqqan kezde olardyń ón­diris kólemi shamamen 1,7 trln teńgeni qu­raıdy. Onyń ishinde 1,1 trln teńgege óń­del­gen ónimdi eksporttaý josparlanýda. Im­port­ty­ almastyrý kólemi ‒ 0,6 trln teńge.

Sonymen qatar 574,4 mlrd teńge qarjy quıylýǵa tıis munaı-gaz hımııasy salasyna salynǵan jeke ınvestısııalardyń naqty kólemi 517,5 mlrd teńge boldy. Qashaǵan gaz óńdeý, polıetılentereftalat óndirý jáne metanol óndirý sııaqty zaýyttardy salýdyń baıaý júrýi kórsetkishtiń birshama tómendeýine ákeldi. Mysaly, Qashaǵan MО́Z jobasy 2022 jyldyń basynda ári qaraı «QazaqGaz» balansyna berýmen jáne qurylys jumystaryn toqtata turýmen syıǵa tartý sharty boıynsha GPCI kompanııasyna respýblıkalyq menshikke berildi. «Polıetılentereftalat» jobasyna kelsek, oǵan ázirge shıkizatty («AMО́Z» JShS-dan paraksılol) jetkizýge kepildik joq. Al «metanol» jobasy boıynsha qarjylandyrý máselesi sheshilmedi. О́ıtkeni О́nerkásipti damytý qory zaýyttyń búkil ómirlik sıkline (shamamen 2050 jylǵa deıin) shıkizat jetkizý boıynsha kepildik suraıdy. Joba úshin shıkizat tabıǵı gaz ekenin eskere otyryp, ony syrtqy jetkizýshilerden 2050 jylǵa deıin jetkizýdiń turaqtylyǵyna kepildik berý múmkin emes.

334,2 mlrd teńge kózdelgen energetıka salasyna jeke ınvestısııalardyń naqty kólemi 383,9 mlrd teńgeni qurady. Asyra oryndaý 2022 jylǵa josparlanbaǵan JEK 4 obektisin paıdalanýǵa berýmen baılanysty. Shıkizattyq emes taýarlar men qyzmetter eksportyn ulǵaıtý 31,8 mlrd dollarlyq josparda naqty kórsetkish (aralyq derekter) 34,1 mlrd dollardy qurap, 107,2%-ǵa oryndaldy.

Munaı-gaz-hımııa ónimderi eksportynyń ósýi 387 mln dollar josparymen naqty kórsetkishte 165,3 mln dollar kóleminde qalyptasty. Mejeli kórsetkishke qol jetkizbeý polıpropılen óndirý jónindegi jobany iske asyrýmen baılanysty. Byltyr qarashada paıdalanýǵa berilgen zaýytta qazirgi ýaqytta tehnologııalyq qondyrǵylardyń synaq jumystary júrgizilýde. Pandemııanyń áserinen jobanyń negizgi jumystary 2021 jyldan bastap 2022 jylǵa aýystyrylǵan.

Qazirgi kúni respýblıkamyzda 70-ten­­ asa energııa berýshi mekeme «Elektr ener­­ge­tıkasy týraly» zańnyń talapta­ry­na sáıkes kelmegenine qaramastan qyzmetin jalǵastyrýda. Bul rette energııa berýshi mekemeler sanyn 132-ge qysqartý kózdelgenimen, olardyń sany – 145. Jaýapty organ elektr berý jelilerin tutynýshyǵa jekeshelendirý arqyly óz tarıfterin asyra baǵalaıtyn jáne osylaısha halyq úshin túpkilikti tarıfke áser etetin energııa berýshi uıymdardyń sanyn qysqartýǵa mindetti. Mundaı jeke energııa berýshi uıymdardyń sanyn azaıtý úshin ótemdik tarıfterdi qoldaný áreketi tıimdi bolmady.

Jalpy, 2022 jyly elimizde 10 ulttyq joba júzege asyryldy. Joǵary aýdıtorlyq palata esebinde Memleket basshysynyń azamattarǵa túsinikti, kórsetkishteri men ındıkatorlary az ulttyq jobalar formatyna kóshý boıynsha qoıǵan mindetterine qol jetkizilmegeni aıtyldy. Ázirlengen ulttyq jobalardyń kólemdiligi, olarǵa is júzinde birdeı is-sharalar men kemshilikteri bar ınvestısııalyq jobalardyń engizilýi baıqalady. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń málimdeýinshe, ulttyq jobalardy iske asyrýda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń ózara is-qımyly álsiz. Nátıjesinde, jumys tıimsiz basqarylady. Jeke josparlanǵan kórsetkishterdi asyra oryndaý máselesi de ózekti. Bul jobany qalyptastyrý kezeńindegi ındıkatorlardy sapasyz josparlaý men boljaýdy (asyra baǵalaýdy) kórsetedi. Vedomstvo bólingen qarajatty ıgermeı, kórsetkishterge qol jetkizý faktilerin de anyqtaǵan. Bul strategııalyq jáne bıýdjettik josparlaýdyń teńgerimsizdigine ákeledi.