Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sýretker adamdar arasyndaǵy teńsizdiktiń sebebin, tirshilik fılosofııasyn olardyń qorshaǵan ortamen qarym-qatynasy arqyly túsingisi hám túsindirgisi keledi. Sondyqtan da Oralhan Bókeıdiń kórkemdik álemi adamnyń jan dúnıe qatparyndaı qupııaǵa toly, máńgilik murattarmen astasyp jatady. Akademık, synshy Serik Qırabaevsha aıtsaq, adamdy ardaqtaý, onyń ulylyǵyn jyrlaý – Oralhan povesteriniń negizgi taqyryby.
HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ádebıet pen mádenıet, jalpy, álemdik rýhanııat salasynda «postmodernızm» atalatyn jańa ádebı aǵym paıda boldy. Mine, álemdik ádebıettiń osy bir tyń tolqynyn qazaq ádebıeti men dramatýrgııasyna tuńǵysh ákelýshiniń esimi – Oralhan Bókeı desek, tıtteı de artyq aıtqanymyz emes. Ol – «ishki» jáne «syrtqy» taqyryptardy meńgerip, adam sanasynyń tabıǵatpen eki aradaǵy «qos jarylýyn» (razdvoenıe lıchnostı) qazaq sóz ónerine alyp kelgen jazýshy.
Dýlat Isabekov Oralhan Bókeıdiń keıipker harakterin berýdegi romantıkalyq ekiudaılyq tásilin bizge bergen suhbatynda: «Oralhannyń ómirden erte ketýiniń ózi qazaq ádebıetindegi fılosofııalyq romantıkanyń joıylýyna ákelip soqtyrdy. Sımvolıkalyq oınatý tásilderi orys ádebıetiniń poezııasynda bolmasa, dramatýrgııasynda bola qoıǵan joq. Mine, Brıýsov, Blok, Esenın, Balmonttardyń óleńdegi sol órnegin birinshi bolyp dramatýrgııada daralaǵan Oralhan bolatyn. Ony biz keıinnen postmodernızm dep júrmiz. Oralhan sol postmodernızmińizdiń klassıkalyq úlgisin salyp berip ketti», dep qorytqan bolatyn.
Shynymen de, Oralhan Bókeı shyǵarmashylyǵynda qarama-qarsylyq (konflıkt) romantıkalyq qasıetimen erekshelenedi. Qalamgerdiń romantıkalyq dúnıetanymynda Jaqsylyq pen Jamandyq – bir-birinen ajyraǵysyz egiz uǵymdar. Aıtýly dıalektıkalyq birlik Oralhan shyǵarmalarynyń ózegi dese de bolǵandaı. Bulardyń arasynda ishki baılanys bar, ekeýi qatar ómir súredi, birinsiz biri joq. Mundaı ekiudaılyq ómirdiń ózindegi qaıshylyqtan kelip týyndaıdy. Iаǵnı Oralhan Bókeıdiń sýretkerlik álemi negizinen kontrasty túrde eki dúnıeden: aq pen qara, kún men tún, jaryq pen qarańǵy, qataldyq pen qaıyrymdylyq, jaqsylyq pen jamandyqtan turady. Biraq bul qarama-qarsylyqtar bútinniń bólshegindeı bólinbes birlikte, biri arqyly ekinshisiniń qadirin bilýge úndeıdi. Sol arqyly qarama-qarsylyq órisi jalqydan jalpyǵa keńeıe kele, endi adamdar arasyndaǵy ekijaqtylyq qoǵamdyq ortaǵa baǵa berý úshin de qoldanylady. Iаǵnı qarama-qarsy eki obrazdyń, eki túrli rýhanı álemniń qaqtyǵysyn sýretteý avtorǵa ómir qubylystaryndaǵy qaıshylyqtardy naqtyraq, aıqynyraq beıneleýge múmkindik bergenin baıqaımyz.
Kontrast tásiliniń utymdy tusy bas keıipkerdiń qadir-qasıeti, rýhy, ishki jan dúnıesi oǵan qarama-qarsy keıipkerdiń janynda aıqyndalyp, ashyla túsetininde, bizdińshe. Mundaı keıipkerler ózara kereǵar bolǵanymen, birge júredi, birge turady. Máselen, «Qar qyzyndaǵy» Nurjan men Amanjan dos, Qońqaı bar jerde árqashan Shal da bar. «Saıtan kópirdegi» Anaýdyń aramdyǵy arqyly Aspan rýhynyń asqaqtyǵyn ańǵaramyz.
Oqıǵany damyta, sıýjetti shırata kele jazýshy ishki qarama-qaıshylyqty odan ári tereńdetip, tipti keıbir tusta bir keıipkerdiń ózin qaq jarady: Aqtannyń boıynan ózine kereǵar Ańshynyń bólinip shyǵýy nemese bir ǵana Aqtan keıipkerdiń Aqtan 1, Aqtan 2 bolyp jarylýy, sondaı-aq bir adamnyń boıynda eki daýys, eki álem – aqyly men sezimi, álsizdigi men myqtylyǵy qatar júrýi jáne taǵy basqa. Sol sekildi bas keıipkerdiń Saıtan kópirden óterdegi onyń basyndaǵy saıtany men perishtesiniń taıtalasqa túsýi nemese endi birde bolmys jumbaǵyn sheship, áldebir qupııalyqqa degen qulshynysy qalamger shyǵarmashylyǵyndaǵy romantıkalyq fantastıkaǵa qýatty ekpin darytyp, oqıǵa dınamıkasyn jandandyra túsetinin baıqaýǵa bolady. Máselen, bir qaraǵanda «Saıtan kópirdegi» Aspan shal – naqty adam, qarapaıym eńbek adamy – jylqyshy bolyp kóringenimen, biraq Aman kópir-synaqtan óterde Aspan balasyna kómekke kelgen tylsym kúsh beınesinde «kúrkiregen daýsymen» kókten úńilip dem berýi, al kómip tastaǵan eki aıaǵy balasyn aman alyp shyǵýy nemese «Qar qyzy» povesindegi Qar qyzy alǵashynda malshynyń qyzy Almajandaı áser etse, endi bir tusta kim ekeni belgisiz jumbaq beıne bolyp til qatady. Bul jerdegi adam janynan bólinip shyǵar tylsym kúshtiń adam ómirine áser etýin sońǵy kezde ǵalymdar ekiudaılyq (dvoemırıe) ıdeıasymen baılanystyryp júr. Bul jóninde qalamgerdiń ózi «El men jer» essesinde bylaı dep túsindirip ótipti: «Ár adamnyń boıynda eki «men» bar. О́mir boıy biri jaqsylyqqa, biri jamandyqqa bastaıdy. Qaısysy jeńedi – sol ústemdigin qurady. Tartys jeke adamnyń óz basynda týyp, bir pıǵyly syrtqa tebedi».
Demek olaı bolsa, biz qazaq modernızmi men postmodernızminiń bir bastaýynda Oralhan Bókeı prozasy tur dep batyl aıta alamyz. Sóıtip, búginde ádebı aınalysqa postmodernızm degen ataýmen engen shyǵarmashylyq aǵymdy qazaq ádebıeti men dramatýrgııasyna tuńǵysh ákelýshiniń esimi tikeleı Oralhan Bókeımen baılanysty ekenine kóz jetkizemiz.
