Maı óndirýshilerdiń muńy

Negizgi tuqym óndirýshiler ‒ Ýk­raı­na men Reseıdegi kórsetkishterdiń tómendeýin eskere otyryp, kúnbaǵys óniminiń álemde shamamen 7-8 mln tonnaǵa tómendeýine baılanysty aldaǵy maýsymda álemdik naryqta maı baǵasy kúrt ósýi múmkin. Bul rette ishki naryqta óz tuqymynyń bolmaýy halyqtyń kúnbaǵys maıyna degen qajettiligin qamtamasyz etý, ımporttyq ınflıasııa­men kúresý jáne respýblıka ishindegi maı ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrý múmkin bolmaıtyn jaǵdaılar týǵyzady. Maıly daqyldar óńdeýshilerdiń ulttyq qaýymdastyǵynyń basshysy Iаdykar Ibragımovtiń aıtýynsha, eger otandyq óndirýshiler úshin shıkizat tapshylyǵy kúsheıe tússe, zaýyttardaǵy ótkizý baǵasy eki esege deıin ósýi, ıaǵnı lıtrine qazirgi 480-550 teńgeden 800-900 teńgege jetýi múmkin.

Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar jáne Abaı oblystaryna júrgizilgen monıtorıng boıynsha bıyl el naryǵynyń 60%-yn kúnbaǵys tuqymymen qam­ta­masyz etetin óńirlerde qurǵaq­shy­lyq baıqaldy. Bul 1,5-2 aıǵa sozylatyn vegetasııalyq kezeńde jańbyr jaýmaǵandyǵyna baılanysty. Sondaı-aq osy kezeńde ortasha temperatýranyń joǵarylaýy baıqaldy. Sondyqtan jańa maýsymda keıbir aımaqtarda kúnbaǵys ónimdiligi tómendeıdi. Nátıjesinde, bıyl elimizde kúnbaǵystyń jalpy jınalýy 850 myń tonnadan aspaıdy. Qaýymdastyq tóra­ǵasynyń málim­de­ýin­she, resmı statıs­tıka is júzindegi naqty kórsetkishten alshaq.

«2022 jyly kúnbaǵys tuqymynyń jalpy ónimi 1,3 mln tonnaǵa baǵalandy. Al bizdiń esebimiz boıynsha bul kór­setkish 1,02 mln tonnadan aspady. Sondaı-aq tuqym qory boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine súıenip keltirgen sandar da is júzindegiden ózgeshe. Máselen, osy jyldyń shil­desindegi resmı derekter boıynsha Qazaqstanda mundaı shıkizattyń qal­dyǵy 500 myń tonnadan asady. Bizdiń derekterimiz boıynsha bul kórsetkish – shamamen 260 myń tonna. Iаǵnı bul jerdegi aıyrmashylyq 40%-dan asady. Biz Ulttyq statıstıka bıýrosynan óz derekterimizdi olardikimen salystyrý úshin aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń baılanystaryn berýin suradyq. Biraq olar bul qupııa aqparat dep, jaýap berýden bas tartty. Nege bul aqparat maı óndirýshilerden jasyryn ustalýy kerek?» deıdi Iа.Ibragımov.

Onyń aıtýynsha, burmalanǵan statıs­tıka agroónerkásiptik keshende saýatty jáne salmaqty sheshimder qa­­­byl­danbaıtynyn bildiredi. Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigimen tikeleı baı­lanysty máselelerdi taldaýda kóz­boıaý­shylyq bolmaýǵa tıistigin eskertken qaýymdastyq ókilderi Ulttyq statıs­tık­a bıýrosynyń derekterdi taldaý ádis­te­mesin túzetýdi usyndy.

Qazaq Astyq Group kompanııasynyń kommersııalyq dırektory Aleksandr Býjenısanyń málimdeýinshe, shıkizat tapshylyǵy bıyl maı óndiretin árbir zaýytta oryn aldy. Keden organdary deklarasııalarynyń, resmı statıstıkanyń derekteri boıynsha, maýsymnyń basynda (2022 jyldyń qyrkúıeginen 2023 jyldyń maýsymyna deıin) elimizden 250 myń tonnadan asa kúnbaǵys tuqymy áketildi. О́ıtkeni Qazaqstan ‒ Ortalyq Azııadaǵy shıkizatty shekteýsiz, kvotasyz áketýge bolatyn jalǵyz el. Sondaı-aq bizde elden tuqym shyǵarýdy shekteý úshin eksporttyq baj salyǵy óte tómen, ıaǵnı 20%, biraq tonnasyna keminde 100 eýro. Mysaly, Reseıde mundaı baj 50%, biraq tonnasyna keminde 320 dollar. «Kúnbaǵys tuqymy negizinen О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan jáne Qytaıǵa eksporttalady. Bul elder bizden shıkizat satyp alý perspektıvasymen jappaı zaýyttar salyp jatyr. Al óz zaýyttarymyzǵa qajetti kólemde shıkizat jetispeýde», deıdi ol.

Otandyq maıly daqyldardy óńdeý­shiler maı zaýyttarynyń qarjylyq turaqtylyǵyn qalpyna keltirý úshin QQS qaıtarý bóliginde ózgerister engizý qajettigin málimdedi. Eldegi iri maı zaýyttarynyń biri «Shymkentmaı» AQ bas býhgalteri Tólegen Aıtbaevtyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta qoldanystaǵy QQS qaıtarý erejeleri eksportqa baǵdarlanǵan maı kásiporyndarynyń qarjylyq turaqtylyǵyn aıtarlyqtaı nasharlatady.

«Mysaly, qoldanystaǵy QQS qaı­tarý erejeleri aıasynda maı zaýyt­tarynda birneshe jyl boıy QQS-dan asyp ketken somany qaıtarý múmkindigi joq. О́ıtkeni salyq organdary QQS-dan asyp ketýdi qaıtarýǵa ótinish bergen kezde qalyptastyratyn «Pıramıda» saraptamalyq esebi ótinish berýshiniń tikeleı jetkizýshileriniń ǵana emes, sonymen qatar ekinshi, úshinshi jáne odan keıingi deńgeıdegi jetkizýshilerdiń de buzýshylyqtaryn tekseredi. Nátıjesinde, Memlekettik kiris komıtetinde bizdiń kásiporynnyń shottaryndaǵy 3 mlrd teńgeden asa qarajat qatyp qaldy. Bul somany EDB qarajatyn tartý esebinen óteýimiz kerek. Bankter biz úshin qaryz lımıtterin únemi arttyra almaıtyndyqtan, zaýyt qyzmetin toqtata turý qaýpi bar», deıdi T.Aıtbaev.

Maıly daqyldardy qaıta óńdeýshiler adal salyq tóleýshiler josyqsyz salyq tóleýshilerge arnalǵan shottar boıynsha tóleıtin jaǵdaıdy qalyptan tys dep sanaıdy. Al salyq organdary QQS boıynsha buzýshylyqtardy ákimshilendirýdiń, anyqtap, joıýdyń ornyna ózderi úshin yńǵaıly zańǵa baǵynatyn salyq tó­leý­shilerge QQS somasynan asyp ketpeý nusqasyn tańdaıdy. Qazirgi ýa­qytta Qazaqstannyń maı-tońmaı ká­siporyndaryna 9 mlrd teńgege QQS ótelmegen.

Sol sekildi mamandar Qazaqstannan Qytaıǵa ósimdik maılaryn eksporttaý josparlaryn bólýdiń qoldanystaǵy júıesi tıimsiz ekenin alǵa tartady. Mysaly, sısternalardy Qytaıǵa jóneltý úshin artyq josparlar jasalady (keıbir kompanııalar taýary nemese satyp alýshysy joq ótinish beredi). Málimdelgen úlken kólemder Dostyq – Alashankoý shekara ótkelinde qabyldaý múmkindiginen asyp túsedi, osyǵan baılanysty QTJ ókilderi qol rejiminde árbir kompanııadan vagondar sanyn azaıtady. Nátıjesinde, taýarlary men satyp alýshylary bar adal eksporttaýshylar óz kólemin jó­­nelte almaıdy. Al jaı ǵana jos­par qurǵan kompanııalar jetkizilim ja­sa­maı-aq slottar alady. Kóbinese bul jos­parlardy óndirýshiler emes, alypsatar treıderler ıelenip ketedi de, adal kásipkerler shyǵynǵa ushyraıdy. Máselen, QTJ derekterine sáıkes osy jyldyń qańtarynan mamyryna deıin barlyq málimdelgen kólemnen (7 071) 38% sısternalarǵa (2 680) arnalǵan jos­par kelisildi. Nátıjesinde, maı sıs­ter­na­larynyń tek 30%-y (803) júkteldi.

Maýsymaralyq kezeńde ishki naryqta otandyq qus fabrıkalary men mal sharýashylyǵy úshin kúnbaǵys maıy men azyǵyn tasymaldaý josparlaryn kelisý boıynsha qoldaýdyń bolmaýy da kedergi keltiredi. Osy problemalardy sheshý úshin mamandar Qytaı baǵytynda ósimdik maılaryn eksporttaýǵa arnalǵan josparlardy obektıvti bólýdi, maı ónimderin ishki tasymaldaýǵa arnalǵan josparlardy kelisýdi, sondaı-aq otan­dyq qus fabrıkalary men mal shar­ýa­shylyǵy kásiporyndary úshin maılar men joǵary aqýyzdy jemshópterdi tasymaldaýǵa arnalǵan vagondardy berý kezinde basymdyqty saqtaýdy usyndy. «Kómir, ken jáne metaldar sııaqty taýarlar eksportqa tez, esh qıyndyqsyz jiberiledi. Al maı ónimderi kóbine shektelip jatady. Barlyq sala birdeı qoljetimdilikke ıe bolýy kerek», deıdi qaıta óńdeýshiler.

Maı ónerkásibi quldyrasa, bul irgeles salalardyń damýyna teris áser etedi. Qus fabrıkalary, kondıterlik ónimder, jemshóp zaýyttary, sút-taýar fermalary zardap shegip, ımportqa táýeldilik artady. Kúnbaǵys maıyna ǵana emes, baılanysty salalardyń ónimderine de baǵa turaqsyzdanady. Sondyqtan aǵymdaǵy jaǵdaıda odan ári damý baǵytyn durys tańdaý jáne eń bolmasa orta merzimdi kezeńde salanyń jumys isteýi úshin turaqty jáne túsinikti jaǵdaılardy qamtamasyz etý mańyzdy.