Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sol kóne saryndy ustaýshylar qazir biren-saran ǵana. Saýsaqpen sanap alatyn shyǵarsyz. Qatary sıreıtin sebebi, ultqa keregi bar rýhanı dúnıeler men olardy osy kúnge jetkizýshilerdi kerek qyla bermeımiz, mártebesi joq, zańmen qorǵalmaǵan. Álgindeı kóne murany jetkizýshiler azaıyp, birtindep tabys kózi bar buqaralyq ónerge bet burmaı qaıtsin? Árıne, qarynnyń toqtyǵynan emes, amaldyń joqtyǵynan júregin týlatyp, kómeıin búlkildetip salǵan óneri bola tura dalada qalyp bara jatqandyqtan. Qorǵaýsyz, panasyz ashtan ólýi kerek pe olar sonda? Búıtip jatqandar tek kómeımen án salyp, jyr aıtýshylar ǵana ma? Álemniń eshbir elinen tabylmaıtyn sonaý Syr boıy, batys jaǵynyń kúńirengen uly saryndary, jyraýlyq, jyrshylyq óner, Qarataý, Arqa, Jetisý, Atyraý, Mańǵystaý jeriniń kúıleri, taǵy basqa muralar zańmen qorǵaýsyz jatyr. Osy ýaqytqa deıin óltirmeı kelýshiler oryndaýshylar men ony tyńdaýshy halyq qana.
Ult janynyń uıytqysy – uly óner nege ógeıdiń kúıin keshti? Osyny jyl basynda Parlament Májilisiniń depýtaty Abzal Quspan kóterip, depýtattyq saýal joldady. Depýtat «Mádenıet týraly» zańymyzda balet bıshileriniń aıryqsha mártebesi týraly jazylsa, tujyrymdamada mektep jasyndaǵy balalardy balet pen operaǵa aparý arqyly olardyń «kópmádenıetti tulǵasyn qalyptastyrý» kózdelgenin atap kórsetti.
«2022 jyly Qazaqstanda «Oqýshynyń mádenı normatıvi» dep atalatyn qujat qabyldanǵan eken, sol jerde sózbe-sóz osylaı jazylyp tur», dedi óziniń saýalynda depýtat. «Jáne bir mysal, bizde jyrdyń ondaǵan túri bar. О́ńirlerge baılanysty birneshe mektepke bólinedi, olardyń ishinde kóne zamannan kele jatqan jyrlardyń jóni bólek.
Kórshiles qyrǵyz elinde «Manas» eposy týraly arnaıy, óz aldyna bólek zań bar, al ázerbaıjan baýyrlarymyz «Ázerbaıjan halqynyń folkloryn qorǵaý týraly», «Ázerbaıjan halqynyń kilem toqý ónerin qorǵaý jáne damytý týraly» zańdar qabyldap tastaǵan. Al bizdiń zańnamada «jyr», «jyrshy», «jyrshylar» týraly, jalpy qazaq halqynyń dástúrli mádenıeti men ónerine qatysty bir aýyz sóz joq.
Eń qıyny, jyrdy jalyqpaı tyńdaıtyn orta joǵalyp barady. Bile bilsek, qazaq jyrynda ulttyq kodymyz jasyrynyp jatyr! Eger qazaqtyń jyrshylyq óneri joǵalatyn bolsa, ulttyq mádenıetimiz orny tolmas apatqa ushyraıtyny anyq. Sondyqtan el ishindegi jyrshylardy izdep taýyp, Berik Júsip syndy myqty mamandardy qoldap, bul salaǵa tyń serpin berý kerek. Jyrshylyq – mártebeli kásipke aınalsa, jas urpaqty jyr tyńdaýǵa qalyptastyra bilsek, patrıottyq tálim-tárbıeden bólek, telefonǵa telmirý syndy ǵasyr dertine de bir tosqaýyl jasar edik», dep kesip aıtty depýtattyq saýalynda.
Osy oraıda biz ataqty epık jyrshy, folklortanýshy Berik Júsipti áńgimege tartqan edik. Bul kisi máseleni tamyrynan tartyp, jiktep berdi.
«Jyrshylyq qubylysqa qatysty másele túıinin bizben baılanystyrǵan Abzal Quspanǵa iltıpat, árıne. Aıtyp otyrǵany saqtap, qoldap, qaıta jańǵyrtýdyń jaıy ǵoı. «Úmitsiz – shaıtan», dese de óte qıyn sharýa. Buǵan baılanysty erte dabyl qaqqan elder de (О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, t.b.) tolyq údeden shyǵa almaı otyr. О́ıtkeni jyrshylyq dástúrdiń semýi bizde ǵana emes, barshaǵa tán. Birtalaı jurtta bolǵan qubylystyń taǵdyry qazir jalǵyz qadaǵa baılaýly. Salany salǵastyra zerttegende kózimniń jetkeni, biz jyrshylyq ónerdi quraıtyn myń san máseleni zertteý men qaıta tiriltýde der kezinde qolǵa alatyn sharýadan ǵasyrǵa keıindep qaldyq. Sizder «Qoldy mezgilinen kesh sermep» otyrsyzdar. Myna turǵan Reseıde, osydan júz jyl buryn laqtyrǵan taıaǵyń skazıtelge tıetin. Al qazir she? Biz túgili, qalyń orys ta sol skazıtelderinen aqı-taqı qol úzip, jer sıpap qaldy. Basty sebeptiń irgesinde halyqtyń yqylas, qulqy, tyńdaý mádenıetine qatysty túıtkilder jatyr. Tyńdalmasa sóz jetim. Al eldiń yqylas-qulqyn oıatyp, tyńdaý mádenıetin qalyptastyrý úshin josparly júıe kerek. Ol bolǵan kúnniń ózinde, baıyrǵy epıkalyq jyrshylyq tolyq tirilip, tórt aıaǵyn teń basyp ketýi kúmándi. О́ıtkeni qazir ónerdiń qaı túri de sahnalyq sıpat alyp ketken. Al jyrshylyqtyń osy kúıge túsýine belgili bir salany kústanalaý nátıje bermeıdi.
Sóz joq, aldymen olarǵa «Qazaqstannyń halyq jyrshysy» degen mártebe (statýs) berýdiń jaıyn qarastyryp, zańdastyrýdy kún tártibine qoıý qajet-aq. О́ıtkeni bul – aıdyń, kúnniń amanynda ulttyń kóz aldynan jylystap bara jatqan qundylyq. Esińizde shyǵar, bir kezde qazaq poezııasyn damytýǵa úles qosqandarǵa beretin «Qazaqstannyń halyq aqyny» degen qurmetti ataq bolatyn. Keıin muny sıyrquıymshaqtandyryp jiberdi. Joıylyp bara jatqan qazaq epıkalyq jyrshylyq ónerin qaıta damytý úshin, múmkin, osyndaı qadamdarǵa barý kerek shyǵar? Men Prezıdentke osy máseleni qulaqqaǵys etken bolar edim. О́ıtkeni jyrshylyq óner ulttyq ıdeıaǵa sýarylǵan ıdeologııadan tamyr tartady. Tap osyndaı abyrjy kezeńde, ıdeologter osy quraldy keńinen paıdalansa ıgi. Ol úshin aldymen jyrshynyń sóz qory (repertýary) soǵan laıyq bolýǵa tıis. Búgingi tańda bizde ondaı sanatqa saı, epıkalyq repertýarmen (batyrlyq, qaharmandyq, tarıhı, lıro-epostyq jyrlar) muzdaı qarýlanǵan halyq jyrshysy bar ma? Máseleniń bul jaǵyn da jan-jaqty oılastyrǵan durys shyǵar. Áıtpese, qur bos dabyra, uran-súrenmen sharýa bitpeıdi ǵoı.
Jalpy, halyq qalaýlysy kótergen máseleden keıin de jaǵdaı jym-jyrt. Bylaıǵy jurt mundaıǵa jeńil qaraıdy. Abaı danyshpan «Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» dep júz jyl buryn dabyl qaqty. Negizi jyrshyny qalyptastyratyn saýatty orta. Basqany aıtpaǵanda dál qazir bizde daıyndyǵy jan-jaqty, kemel orta bar ma? Qalaı desek te epıkalyq orta joq jerde epıkalyq jyrshylyq ónerdiń damýy múmkin emes. Qaýip etkennen aıtylǵan jaıttardyń túıinin qazir kózimiz kórip otyr. Konstıtýsııa jazylady, al adamnyń bolmys-jadyn ustap turatyn qasıet jyldar boıy júre qalyptasady. Sol qalyptastyrǵysh quraldyń aty – jyr, ıesi epık jyrshy edi. Amal qansha, asyldyń bári «báldý-báldý, bári ótirik» kúıde turǵan soń. Esińizde bolsyn, endigi jerde eshqandaı konsert, baıqaý, festıval ataýly jyrshylyq ónerdi qaıta túletip, báz qalpyna keltire almaıdy. Bul ónerdiń bar bolýy, saqtalyp qalýy jeke tulǵanyń bas amandyǵymen baılanysty. Men biletin endigi qalǵan sheshim joly: balabaqsha men mektepke, sondaı-aq kógildir ekranǵa laıyqtalǵan arnaıy baǵdarlama jasalýǵa tıis. Asylymyzdy múmkin sonda saqtap qalarmyz, eger yrǵalyp-jyrǵalyp júrip, keshigip qalmasaq», deıdi B.Júsip.
Munda eki taraptyń táýelsiz pikiri, birin-biri tolyqtyryp tur. Depýtat pen jyrshynyń sózi bir jerden shyqqan soń sheshimin tappas másele emes syndy. Abzal Quspan «Bizdiń zańnamada (Mádenıet týraly) «jyr», «jyrshy», «jyrshylar» týraly, jalpy qazaq halqynyń dástúrli mádenıeti men ónerine qatysty bir aýyz sóz joq!», dep ult murasynyń zańmen qorǵalýyn, jyrshylardyń mártebe alýyn kózdep otyr. Bul salaǵa bar ómirin arnap, zertteý eńbegin jazǵan Berik Júsip bolsa, máseleniń sheshilý jolyn izdestiredi. Balabaqsha, mektep jasynan qolǵa alynbasa jaǵdaı ońalmaıtynyn aıtady. Jyrshynyń bul usynysy oryndy, sebebi ertedegi qazaq balalary ertegi, jyr tyńdap eseımeýshi me edi? Mahabbatyn, elin, jerin satpaıtyn erlik, batyrlyq rýhta. «Abaı jolynda» aqynnyń oqyǵan kitaptaryn jol-jónekeı estip alyp, kúlli aýyl jastaryna qaıta áńgimelep beretin Baımaǵambet áńgimeshi, Barlas pen Baıkókshe aqyndardyń kiriktirilýi tegin emes. Onyń ústine 90-jyldardyń sońyna taman bastaýysh synypta oqyǵan bizge án-kúı páninen konservatorııa bitirip kelgen mýzykalyq saýaty joǵary Jetpisbaı atty muǵalim sabaq bergeni esimde. Sol kisi «Alpamys batyr» jyryn magnıtafon ákelip, aýdıojazbadan tyńdatqany kúni búginge kókeıimde. Maqamy men sózine sheıin jadymda saırap tur. Ol kezdegi áser bólek áńgime endi. Demek jyrshynyń bastamasymen kelispeske bolmaıdy.
Biz jyrshylyq óner týraly pikirin bilý úshin belgili jyrshy, ǵalym Elmura Jańabergenge habarlasqan edik.
«Birqatar jyrshylar mádenıet qaıratkeri, mádenıet salasynyń úzdigi degendeı ataqtardy alyp júr. Jyrshy, jyrshy, kúıshi degen ataqty ertede halyq arasyndaǵy betkeustar tulǵalar beretin bolsa kerek. Qazir muny ýnıversıtet, konservatorııa berip jatyr. Laıyqtysy, laıyqsyzy bar, jyrshy, kúıshi, ánshi atalyp ketetinderi qanshama? Máselen, memleket jyrshy degen ataqty qaıtarsa bolar edi. Qyrǵyzdar manasshylaryn qalaı dáripteıdi? О́zbekstan, Qaraqalpaqstan baqshylary (jyrshy) men maqamshylarynyń arnaıy akademııalary bar. Memlekettik turǵyda kóńil bóledi.
Ertede qazaq jyrshylary hannan keıingi adam bolǵan. Búgingi jyrshylardy burynǵylarymen salystyrýǵa bolmaıdy. Biraq olar da halyqty uıytyp, nasıhat aıtyp, tańdy tańǵa uryp jyrlaıdy. Eldik sanany qalyptastyrýda orny zor. Memlekettik, halyqtyq sananyń uıytqysy esebinde. Alaıda olardy biz ónerpaz retinde ǵana qabyldap otyrmyz. Qaısybir jyrshylardy tyńdaı qalsańyz, depýtattardan artyq áńgime aıtady. Mádenıeti, rýhy óte joǵary. Jastaıynan ulttyń asyl qasıetterin boıyna sińirip ósken, halyqtyń janashyry retinde qalyptasqan tulǵalar. Sondyqtan jyrshylardy qurmettep, memlekettik marapat berse, óte keremet bolar edi.
Jyrshylyq ónerdi balabaqshadan bastap tyńdatqan jón. Besikten, ananyń qursaǵynan jyr maqamdary arqyly ult qasıetiniń nárin sińire bastasa artyq emes», deıdi Elmura jyrshy.
Qazaq barda, onyń qasıetti tili barda jyrshylyq óner ólmeıdi. Alaıda qazir belgili bir óńir nemese ortada ǵana saqtalyp, oqý oryndarynda dáriptelip, aýdıtorııasy shektelińkirep qalǵan. Urpaq boıyna ultjandylyqty darytatyn uly ónerdi memlekettik deńgeıde qasterlep, júıeli nasıhattaý tetigin búgin tappasa, erteń kesh bolady. Sonda biz ulttyq baı muramyzdy saqtap qana qoımaı, balabaqsha, mektep jasynan memleketshil rýhta eldik sanany tý etken urpaq tárbıelep, jarqyn bolashaqtyń negizin birge qalaımyz.
