Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Ázirge ınflıasııa deńgeıin 14 paıyzǵa deıin tómendetippiz. Tómendetýge túrtki bolǵan faktorlardyń sebebin bul joly da bile almadyq. Ulttyq bank ókilderi keıingi jyldary biz joǵary qubylmalylyq pen belgisizdik jaǵdaıynda ómir súrip, sheshim qabyldaıtynymyzdy, saýda qurylymy ózgergenin jıi aıtady. Jyldyń ekinshi jartysynda ınflıasııalyq targetteý saıasatyn qaıta qaralatynyn da eskertken. Biraq jańa ınflıasııalyq targetteý saıasatyndaǵy ınflıasııa deńgeıi qandaı bolatynyn áli ashyp aıtqan joq.
Bizdiń el – tarıfti ınflıasııalyq targetteý quraly retinde paıdalanatyn jalǵyz memleket emes. Ony damyǵan elder de, damýshy elder de ártúrli ýaqytta qoldanyp keldi. Mysaly, Túrkııa 2019 jyly lıranyń qunsyzdanýyna baılanysty bazalyq mólsherlemeni 17,75 paıyzdan 24 paıyzǵa deıin kóterýge májbúr boldy. Sol jyldyń qazan aıynda 25 paıyzdan asyp ketti. Keıbir sarapshylardyń «Ulttyq bank qoldanyp kelgen ádis» degen pikirin qoldamaıtyndar da bar.
Mysaly, sarapshy Erlan Ibragım paıyzdyq mólsherleme arqyly basqarý ekonomıkasy damyǵan jáne tutyný deńgeıi joǵary elder úshin qolaıly ekenin aıtady. Inflıasııaǵa áser etýdiń basqa ádisteri bar. Keıingi birer jylda Ulttyq banktiń qansha altyndy satqany, satyp alǵany týraly málimetterdiń basy ashyq. «Biz altyndy ózimiz óndiremiz, ıaǵnı Ortalyq bank altyn satyp alý úshin aqsha shyǵara alady. Osyǵan baılanysty keıingi jyldary aqsha massasy aıtarlyqtaı ósti. Valıýta nyǵaıǵan kezde Ulttyq bank qarjy júıesindegi teńge kólemin ulǵaıtady. Árıne, mundaı áreketter ınflıasııany da yntalandyrady, óıtkeni olar teńgege degen usynysty arttyrady. Biraq bul ádis te tıimdiligin kórsetip kele jatyr», deıdi sarapshy.
Qymbatshylyqqa da, teńgeniń qunsyzdanýyna da memlekettik monopolııalardyń azdyǵy sebep bolyp otyrǵanyn sarapshylar birazdan beri aıtyp keledi. Úkimet birinshi kezekte munaı naryǵynyń jekemenshik monopolııaǵa táýeldiligi týraly, sonyń túıinin taratý týraly shyndap oılanýǵa tıis. Taýar baǵasyn ósirýge birden-bir áser etetin monopolıster ekeni belgili jaıt. Kedendegi, jol ústindegi jáne basqa da tekserýshi qurylymdardaǵy zańsyz alym-salyqtarǵa ketken shyǵynyn taýar baǵasyna ústeme qosyp shyǵaryp alýǵa tyrysady. Qorǵas halyqaralyq saýda ortalyǵy men О́zbekstannyń bazarlaryndaǵy taýarlardyń Almatyǵa jetkende baǵasy 10 esege deıin aspandap ketýiniń basty sebebi – osy. Sodan keıin nazar aýdaratyn másele aýyl sharýashylyǵynda da monopolıster qaptap otyr. О́nim saqtaıtyn qoımalar men bırjalyq saýda túriniń tizgini de – jekeniń qolynda. Baqylaý bolmaǵandyqtan paıda kórsem boldy degen paıymnyń bási basym bolyp ketti. Memlekettik satyp alý júıesindegi, tenderdegi zańsyzdyq. Memleketten bólingen qarjynyń 97 paıyzy «dostar» tobynyń úlesine tıedi. E.Ibragım osy máselelerdi 20 jyl buryn rettegende qazirgi jaǵdaı basqasha bolatynyn alǵa tartty.
Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sarapshy Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, ınflıasııa deńgeıi shıkizat naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa, shetel valıýtasynyń ishki naryqtaǵy qarjy aınalymy men Ulttyq banktiń saıasatyna baılanysty eken. Bizdegi ınflıasııa Ulttyq banktiń statıstıkasymen úılestirilip otyrady. Al «perdeniń arǵy jaǵyndaǵy» jaǵdaıdy qaperge alsaq, basqasha kórinis 14 emes, 25-30 paıyzdyq kórsetkishtiń qulaǵy qyltıyp turady. Sondyqtan «ınflıasııanyń naryqtyq quny qandaı?» degen saýalǵa jaýap alý múmkin emes. Sebebi bul – biz úshin áli zerttelmegen taqyryp.
Intellektýaldy shyǵyndar ınflıasııanyń sanatyna jatpaıtyny burynnan belgili edi. Ulttyq banktiń esebinde de olar esepke kirmeı qalǵan. Tipti balalar baqshasynyń aılyq tólemi, JOO-daǵy jyldyq oqý aqysy da onyń sanatynda joq. Mysaly, benzın birer jyldan beri kemi 40 paıyzǵa qymbattady, JOO tólemderi, aqyly medısına qyzmeti jyl saıyn ósedi. Bir ǵana tis emdeıtin klınıkaǵa kirseń, 100 myń teńgemen «qanjyǵasyn» maılap ketesiń. Árıne, bul salada tegin qyzmet kórsetetin oryndar da bar. Biraq ondaǵy jumys durys júıelenbegendikten, aqyly qyzmet túrine júginýge májbúr bolamyz.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, osylardyń bárin esepke alsaq, ınflıasııa deńgeıi shamamen 40-50 paıyzdan asyp ketedi. Demek, ınflıasııanyń naryqtyń quny bizdiń elde tirkelgen halyqqa qyzmet kórsetetin mekemelerdegi barlyq qyzmet qunymen anyqtalady. Halyqtyń tabysyna, kúnkórisine áser etetin faktorlardyń bári ınflıasııanyń kórsetkishine ený kerek. Aýyldaǵy balalarǵa arnalǵan úıirmelerdiń joqtyǵyna halyqtyń tólem qabileti sebep bolyp otyr. Jeke sektordyń qaraýyndaǵy úıirmelerdiń bári quryltaıshylary úshin – bıznes. Al bıznestiń tabıǵaty qaıyrymdylyqtan alys.
«Ulttyq bank pen Úkimette paıyzdyq mólsherlemeni tómendetip, teńgeniń álsireýine jol berý nemese ony qazirgi kórsetkishten de joǵary ustap, ekonomıkanyń naqty sektoryn qurbandyqqa shalyp jiberýden ózge jol qalmaǵanyn sarapshylar jıi aıtatyn. Ázirge Ulttyq banktiń qajetti tepe-teńdikti qandaı faktorlarmen anyqtaıtynyn biz bilmeı otyrmyz. Memlekettik bıýdjet, sondaı-aq memlekettik kompanııalardyń az ǵana paıdasy baǵanyń jasandy tómen deńgeıin únemi ustap turýǵa qaýqarsyz. Al sarapshylar bolsa, naryqtyq qatynastarǵa kóshý kerek ekenin, baǵa álemdik naryqtaǵydaı jáne kórshiles elderdegideı bolýy kerektigin jıi aıtady. Eger baǵa belgileýdegi burmalanýlar jalǵasa berse, onda biz taýar tapshylyǵyna tap bolamyz», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshylardyń sózinshe, ShOB sýbektileriniń bıznesin damytý úshin memleket tarapynan syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaýǵa qatysty kózqarastyń bási basym bolyp tur. Bul ekonomıkadaǵy aqshanyń naqty qunyn burmalaıdy. Ulttyq bank ekonomısterdiń kópshiligi ınflıasııanyń sharyqtaý sheginen ótkenimizdi, al baǵanyń ósip jatqany osyǵan deıingi bazalyq mólsherlemeniń paıyzyna baılanysty degen pikirge basymdyq bergisi keledi.
B.Zııabekovtiń aıtýynsha, aldaǵy úsh aıda baǵa 0,4-0,5 paıyzdyq deńgeıde kóterile beredi, tek keler jyldyń alǵashqy aıynan bastap baǵa tómendeıdi. Birer jylda deńgeıin eki esege deıin tómendetý múmkin emes. Búgingi tańda ınflıasııa deńgeıine aqshalaı, ıaǵnı monetarlyq jáne aqshalaı emes faktor áser etip otyr. El ekonomıkasy eksporttan keletin aqshaǵa táýeldi. Bul faktor birinshi kezekte qarjy júıesiniń turaqsyzdyǵyna alyp keledi. Al ekinshi úlken táýekel – ekonomıkaǵa ınvestısııalaý deńgeıi saıabyrsyp qaldy. Bul IJО́-niń odan ári qysqarýyna, halyq tabysy deńgeıiniń kúrt tómendeýine alyp keledi. Al úshinshi kúrdeli táýekel – memlekettik bıýdjettik qarjylandyrýdyń turaqsyzdyǵy. Búginde bıýjet shyǵysynyń 40 paıyzǵa jýyǵy Ulttyq qordan aýdarylǵan transfertter esebinen qamtamasyz etiledi. 2005-2006 jyly bul kórsetkish nólge teń bolatyn. Ulttyq qordyń barlyq qarajaty ıgerilse, Qazaqstan bıýdjeti eki esege deıin tómendep, tún uıqymyzdy tórtke bólgen 21 paıyzdyq ınflıasııanyń ózi arman bolyp qalady.
«Bul – sheshýdi qajet etetin úlken másele. Qazirgi ekonomıkalyq saıasattyń ınflıasııa asqynýynyń sebepteri men saldaryn tereń taldaýǵa negizdelmegeni belgili boldy. Atalǵan máselege biz birinshi kezekte nazar aýdarýymyz tıis edi», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshy bank sektorynda qaıtarylmaı jatqan korporatıvtik syrtqy qaryz kólemi de shekten shyǵyp ketkenin de aıtyp berdi. Jumys istemeı jatqan aqsha ýaqyt ótken saıyn qunsyzdanyp, ınflıasııa deńgeıine qosymsha áser etip jatyr. «Bizdiń eldiń damyǵan elderden aıyrmashylyǵy, nesıelik táýekelderden nemese qor naryǵynyń quldyraýynan qoryqpaı negizgi mólsherlemeni erkin kótere alady dep sanaıdy. Ulttyq jıyntyq suranysty birshama báseńdetýge, ekonomıkalyq ósýdi teńgerimdi etýge barlyq múmkindik bar. Bul ýaqytty únemdeıdi jáne baǵany birazǵa deıin ustap turýǵa múmkindik beredi», dep esepteıdi sarapshy.
Damyǵan naryqtyq ekonomıkada ulttyq valıýtanyń baǵamy aǵymdaǵy jaǵdaıǵa baılanysty qozǵalady, valıýta naryǵynda ulttyq valıýtaǵa suranys pen usynystyń tepe-teńdigin kez kelgen ýaqytta jasaıtyn san alýan oıynshylar bar. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda valıýta da, qor naryǵy da óte nashar damyǵan, sondyqtan Ulttyq banktiń teńge baǵamyn jartylaı qolmen baqylaýǵa májbúr.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, ınflıasııanyń sharyqtaý shegin artta qaldyrdyq dep bosańsýǵa bolmaıdy. Qazir teńge men rýbl turaqsyz. Kez kelgen qubylmalyq pen qymbattaý ınflıasııanyń ekinshi tynysyn ashady.
«AQSh Federaldyq rezervtik júıesiniń basshysy ınflıasııamen kúresý úshin qosymsha is-sharalar qajet bolýy múmkin ekenin aıtyp, sol arqyly baǵanyń ósýine qarsy kúres áli jalǵasatynyn eskertti. Demek, elimizde ınflıasııany tejeý úshin Ulttyq bank aqsha-nesıe saıasatyn odan ári qatańdatýy ábden múmkin. Baǵanyń ósýi, sonymen birge halyq tabysynyń óspeýi kúrdeli áleýmettik másele bolýy múmkin», deıdi B.Zııabekov.
Ekonomıst Qýanyshbek Dúısenovtiń aıtýynsha, halyq tabysynyń teń jartysy tek azyq-túlikke ketken jaǵdaıda ósim men damýdy seziný qıyn. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik tiziminde 19 ónim bar, olardyń saýda marjasy 15 paıyzdan aspaýy kerek edi. Biraq baǵa Úkimet belgilegen qyzyl syzyqtan asyp ketken. Sút ónimderi, taýyq eti jáne basqalaryn qosa alǵanda bári shamamen 30 paıyzǵa qymbattap, tek jumyrtqa ǵana jeti paıyzǵa arzandapty. Ekonomıkalyq teorııa turǵysynan IJО́ ósimi keıbir jaǵdaılarda ınflıasııany tómendetýge kómektesse de, keıbir tustary kómektese almaıdy. Túsinikti tilmen aıtqanda, aqsha-nesıe saıasaty tıimsiz bolsa, onda IJО́ ósimi ınflıasııany tómendetý múmkindiginen aıyrylyp qalady eken. Sebebi bizdiń jaǵdaıymyzda el ekonomıkasy ımportqa táýeldi. Ishki suranys ımportqa yqylas bildirse, ınflıasııalyq qysym kúsheıedi. Sol sebepti ósim deńgeıi baǵaǵa áser ete almaı otyr.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, IJО́, ekonomıkalyq kórsetkishter eldegi iri kásiporyndardyń, halyqtyń jan basyna eseptegendegi tabysynyń artýymen anyqtalady. 2022 jyly ortasha jalaqy 308 myń teńgeni qurasa, 2023 jyldyń tamyz aıynda jalaqy 365 502 teńge boldy. Biraq halyqtyń naqty tabysynyń óspeýi nemese baǵa men tabystyń qatar ósýi IJО́ ósimin sezdirmeı otyr.
Dúken nemese bazar sóresi óndirýshi qoıǵan baǵanyń arasyndaǵy tizbekke, aıyrmashylyqqa nazar aýdarǵan da mańyzdy. Eger osy baǵytty tereńirek zerttep jiberseń, ortadaǵy deldaldar, keıbir ónim óńdeýshi deldal monopolııalar men olıgopolııalardyń qoltańbasy shyǵa keledi. Osy aralyqty tazartýdy ınflıasııany tejeýshi faktor dep qabyldaýǵa bolady. «Úkimet pen Ulttyq banktiń monetarlyq saıasatty kúsheıtýi ınflıasııany tejedi. Degenmen ınflıasııanyń tejelýi onyń tómendeýi emes. Eldiń ál-aýqatynyń artýy úshin keminde eń mańyzdy taýarlar men qyzmetter quny tómendep, qoljetimdi baǵada bolýy shart», deıdi Q.Dúısenov.
ALMATY
