– Til týraly anyqtama jeterlik. Eń aldymen, tildi qural dep bilemiz. Al tereńinen tolǵasaq, tildiń atqarar qyzmeti sheksiz emes pe?
– Til degenimiz – dáleldeýdi qajet etpeıtin, aksıomaǵa aınalǵan, ár ulttyń, ár qoǵamnyń damýynyń quraly, tanymdyq ózegi. Ásirese qazirgi qazaq qoǵamynda tildiń kommýnıkatıvtik qyzmeti erekshe sapaǵa aınala bara jatyr. Máselen, «Jańa Qazaqstan, Ádiletti Qazaqstan» uǵymdaryn jalań túsinbeı shyn máninde, iske asyrý kerek bolsa, munyń da birden-bir quraly – til. Iаǵnı til tilshi-ǵalymdardyń, jýrnalısterdiń nemese qazaqtildi jurtshylyqtyń ǵana qoldanys quraly emes, ol – qoǵamnyń qozǵalysy. Qazirgi jahandaný zamanynda rýhanı damý máselesi ózekti. Munda da tildiń atqarar róli basym. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «О́z tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy. Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady. О́z ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady» degen bolatyn. Iаǵnı qazaq tili ulttyń saqtalýynda qýatty ról atqarady degen sóz.
– Biraq qazir «sheshen sóıleýden» góri «durys sóıleý» máselesin kóp aıtamyz.
– Iá, qazir qoǵamdyq sananyń ózgerýine baılanysty til kórkemdiginen aıyrylyp barady. Qazaqtyń dástúrli sózsaptaýynda oı erkindigi, oı júıeliligi men júıriktigi, sózben toqtatý, sózden jańylystyrý, tuspaldap sóıleý, jasyra sóıleý sııaqty sóıleýdiń nebir túrleri boldy. Bul sóıleý túrleri arqyly halqymyz tereń zeıindilik pen oılylyq tehnıkasyn joǵary deńgeıde meńgerdi. Al qazir kópshiliktiń sheshendikten buryn taza qazaqsha sóıleı almaıtyny ras. Buǵan áser etýshi faktor kóp. Durys sóıleý máselesinde erekshe kózge túsetin tildik qubylystardyń biri – parazıt sózderdiń qoldanylýy. Parazıt sózder – jat, artyq, maǵynalyq júgi joq degendi bildiredi. Iаǵnı jargon, argo, slengter. Ádette, semantıkalyq júktemesi álsiregen sózder parazıtke aınalady.
– О́tken kezeńdermen salystyrǵanda búgingi tildik qoldanysta qandaı ózgeshelikter bar?
– Ana tilimiz memlekettik til mártebesine ıe bolǵaly biraz jyl ótti. Sodan beri qoǵamdyq sana da ózgerdi. Qazaq tili de ýaqyt jelisimen birge damyp, ózgeriske tústi. Jattandy áýenge salyp, «tilimiz qurydy, qazaq tiliniń bolashaǵy joq» dep borandata berýdiń qajeti joq. О́ıtkeni búgingi qoǵamnyń sıpatyna qaraı ıkemdelgen qazaq tiliniń damýynda kóptegen ilgerileý bar. Kúni keshegi el Prezıdentiniń Joldaýynda negizinen ekonomıkalyq baǵytqa basymdyq berilgen. Ekonomıkalyq baǵdar da ózinen-ózi iske aspaıtyny taǵy anyq. Ony júzege asyrýǵa rýhanı, áleýmettik, qoǵamdyq negiz bolatyn – til, tildiń qyzmeti. Ekonomıkalyq sana da, tutynýshylyq sana da óz betimen alǵa baspaıdy. Aınalyp kelgende bári qazaq tiliniń tanymdyq ózegine, áleýetine súıený kerek. Qoǵamdy jańǵyrtý degenimiz, eń aldymen til arqyly sanany jańǵyrtý emes pe?! Iаǵnı bári tilden bastalady. О́z basym qazirgi qazaq baspasóziniń tildiń deńgeıin, áleýetin jetildirý jolynda jasap jatqan jumysyn joǵary baǵalaımyn. Qordalanǵan máseleler osy baspasóz arqyly, til arqyly sarapqa túsedi. Ahmet atamyz belgilep ketken áıgili qaǵıda bar – tildiń múmkinshiligin sarqa paıdalaný kerek. Qazaq tiliniń qudireti, áleýeti sheksiz ekenin bilemiz. Orys tiliniń áserine baılanysty sóıleýde de, dybystalýda da, sóz jasaýda da, termınjasam salasynda da kóptegen másele týyndady. Bir dúnıeni uǵý kerek, biz kalkalaý ádisinen qashyp qutyla almaımyz. Bul kez kelgen tildiń damýynda kezdesedi. Degenmen tildiń jandy qubylys retinde qazirgi jahandaný zamany yńǵaıyn qaıta jańǵyrǵan uǵym, sózder bar. Máselen, jańa shyqqan kitap tanystyrýdaǵy «tusaýkeser» sózi. Ata-babamyzdyń saltyna saı sóz jańa zamanda jańasha mánge ıe bolyp otyr.
Endigi bir másele, qanshama ǵalym tildiń túp-tamyryna úńilip, qazyp, qaýzap, túrli eńbekter jazyp jatyr. Biraq sol ǵylymı zertteýler men tildi qoldanýshylardyń arasynda baılanysy joq. Oqýlyqtarǵa da zertteýlerdiń nátıjesin kirgizý qıyn.
– Sóz mádenıetin qalaı jetildiremiz?
– Táýelsizdik kezeńi qazirgi qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna kóptegen oń ózgeris ákeldi. Atap aıtqanda, ol ózgerister ulttyq sananyń jańǵyrý úderisine yqpal etip, tanymdyq ózek retinde til men onyń qoldanysynan da tys qalǵan joq. Memlekettik mártebe ana tiliniń damýyn jańa sapalyq deńgeıge kóterdi. Osymen baılanysty tildiń qoǵamdyq qyzmetin keńeıtip, áleýetin jan-jaqty ashýǵa múmkindik beretin jańa kommýnıkatıvtik keńistikter qalyptasa bastady. Onyń ishinde jas urpaqtyń, ártúrli kásip ıeleri men ártúrli aýdıtorııanyń ulttyq, ǵylymı, memleketshildik sanasyn ana tilinde ıgerýge baǵyttalǵan, memlekettik tilde sapaly zııatkerlik habar taratatyn jańa formattaǵy baǵdarlamalar, ınternet t.b. BAQ-tyń tilin qoldanýshy kontent qalyptasyp kele jatqany da shyndyq.
Degenmen osy baǵyttaǵy kreatıvti oılaý júıesi men tyń izdenisterdiń jańarý úrdisinde ana tiliniń ishki zańdylyqtaryna, qoldanystyń tól sıpatyna, dástúrli sóz mádenıetine sáıkes kelmeıtin olqylyqtar da baıqalady. Atap aıtqanda, ol termınjasam úderisindegi mánsiz kalkalyq úlgiler (balamalar), jónsiz okkazıonalızmder, til bolmysyna sáıkes qurylmaǵan sóz tirkesi men sóılemder sózdi qabyldaýǵa teris áser etetin artyq qystyrma sózder (jańaǵy, t.b). Ana tiliniń qudiretin tanytyp, bar áleýetin jan-jaqty ashyp, oryndy qoldanys tapqan sóz júıesin saqtap, dástúrli qazaq sózsaptam úlgisin jalǵastyrý – qazirgi tańda asa ózekti. Bul, saıyp kelgende, qazaq sóziniń qazirgi zamanaýı qoǵamdaǵy kommýnıkatıvtik qyzmetiniń sapasyn kóteredi. Shyn máninde, til tutynýshynyń tezine túsken sóz bolmysynyń ózgerip, qubylýy, daǵdydan tys qoldanysqa túsýiniń oń/teris sıpaty onyń tulǵalyq tanymyna, bilimine, biliktiligine baılanysty. Sondyqtan sóz mádenıeti máselesin tól mádenıetimizdiń sóz ónerine negizdelgen tárbıesine saı jetildirý – ózekti másele.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
