Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Buzaqylar kópshilik oryndardy tańdaıdy
Mundaı qylmystardyń el ishinde qorqynysh pen úreı týǵyzatyny óz aldyna, odan bólek memlekettik organdardyń, kásiporyndar men mekemelerdiń jumysyna kedergi keltirip, orasan zor shyǵynǵa batyratyny belgili. «Jarylǵysh zat qoıyldy» dep habarlanǵan uıymnyń, máselen áýejaılar men saýda oryndarynyń jumys kestesin buzyp, ushaqtardyń ushý ýaqytynyń keshigýine nemese saýda-sattyqtyń toqtaýyna túrtki bolady. IIM Ekstremızmge qarsy is-qımyl departamenti 1-basqarma bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Almas Talqanbaevtyń aıtýynsha, tártip saqshylarynyń osyndaı jalǵan shaqyrtýǵa bir ret shyǵýynyń ózine 200-300 myń teńge kóleminde qarajat jumsalady eken. Al iri saýda ortalyqtarynyń jumysy toqtasa, ár saǵat saıyn mıllıondaǵan teńge shyǵyn keledi. Qylmystyq isterdi tergeý barysynda memleketke keltirilgen materıaldyq zalaldyń ózi jyl saıyn 500 myńnan bastap 2 mln teńgege deıingi somany qurady.
Ǵımaratqa jarylǵysh zat qoıylǵany týraly habarlama túskende onyń ras ne jalǵan ekenin birden anyqtaý múmkin emes. Mundaı «jarylǵysh zattardy» qoıýǵa qoǵamdyq dúmpý týdyrý úshin adam kóp júretin qoǵamdyq oryndar men mekemeler ádeıi tańdalady. Máselen, saýda oryndary, ýnıversıtetter, mektepter, bazarlar, memlekettik mekemeler, t.b. Sondyqtan bolýy yqtımal apattyń jáne adam shyǵynynyń aldyn alý maqsatynda quqyq qorǵaý organdaryna barynsha jedel áreket etýge týra keledi. Eń aldymen, adamdardyń bárin qaýipti aımaqtan evakýasııalaıdy. Sosyn ǵımaratty birneshe saǵatqa jaýyp, arnaıy mamandar habarlamanyń ras-ótirigin anyqtaý úshin ǵımarattyń ishin túgeldeı tekseredi. Ol jerge polısııadan bólek, ulttyq qaýipsizdik organdarynyń, órtke qarsy qyzmet jáne medısınalyq jedel járdem kúsh-quraldary jumyldyrylady. Osylaısha, jarylǵysh zatty izdeý jáne onyń saldaryn boldyrmaý úshin kezek kúttirmeıtin sharalar qabyldanady.
Jalpy aıta ketý kerek, búginge deıin elimizde telefon arqyly túsken jalǵan habarlamalardyń barlyǵy da rastalǵan joq, ıaǵnı ótirik bolyp shyqty. Alaıda «qumyra da myń kúnde synbaıdy, bir kúnde synady». Árbir kelip túsken aqparatqa selqos qaramaı, jiti tekserilýi kerek. О́ıtkeni onyń artynda, eń birinshiden, adam ómiri men densaýlyǵy tur.
Sebepte shek joq...
Jalǵan habarlama jasaıtyn buzaqylar mundaı oqıǵanyń saldary qanshalyqty aýyr bolatynyn áste bile bermeýi múmkin, bilse de oǵan salǵyrt qaraıdy. Mysaly, kópshilik orynda tez arada syrtqa shyǵý týraly dabyl berilgende adamdar qorqynyshtan bir-birin ıterip, tapap mertigip qalýy ǵajap emes. Olardyń arasynda júkti áıelder, múgedekter, kishkentaı balalar da bolýy múmkin. Bul jaǵdaı olardyń densaýlyǵyna ǵana emes, psıhologııasyna da keri áserin tıgizedi.
Mamandardyń aıtýynsha, mundaı qylmystardy kóbine erikken jastar men jasóspirimder jáne óz áreketine esep bere almaıtyn mas adamdar jasaıtyn kórinedi. Mysaly, buǵan deıingi jaǵdaılarǵa qarasaq, belgili bir mekemeniń basshylyǵynan kek alý, mekteptegi sabaqqa qatyspaý sekildi sebeptermen, tipti jaı ǵana erigip otyryp osyndaı qadamdarǵa barǵandar kóp. Kámeletke tolmaǵan jasóspirimder kóbinese dostarynyń aldynda óziniń batyr ekenin kórsetý, táýekelge bara alatynyn, sheshim qabyldaı alatynyn dáleldeý nemese úı tapsyrmasyn oryndamaǵandyqtan sabaqqa qatyspaý úshin «jalǵan qońyraý» shalady eken. Al terrorıstik akt týraly kórineý habarlama jasaıtyn eresekter kóbine alkogoldi ishimdikke mas nemese psıhıkasy buzylǵan adamdar bolyp keledi. Olar mundaı qylmystardy buzaqylyq jáne paıdakúnem nıetpen isteıdi. Mysaly, naqty derekterge súıensek, keıingi 5 jylda jalǵan habarlama bergenderdiń 48-55 paıyzy bul qylyqty mas kúıinde jasaǵan.
«Jalǵan terrorıstiń» áleýmettik portretine keletin bolsaq, barlyq qylmystyń 88 paıyzyn jumyssyzdar jasaǵan. Keıingi 10 jylda jalpy sany 592 adam ustalǵan bolsa, solardyń 450-i, ıaǵnı 76 paıyzy esh jerde turaqty jumys istemeıtinder bolyp shyqty. Sondaı-aq olardyń arasynda 55 mektep oqýshysy da bar», deıdi polısııa polkovnıgi Almas Talqanbaev.
Buryn terrorıstik akt týraly jalǵan habarlamalar kóbine kóshedegi taksofondar arqyly túsetin bolsa, qazir basym kópshiligi, ıaǵnı 85 paıyzy uıaly telefon arqyly habarlanady. Aqparattyq tehnologııalardyń damýyna baılanysty ınternet arqyly kelip túsken habarlamalar da bar. Olardyń úles salmaǵy – 8 paıyz shamasynda.
Taǵy bir aıta keter másele, kóbine mundaı «qońyraýlar» jarylǵysh zatpen baılanysty bolǵanymen, arasynda basqa da qaýipti jaǵdaılar jaıynda telefon shalatyndar bar. Mysaly, bıyl mamyr aıynda Balqash qalasynyń polısııasyna belgisiz bir adam habarlasyp, mektepterdiń birinde terrorısterdiń júrgeni týraly aıtqan. Oqıǵa ornyna dereý jetken tártip saqshylary tekserý júrgizip, habarlamanyń jalǵan ekenin anyqtady. Keıin 8-synyp oqýshysynyń ázildep qońyraý shalǵany anyqtalyp, onyń ata-anasyna ákimshilik hattama toltyryldy.
Qandaı jaza qarastyrylǵan?
Búgingi tańda quqyq qorǵaý organdary mundaı qylmystarǵa qarsy kúresý úshin zamanaýı tehnıkalyq quraldarmen tolyqqandy jabdyqtalǵan. Qońyraý shalǵan adam daýsyn ózgertip sóılese de, sım-kartasy men telefonyn aýystyrsa da, qazirgi qural-jabdyqtar qylmyskerdi anyqtap ustaýǵa tolyq múmkindik beredi. Oǵan buzaqylardyń 90 paıyzdan astamy bir táýliktiń ishinde «izi sýymaı» tabylyp jatýy aıqyn dálel.
Buryn taksofon arqyly qońyraý shalǵan adamdy izdep tabý qıyndyq týǵyzatyn bolsa, qazirgi aqparattyq tehnologııalarmen jasalǵan kez kelgen árekettiń izin jasyrý múmkin emes. Sondyqtan bolar, statıstıkaǵa júginsek, keıingi 10 jylda osy sanattaǵy qylmystardyń edáýir azaıǵanyn baıqaýǵa bolady. Mysaly, 2011 jyly elimizde 123 fakt tirkelse, 2022 jyly nebári 50 adam «ázildep» qońyraý shalǵan. Al bıyl 8 aıdyń ishinde 52 qylmystyq is tirkelse, onyń 28-i sotqa joldanyp úlgergen.
«Qazirgi ýaqytta 16 adamǵa qatysty úkim shyǵaryldy, onyń ishinde 5-eýi bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna sottalsa, 8 adamnyń bas bostandyǵyna shekteý qoıyldy. Eki azamatqa qatysty medısınalyq májbúrleý sharasy qabyldandy. 1 kámeletke tolmaǵan balaǵa qatysty tárbıelik baǵyttaǵy sharalar qoldanyldy. Jalpy aıta ketý kerek, elimizde terrorıstik akti týraly kórineý jalǵan habarlama úshin bes myń aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul tóleý (14,5 mln teńge) nemese osy kólemde túzeý jumystaryna tartý, sondaı-aq 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý nemese shekteý jazasy qoldanylady. Osy qylmysty jasaǵany úshin 14 jasqa tolǵan adamdar qylmystyq jaýapqa tartylady, sondyqtan muny mektep oqýshylary da bilýge tıis. Sonymen qatar sot sheshimimen osy istiń kesirinen keltirilgen barlyq shyǵyn óteledi. Eger ony kámeletke tolmaǵan bala jasaǵan bolsa, shyǵyndy óteý onyń ata-anasyna nemese zańdy ókilderine júkteledi», deıdi Almas Talqanbaev.
IIM ókili «bálenshe jerge bomba qoıyldy» dep jalǵan habarlama berip, búkil eldi dúrliktirý ázil de, ermek te, batyrlyq ta emes, ol qylmystyq jaýapkershilikke alyp keletin aqymaq áreket ekenin eske salyp ótti. «Jalǵan habarlama jasaldy ma, boldy, bul aıaqtalǵan qylmys dep sanalady. Jasaryn jasap alyp, keıin qansha ókinse de, qylmystyq jaýapkershilikten qutyla almaıdy. Jastar jaǵy mundaı jaýapsyz áreketterdiń óz ómirin búldirip qana qoımaı, onyń otbasyna, ata-anasynyń abyroıyna nuqsan keltiretinin este saqtaýǵa tıis. Odan keıin qansha barmaq tisteseń de, eshteńeni ózgerte almaısyń», deıdi polısııa polkovnıgi.
