Sý sharýashylyǵyndaǵy daǵdarys – salany basqarýdaǵy olqylyqtan

Eń bastysy, memleket úshin asa mańyzdy osy salada óz aldyna jeke Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligin qurý kesh te bolsa qolǵa alynǵany qýantady. Sý tap­shylyǵy jyldan-jylǵa artyp otyrǵan qazirgi tańda kóptegen el sý resýrs­taryn basqarý saıasatyn ózgertip, osy saladaǵy memlekettik baqylaýdy kúsheıtýde. Olarda sý resýrstaryn basqarýdyń memlekettik biryńǵaı vertıkaly retinde mamandandyrylǵan mekeme derbes jumys isteıdi. 

Osyǵan oraı, Memleket basshysy jyldar boıy qordalanǵan jáne áli kúnge deıin óz sheshimin tappaı otyrǵan prob­lemalar men kemshilikterdi qadap aıtty.

Shynynda da, halyq sanynyń ósýi men el ekonomıkasynyń qarqyndy damýyn eskersek, 2040 jylǵa qaraı sý tapshylyǵy jylyna 12-15 km³  jetýi múmkin. Buǵan birneshe faktor yqpal etedi. Birinshiden, klımattyń ózgerýi, ol muzdyqtardyń azaıýyna ákep otyr.  О́z kezeginde bul ózenderdiń sý qoryna áser etti, ıaǵnı jyl saıyn olardyń aǵyny tó­men­dep bara jatqany baıqala­dy. Taǵy bir mańyzdy faktor – sýdyń 48%-yn kór­shiles memleketterden: Qytaı, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan, Reseıden alyp otyr­myz. Bul transshekaralyq ózen­der arqyly sýmen qamtamasyz etý kóbi­nese kórshilerimizben kelisimsharttyq qarym-qatynastarǵa baılanysty degen sóz. Sheshimin tappaǵan aýqymdy máseleler osynda jatyr, buǵan jańa mınıstrlik erekshe nazar aýdarýy tıis. Joǵaryda aıtylǵandaı, sý – shekteýli resýrs, onyń kóleminiń azaıýy memlekettiń ulttyq qaýipsizdigine qater tóndiredi. Sondyqtan el Prezıdentiniń mańyzdylyǵy boıynsha sýdy munaı, gaz, metaldarmen salystyrǵany kezdeı­soq­tyq emes. Qazirdiń ózinde de sýarmaly jerler búkil egis alqabynyń 7%-yn ǵana alyp jatyr (20,6 mln ga), ósimdik sharýashylyǵy ónimi qunynyń 40%-yn quraıdy. Sonymen qatar bizdiń fermerler sýarý gektarynyń múmkindikterin tolyq paıdalanbaıtynyn moıyndaýymyz kerek. Eger barlyq agrotehnıkalyq normalar men erejelerdi saqtasaq jáne joǵary surypty tuqymdardy qoldanatyn bolsaq, bul kórsetkishti eki ese arttyrýǵa bolady. Sebebi sýar­maly jerlerde barlyq kókónis daqyl­dary, sondaı-aq kúrish, maqta, soıa, qant qyzylshasy jáne basqa da aýyl­sharýa­shylyq daqyldary ósiriledi.

Qazirgi qordalanǵan másele sý sharýa­shylyǵy salasyndaǵy jyldar boıǵy úzdiksiz reformalarǵa baılanysty da kúrdelene tústi. Mysaly, Sý resýrstary komıteti bir vedomstvodan ekinshi vedomstvoǵa 6 ret kóshti, bul sý sharýashylyǵyn basqarý júıesine de, sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn damytýǵa da keri yqpalyn tıgizdi.

Memleket basshysynyń sý únemdeý tehnologııalaryn engizý arqyly ony qoldaný aýmaǵyn jyl saıyn 150 myń ga keńeıtý týraly tapsyrmasy óte mańyz­dy. Tapsyrma óte ózek­ti, biraq bul ońaı sharýa emes. Sebebi  búgin­de sýdy únemdeıtin tehnologııalar­men qamtylǵan sýarmaly jerlerdiń aýdany jalpy sýarmaly egistiktiń 280 myń gektaryn ǵana quraıdy, bul  – 1 470 myń gektar, nemese 19%.

Aýyl sharýashylyǵynyń ǵalym-mamany retinde birden aıtaıyq, bul isti tıimdi bastaý úshin Úkimet Qazaqstan aýmaǵynda zamanaýı sýarý júıelerine qajetti quraldar shyǵaratyn zaýyt salý jóninde shuǵyl sharalar qabyldaýǵa tıis. Áıtpese, bul tapsyrmany oryndaý óte qıyn bolady.

Sońǵy jyldary sýdy únemdeýdiń mańyzdy komponentteriniń biri –  melıo­ra­sııalyq jeliniń jaǵdaıy qatty alań­daýshylyq týǵyzýda. Mamandardyń paıy­my boıynsha olardyń tozýy 60%-dan as­ty, bul rette sýarmaly alqapqa jet­kizetin sýdyń joǵalýy 40%-dy qurap otyr.

Memleket basshysynyń Joldaýynda keminde 3,5 myń shaqyrym arnany jańǵyr­tý jáne sıfrlandyrý mindeti qoıyl­ǵan, ol úshin qarjy resýrstary ǵana emes, sonymen qatar sý sharýa­shy­lyǵy ınfraqurylymynyń nysandaryn jobalaý men salýdy sapaly oryndaı alatyn mamandandyrylǵan uıymdar da qajet.

Sýarmaly sýmen qamtamasyz etýdiń  mańyzdy kózderiniń biri – erigen qar men tasqyn sýdy jınaqtaý qoı­malaryn salý. Erigen sýdy jınaqtaý mindeti buryn da qoıylǵan bolatyn, biraq ol júzege asyrylmady. Jyldar boıy aýyldaǵy sý paıdalanýshylar úshin tarıfterdi kóterýge «tyıym» salyndy. Sýdy sýarý qajettilikteri úshin qoldaný barysynda ony tabıǵı resýrs retinde de, egistikke sý berýde de bolmashy qunmen eseptelip paıdalanyldy. Bul onyń talan-tarajǵa salynýyna, sýdy únemdi paıdalanýǵa degen yntanyń joıylýyna ákep soqty, ıaǵnı Prezıdent atap ótkendeı, sýdyń kóleńkeli naryǵy paıda boldy. Tarıf belgileýdiń jańa tásilderin engizý sý paıdalaný qyzmetkerleriniń jalaqysyn arttyrý, sondaı-aq gıdrotehnıkalyq qurylystardyń tehnıkalyq jaı-kúıin jaqsartý boıynsha kóptegen máseleni sheshýge, josparly jumystar jasaýǵa múmkindik beredi. Tarıftik saıasat sý kózine qoljetimdilik, ony paıdalaný múmkindigi deńgeıinde qurylýǵa tıis. Árbir ózen basseıni úshin sýdyń naqty qunyn anyqtaý qajet. Onsyz sýdy únemdi paıdalaný múmkin emes. Búgingi kúni «Qazaq sý sharýashylyǵy» RMK belgi­lep bergen sýarmaly bólinistegi sý­dyń búkil respýblıkaǵa biryńǵaı tarıfi – aqylǵa qonymsyz. Bul tásil óte qo­laısyz jáne álemdik tájirıbege qaıshy keledi.

Mundaı ysyrapshyldyqqa jol berý – memleketke óte tıimsiz ekeni belgili. О́zender aǵynynyń jartysy kórshi elderge baılanysty ekenin jáne olardyń da óz sýarmaly jerlerin qarqyndy damytyp otyrǵanyn eskerýimiz qajet.

Bul jaǵdaı qazirgi kezde keńinen qoldanylatyn jer ústi sýarý ádisiniń ornyna sýarýdyń zamanaýı ádisterin (búrký, tamshylatý, topyraq asty) engizýdi talap etedi.

Sondyqtan sýarmaly eginshilik salasynda memlekettik qoldaý saıasatyn ózgertý qajet. Memlekettik qoldaý tek sýdy únemdeıtin tehnologııalardy engizetinderge ǵana kórsetilýge tıis.

Sý únemdeý tehnologııalaryn engizý jáne sýdy ońtaıly tutynýdy ekonomıkalyq yntalandyrý sharalaryn qoldanýmen qatar sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn sıfrlandyrý, onyń ishinde sýdy paıdalanýdy esepke alý, monıtorıngteý jáne boljaýdyń ózektiligi artýda.

Klımattyń arıdızasııaǵa (qurǵaqshy­lyqqa) ushyraý jaǵdaıynda jerasty sýlary bizdiń strategııalyq qorymyz bolyp tabylady. Eń aldymen, olardyń qor­lary men sapasyn obektıvti baǵalap, jer­asty sýlarynyń naqty dáldik kartasyn jasaý qajet. Mundaı irgeli zertteýler ǵalymdar men gıdrogeologterdiń qaty­sýymen memlekettiń qatań baqylaýymen júrgizilýi kerek. О́kinishke qaraı, bul jumys qazirgi tańda kóp jaǵdaıda jeke uıym­­darǵa berilgen. Elimizdegi myńnan astam aýyl jergilikti sýmen jabdyqtaý júıe­­­leri esebinen (uńǵymalardy burǵy­laý jáne blok-modýlderdi ornatý arqy­ly) sapaly aýyz sýmen qamtamasyz eti­ledi dep josparlap otyrmyz, biraq qa­zir­diń ózinde onda jerasty sýlary­nyń beki­til­gen qorlarynyń durystyǵy kúmán týǵyzady.

Taǵy bir másele, elde ózdiginen aǵatyn ıesiz 2 200-den astam uńǵyma bar. Qýat­tylyǵy táýligine 50 m³  deıingi sý tart­qyshtardy salý úshin qazir arnaıy sý paı­dalanýǵa ruqsat alýdyń qajeti joq, ıaǵnı mundaı uńǵymalardy kez kelgen adam burǵylaı alady. Osylaısha, biz stra­tegııalyq resýrsymyz –  jerasty tushy sýyn birjola joǵaltyp jatyrmyz.

Kelesi bir ózekti másele – halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý boıyn­sha mamandandyrylǵan paıdalaný­shy uıymdar joq. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń derek­teri boıynsha elimizdegi 235 ortalyq­tandyrylǵan jáne 483 jergilikti sýmen jabdyqtaý kózi ıesiz bolyp tabylady.

Bizde sýmen jabdyqtaý nysandaryn salýǵa suranys bar, biraq olardy kútip ustaýǵa tıisti suranys joq.

2010 jyly qurylǵan «Qazsýshar» RMK  jumysyna kóp syn aıtylýda. Ǵalymdar men mamandar osy qury­lymnyń qyzmetin taldaı otyryp, basqarmany («Qazsýshar» apparaty 70-ten astam adamnan turady) shamadan tys ortalyqtandyrý oblystyq býynnyń álsireýine alyp keldi degen qorytyndyǵa keldi. Sonymen qatar keıbir aýdandarda mamandar múl­dem joq, bul gıdrotehnıkalyq qury­lystardyń qaýipsizdigine baılanysty ózekti problemalardy týyndatyp otyr.

Sý máselelerin sheshý osy salaǵa qa­jetti kadrlardy daıyndaýdan bastalaty­ny anyq. Sondyqtan Prezıdent Úki­metke ǵylymı jáne kadrlyq áleýetti nyǵaıtý jóninde sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.

Sý salasynda bilikti kadrlardyń – gıdrotehnıkter, gıdrotehnıkalyq qurylystardyń ınjener-qurylys­shylary, gıdrogeologter, gıdrologter, glıasıologterdiń tapshylyǵy baı­qa­lady. Atap aıtqanda, Sý resýrs­tary ko­mıtetindegi qyzmetkerlerdiń kóp­shi­liginiń osy salada praktıkalyq tá­jirıbesi joq, 38 adamnyń tek 18-i ǵana sý sharýashylyǵynyń mamandary. «Qazsýshar» RMK júıesindegi 7 010 adam­nyń tek jartysynyń ǵana tıis­ti beıindik bilimi bar, bos jumys oryn­darynyń sany 652 birlikti (nemese qyz­metkerler shtatynyń 9,3%-yn) quraıdy. 8 basseındik basqarmada 182 adam jumys isteıdi, al mamandardyń aıtýy boıynsha áli de 420 qyzmetker qajet.

Erekshe nazar aýdaratyn jaıt, jańa sý nysandaryn durys josparlamaý jáne salý – memlekettik qarajattyń tıimsiz paıdalanylýyna ǵana emes, sonymen qatar sýdyń tıimsiz joǵalýyna ákep soǵady.

Gıdrotehnıkalyq qurylystar men bógetterdegi apattar kóbinese sol jer­degi qyzmetkerlerdiń kásibı maman bolmaýynan týyndaıdy.

Búginde sý sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaý elimizdiń 8 joǵary oqý ornynda júrgiziledi. О́tken jyly sý resýrstary jáne sý paıdalaný, gıdrologııa, gıdrogeologııa sııaqty mamandyqtaryna 334 bilim gran­ty bólindi, oǵan tek 217 talapker qabyl­dandy. Iаǵnı bólingen bilim berý grant­tarynyń 35%-y ıgerilmeı qaldy. Eger elde jyl saıyn 200-den astam sý mamany ǵana daıarlansa, onda bul salany tıimdi basqarýdy qalaı qamtamasyz etemiz?

Qazirgi jaǵdaıdy taldaı otyryp, biz osy máseleni týdyrǵan birqatar faktordy anyqtadyq.

Talapkerlerdiń «bedeldi» dep sanalmaıtyn osy mamandyqtardy tańdaýǵa yntasy joq, sebebi olardyń kóp­shiligi aýyldyq jerlerden keledi, stýdentter az shákirtaqyǵa, mamandar tómen jalaqyǵa qanaǵattanbaıdy.

Sondyqtan biz sý salasy úshin kadr­lardy daıarlaý júıesin shuǵyl túrde qaıta qaraýymyz kerek.

Eń aldymen, jastardyń osy suranys­qa ıe mamandyqtardy ıgerýge degen ynta­syn arttyrý kerek. Ol úshin bakalav­rıat bilim alýshylarynyń stıpendııasyn «Pedagogıkalyq bilim berý» jáne «Den­saýlyq saqtaý» baǵyttary boıynsha stı­pendııa deńgeıine deıin, ıaǵnı  36 660 teń­geden 58 800 teńgege deıin ulǵaıtý qajet.

Kadrlarǵa suranysty anyqtaý monı­torıngi tetikterin jetildirgen jón. Sondaı-aq aýyl mektepteriniń túlekterine aýyldyq kvota bólý tetigin jetildirý, aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde sý mamandyqtary boıynsha onyń kólemi 35%-dan kem degende 50%-ǵa deıin arttyrylǵany abzal.

Mamandardy daıarlaý maqsatty memlekettik bilim berý tapsyrysy bo­ıynsha sý sharýashylyǵy salasyndaǵy jumys berýshilerdiń ótinimderi jáne eńbek naryǵynyń suranysy boıynsha júrgizilýge tıis.

Joǵary oqý orny, kásiporyn jáne stýdent arasynda  úshjaqty shart jasasý qajet. Bul rette jumys berýshi­ler óz kásiporyndarynyń bazasynda  stý­dentterdiń praktıkasyn, taǵylymdamasyn uıymdastyrýdy mindetine alady. Al joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin túlekterdiń sonda jumysqa ornalasýyna tapsyrys berýshiler kepildik beredi.

Saladaǵy osyndaı qordalanǵan máse­lelerdiń barlyǵyn jańadan quryl­ǵan Sý jáne ırrıgasııa mınıstr­ligi júıeli sheshedi dep senemiz. Eń bastysy, onyń basshylyǵyna elimizdegi oryn alǵan jaǵdaıdy zerdeleı alatyn jáne sý sharýashylyǵyn damytýǵa áleýeti jetetin zamanǵa saı tájirıbeli, kásibı mamandar kelsin deıik.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

UǴA vıse-prezıdenti,

Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor