Qant zaýyty qyzylshaǵa jarymady ma, quryltaıshyǵa jarymady ma?

Jıyndy uıymdastyrǵan Qa­zaq­­stan baspasóz klýbynyń bir kún buryn taratqan aqparatynda sharýa­shy­­lyqtardyń ishinara shyǵyn­da­ryn óteý maqsatynda memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýlar jyldan-jylǵa ósip kele jatqany, osy jyly egin sha­r­ýa­shylyǵy baǵytyna 10,3 mlrd teńge bólingeni, respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha taǵy 2,2 mlrd teńge qara­jat qarastyrylǵany aıtylǵan. Biraq fermerler Jetisý men Jambyl ob­­lys­ta­ryn­da ornalasqan tórt qant óndi­re­tin zaýytqa bılik tarapynan eshqan­daı qoldaý bolmaı otyrǵanyn ashyna jetkizdi.

Almaty qalasynda ótken baspa­sóz jıynynda qant zaýyttary mono­po­lııalanǵandyqtan, jergilikti fermer­lerdiń jaǵdaıy tyǵyryqqa tirelip otyrǵany sóz boldy. Fermerlerdiń aıtýynsha, Úkimettegi keıbir jaýapty tulǵalar zaýyttyń monopolısterdiń qolyna ótip ketkendigin ashyp aıta almaı otyrǵan kórinedi.

Bárin basynan bastasaq

«Kóksý» qant zaýyty qyzylshany sharýalardan óte arzanǵa satyp alyp, naryqqa qymbat baǵamen shyǵarady. Jaqynda Úkimette ótken jıynda qant­tyń kóterme baǵasynyń eń tómengi deń­geıin engizý josparynyń bar ekeni aıtyldy, munyń sebebi qanttyń qymbat­tap jatqanymen túsindirildi. Budan buryn depýtat Serik Egizbaev qant ón­di­rý­shilerge memlekettik qoldaý art­qa­nymen, óndiris kólemi, kerisinshe, az­a­ıyp ketkenin jetkizgen edi. Onyń aıtýynsha, 2020 jyly otandyq shıkizat negizinde ishki suranys – 9 paıyzǵa, 2021 jyly – 7 paıyzǵa, 2022 jyly 6 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Naryq zańy bo­ıynsha qant qymbattasa, fermerlerdiń de tabysy ósýi kerek. Al bizdegi jaǵdaı kerisinshe bolyp otyr. Munyń bári fermerlerdiń qant qyzylshasyn ósi­re­min degen yqylasyna keri áser etetin kórinedi. Qant máselesine kelgende «shı­kizat tapshylyǵy» degen saqaldy syl­taý­dyń sebebi de osynda.

Jetisý oblysy boıynsha «Qazaqstan fermerler qaýymdastyǵy» keńesiniń múshesi Aleksandr Kvıtko 22 jyl boıy qant qyzylshasymen aınalysyp júrgenin, 2017 jylǵa deıin men eshbir qaryz nemese nesıesiz óz tehnıkamdy jańalap turýǵa múmkindigi bolǵanyn aıtady. Al keıingi bes jylda tehnıkany jańǵyrtpaq túgili jumysshylardyń aılyǵyn áreń tóleıtin jaǵdaıǵa jetken. Fermerdiń sózinshe, sharýalardyń tabysyn zaýyt jep jatyr. «2004 jyldary biz zaýytpen kelisimshartqa otyrǵanda, óńdelgen qanttyń 70 paıyzyn ózimiz, 30 paıyzyn zaýyt alatyn. Soǵan qaramastan zaýyt 400 mln teńge salyq tólep otyrdy. Ol kezde mazýt ta qymbat bolǵan. 2 jyldan beri zaýyt modernızasııalanyp, gazǵa kóshti. Gaz mazýttan 3-4 ese arzan. Biraq baǵalarǵa ol eshqandaı áser etpedi», deıdi ol.

 Aleksandr Kvıtko sóz arasynda 2015 jyly bir tonna qant qyzylshasyna 12 myń tólep kelgenin, 2022 jyldan bastap 15 myńnan tóleı bastaǵanyn da aıtyp ótti. «Qazir qant qymbat, biraq soǵan qaramastan zaýyt bizden shıkizatty óte tómen baǵamen satyp alady. Qazirgi tabys bólinisi boıynsha qant zaýyty óńdelgen ónimniń 70 paıyzyn alady da, qalǵan 30 paıyzyn ǵana sharýalarǵa beredi», deıdi ol.

Zaýyt qoıǵan bul baǵa fermerler úshin tıimsiz ekenin jıynǵa qatysyp, sóz alǵan fermerlerdiń bári aıtyp otyr. Olardyń aıtýynsha, mundaı úrdispen 2026 jylǵa qaraı otandyq qyzylsha qantynyń úlesin alty ese arttyrý týraly Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý múmkin emes. Kvıtkonyń aıtýynsha, buryn eski zaýytta 1 tonna qyzylshanyń 12 paıyzynan ǵana qant daıyndalǵan. Al qazir sapaly, eýro­palyq tuqymdar egiledi. Zaýyttyń jab­dyqtary da zamanýı. Biraq memleket jańǵyrtylǵan zaýyt sapaly eýropalyq tuqymnan da nebári 12 pa­ıyz ónim alyp otyr. Eger salystyratyn bolsaq, kórshi el Reseıdiń osyndaı deńgeıde jańǵyrtylǵan zaýyttary árbir tonnadan 17 paıyz ónim shyǵarady eken.

Sýbsıdııa sheteldik fermerlerdi qarjylandyra ma?

Otandyq fermerlerdiń Brazılııadan keletin qymbat shıki qantty memlekettiń ne sebepti sýbsıdııalaıtyny osyǵan deıin sóz bolyp kelgen. Osy jıynǵa qa­tys­qan fermerler osy jaǵdaıdy ashyp aıtty, ashynyp aıtty. Jyl basynda osy jyly Úkimettiń qant zaýyttaryna shıkizat satyp alýǵa 25 mlrd teńge pa­ıyzsyz nesıe bólgeni aıtylǵan. Biraq bul qarjy sharýalardan 2015 jylǵy naryq baǵasymen shıkizat satyp alýmen qatar, Brazılııadan keletin shıki qantty odan úsh ese kóp baǵada satyp alýǵa jumsalǵan.

Brazılııalyq fermerlerge bizge qa­ra­ǵanda 3 ese, al qyrǵyz fermerlerine qaraǵanda 2 ese az qarajat tólenedi. Shıki qantty Nıý-Iork bırjasynan emes, ofshorlyq kompanııalardan satyp alý sebebin biz túsinbeımiz», deıdi sharýalar.

Jıynǵa qatysqan fermerlerdiń aıt­qanynan túsingenimiz, zaýyttyń qu­ryl­taıshylary otandyq sharýalardyń qant qyzylshasyn ótkizetin basqa jeri joq ekenin bilgen soń, monopolııalyq baǵa usynyp otyr.

Osy jıynǵa qatysqan ǵalym Asqar Sháripovtiń aıtýynsha, zaýyt­tyń artynda kimderdiń turǵany fermerge belgisiz. Tipti monopolııaǵa qar­sy agenttiktiń olardy qadaǵalaýǵa qu­zyretiniń shektelip otyrǵany kóp kóńi­lindegi kúmánniń boıaýyn qalyńdata túsedi. Sebebi osyǵan deıin sharýalar bul vedomstvoǵa júgingende «qant zaýyttary monopolıster tizi­min­de turmaǵanyn, sol sebepti tek­se­rýge quzyreti joq» degen jaýap al­ǵan. Demek zaýyttyń 8 jyl bu­ryn­ǵy na­ryq baǵasymen otandyq sharýa­lar­dan shıkizat satyp alyp, ony qazirgi na­ryq baǵasymen zaýyttan shyǵaryp otyr. Demek bul tusta barlyq kiltıpan zaýyttyń ar jaǵynda turǵan tulǵalardyń mo­nopolııalyq agenttiktiń de aıaq-qolyn matap tastaǵanyn baıqatyp tur. Demek monopolııa, olıgopolııa, kartelderdiń yqpaly áli de «babynda» bolǵany da...

Siz kimsiz, mıster H?

2005 jyldarǵa deıin qant naryǵyn Rahat Álıev monopolııalap alady. Ol sottalǵannan keıin zań boıynsha memleket menshigine ótýi kerek bolǵan. Biraq qant zaýyttary «Ortalyq Azııa qant Korporasııasy» JShS-ǵa beriledi. Odan keıin elimizdegi barlyq mańyzdy qant aktıvi biriktirilip, «Kant» AQ, «Almaty Qant» AQ, «Almaty Qanty» AQ, «Azııa Qant» AQ jáne «Kóksý-Sheker» AQ barlyǵy osy JShS-ǵa ótip, ony baqylaý Ahmetjan Esimovtiń kúıeýbalasy Ǵalymjan Esenov bas­qar­ǵan Delta Bank-ke beriledi. Al 2017 jyldan bastap qant zaýyttary Nurlan Tólebaevqa berilip, memlekettik sýbsıdııalar esebinen Jetisý oblysynyń qant salasyn qaıta jandandyrýǵa múmkindik týǵan. Biraq Nurlan Tólebaev aıyptalyp, 2019 jyly sottalady da, zaýyt belgisiz adamdardyń qolyna ótip ketken. Qazir sharýalar qant zaýyttaryna kimniń ıelik etetinin bilmeı dal. Qant zaýyty men fermerler arasyndaǵy kez kelgen mámile Úkimet quramynda osy salaǵa qaraıtyn mınıstrliktiń dánekerligimen ótip kelgen.

Sharýalar aıtyp ótkendeı, bul máse­­le birneshe ret ártúrli deńgeıde kóterildi. Odan keıin qant tapshylyǵy paıda boldy jáne qant baǵasynyń baqylaýsyz ósýi baıqaldy. Baǵa ósti, qant zaýyttarynyń tabysy da artty.

Qant zaýyttary monopolııalyq jaǵ­daı­ǵa ıe bola otyryp, qant qyzyl­shasyn satyp alýǵa birjaqty sharttar jasap kelgen.

Asqar Sháripovtiń pikirinshe, sharýalar zaýyttyń qojaıynymen kezdesýge talaı ret ótinish bildirgen. Bul máseleni jeke otyryp talqylaǵysy kelgen. Biraq odan esh nátıje shyqpaǵan. «Egov.kz portalyndaǵy anyqtamalyqta onyń quryltaıshysy joq. Qujatta zańdy tulǵanyń ýákiletti organymen ta­ǵaıyndalǵan basshysy Altynbek Abatov dep tur», deıdi akademık.

Osyndaı jaǵdaıdyń kesirinen Qa­zaqs­tannyń tórt iri qant zaýytynan, atap aıtqanda Alakól, Buryndaı, Qarabulaq jáne Shý zaýyttarynan aıyrylyp qal­dyq. 2007 jylǵa deıin táýligine 900 tonnaǵa deıin qant óndirip, respýblıka qajettiliginiń 70 paıyzyn jaýyp otyr­ǵan Qarabulaq qant zaýytynyń búginde izi de qalmaǵan.

Ǵalym A.Sháripovtiń aıtýynsha, 2005 jylǵa deıin bul zaýyt­tar aksıonerlik qoǵam bolǵan. Ol kezde sýbsıdııa da, dotasııa da joq. Biraq soǵan qaramastan 2005-2006 jyldary qantty artyq óndirip, Reseı men Ýkraı­na­ǵa eksporttaıtyn deńgeıge jetken.

 «Al qazir bıýdjetten mıllıardtaǵan qarajat jumsalyp jatsa da, nátıje joq. Qyrǵyzstanda da 80-jyldary zaýyttary jabylyp qalady. Al 2000 jyldan bastap zaýyttardy qalpyna keltirý jumystaryn qolǵa alyp, 3 zaýytty qaıta jandandyrdy. О́zbekstan men Túrikmenstannyń da zaýyttary damyp jatyr. Al bizde jumys istep turǵan 8 zaýyttyń 4-eýi temir-tersekke aınalyp, shetel asyp ketti. Bul zaýyttardyń irge­tasy 1932-1934 jyldary qalanǵan edi», deıdi ǵalym.

«Rahımov» sharýa qojalyǵynyń basshysy Rahym Kárimovtiń aıtýynsha, jańa zaýyt salýǵa 350 mln eýro qarajat kerek. Ondaı qarjy salatyn ınvestorlar tabý óte qıyn. «Sol sebepti bizdiń maqsat eli­mizdegi zaýyttardy jappaı, qant qy­zyl­shasy sharýashylyqtaryn saqtap qalǵymyz keledi», deıdi R. Kárimov.

Sonymen sala mamandary qant zaýyttaryn memleket menshigine alyp, ony aksıonerlendirý, ıaǵnı eldiń qant zaýyttaryna burynǵy mártebesin qaı­ta­rýdy surap otyr. Rahat Álıev salany monopolııalandyrǵanǵa deıin bul zaýyttar aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń jarǵylyq qoryndaǵy menshik úlesi bar «aksıonerlik qoǵam» bolyp kelipti.

Monopolıster tizilimine qant za­ýyt­taryn engizý jáne Qazaqstan zań­daryna sáıkes 2023 jyly 18 naýryzda qol qoıylǵan kelispeýshilikter hatta­ma­syn eskere otyryp, satyp alý sharttaryn qaıta jasasý kerektigi de ashyq aıtyla bastady. Fermerler «Qant zaýyttary» basshylyǵynyń qabilet­siz­digi men paıdaǵa degen qushtarlyǵy qant qyzylshasy egistiginiń kólemin azaıtýǵa alyp kelgenin de esh búkpesiz aıtyp otyr. «Qyzylsha qant salasyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan bar­lyq ju­mysqa qaramastan, salany qol­daý máse­leleri óte baıaý alǵa jyl­jý­da, bul onyń odan ári ómir súrýine qa­ýip tóndiredi. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵandardyń negizinde, qant salasyn saqtaý jáne áleý­mettik shıelenisti boldyrmaý maq­sa­tynda Jetisý oblysy­nyń aýyl fer­merleri sizge osyndaı usy­nys­pen jú­gin­di», delingen sharýalardyń Pre­zı­dent­ke joldanǵan ashyq hatynda.

ALMATY