Halyq ártisi, el súıiktisi Gúljan Talpaqovanyń qazaqtyń órnegindeı oıýlanǵan ómiri bı ónerimen órilgen, sahna sıqyrymen ushtasqany haq. Ol 16 jasynda bı padıshasy – áıgili Shara Jıenqulovaǵa shákirt boldy. 21 jasynda «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ártisi» atansa, 32 jasynda «Qazaq KSR-iniń halyq ártisi» ataǵyn aldy. Endeshe, mádenıet pen ónerdiń ordasy bolǵan ásem qala – Almatyda ataq-dańqy jaıylyp, bar jaǵdaıy jasalǵan shaǵynda ne sebepten týǵan jerine qaıta oraldy? Gúljan Talpaqovadaı halyq ártisine Almatyda júrip te ónerge qyzmet ete berýine bolmas pa edi?
– Men óz ómirimdi tangoǵa uqsatamyn. Sebebi onda bı janrynyń barlyq túri – klassıka da, halyq bıi men zamanýı bı de kezdesedi. Valsti de osy tangodan tabasyz. Sol sekildi meniń ómirimde de taǵdyrdyń túrli tartýlary men kútpegen tosynsyılary óte kóp. Júrip ótken jolym túrli boıaýǵa toly. Quddy bir tango sııaqty. Áıtse de men ómirime, barlyq qýanysh-muńyna, qyzyq-qıyndyǵyna rızamyn. Adamda arman taýsylǵan ba?!. Men de bala kúnimnen armanshyl bolyp óstim. Sol arman meni osy jolǵa ákelgen, qııanǵa órletken. Burynǵy Gýrev, qazirgi Atyraý oblysynda týyp-óstim. Bizdiń de balalyq shaq soǵystan keıingi qıyndaý kezeńmen tuspa-tus keldi. Atyraýdyń aptabyna qaqtalyp, Aqjaıyqty jaǵalap júrip, armanyma qanat baıladym. Batystyń ushy-qıyry joq jazyq dalasy meni kóz jetpeıtin shetsiz-sheksiz qııaldarǵa jeteledi. Sonyń áseri bolsa kerek, armanshyl bolyp boıjettim. Qystyń kóbesi sógilip, jer qaraıa bastaǵannan-aq atam men ájem kele-kele túıelerin qomdap, jaılaý jaqqa qaraı bet túzeıtin. Men de kóshten qalmaı, qastarynan tabylatynmyn. Keń dalaǵa qazdaı tizilip qona qalǵan on shaqty kıiz úı sol kezde meniń óner kórsetetin sahnam bolatyn, – deıdi Gúljan Izimqyzy balalyq shaǵyn eske alyp. Kishkentaı qara domalaq nemerelerin atasy men ájesi «halyq ártisi» dep erkeletipti. Aýyzdary dýaly qarııalar bıshi qyzdyń bolashaǵyn sezgendeı-aq boljapty. 1965 jyly Atyraýǵa halyq ártisi Gúljıhan Ǵalıqyzy kelip, Almatyda ózi ashqan estrada-sırk stýdııasyna jas talanttardy iriktep, ánshi, dombyrashy, bıshiler arasynda baıqaý uıymdastyrady. Sonda kishkentaı Gúljan bar ónerin ortaǵa salyp, myń burala bıleıdi. Osylaısha, komıssııa quramyndaǵy Qazaqstannyń halyq ártisi Shara Jıenqulovanyń kózine túsedi.
– О́nerimdi tamashalap bolǵannan keıin Shara apamyz: «Jaqsy. Senen bıshi shyǵady. Saýsaqtaryń sóılep tur eken» dep, aq batasyn berdi. Sóıtip irikteýden ótken bir top jas Atyraýdaǵy armanymyzdy aqıqatqa aınaldyrý úshin Almatyǵa attandyq. Bizdi bul jaqta úlken tájirıbe mektebi kútip turǵan edi. Shara apamyzdyń bir dárisiniń ózi nege turady! Keıin ol kisimen kórshi turyp, ómirden ótkenshe jaqsy aralastyq. Bıshi apaı balasymen birge besinshi qabatta, al biz úshinshi qabatta turdyq. Esigimiz jabylǵan emes. Bir sózben aıtqanda, Shara apanyń sharapatyna bólendim. Sondyqtan bolsa kerek, Shara apaı týraly aıtqanda, men ony ustazym emes, ózimniń etjaqyn, aıaýly adamymdaı eske alamyn. Ol shynymen solaı edi. Shara apamyzdyń ulttyq bı óneriniń damýyna sińirgen eńbegi eren. Qazaq bı mektebiniń negizin qalady, kóptegen bı qımylyn oılap tapty. Máselen, «Búrkit», «Uıyrshyq», «О́rnek», «Qusmuryn» jáne taǵy da basqa áıgili bıler – Shara apamyzdyń janynan shyqqan jaýharlar. Bı padıshasynyń, ásirese 1930-1937 jyldardaǵy «Uıyrshyq», «Kıiz basý» bıleri keremet shyqqan. Ol kisiniń bıleri qazaq halqynyń turmys-tirshiligi, salt-sanasymen tereń astasyp jatyr. Osynaý ásem kóriniske syrttaı qarap súısinbeý múmkin emes edi. At jarysy, dombyra shertken adam, urshyq ıirgen áje, kıiz basqan kelinshek – osynyń bári kórkem qımyl, ásem áreketpen erekshe bederlengen. Munyń barlyǵyn Shara apamyz ózi oılap taýyp, teorııalyq negizin de jasap ketti», – deıdi Gúljan Izimqyzy.
Búginde bı óneri salasyndaǵy jalǵyz halyq ártisi Gúljan Talpaqovanyń esimi óner súıer qaýym arasynda áıgili de abyroıly. Árkez mádenıet pen óner epısentri atanǵan Almatyda Gúljan Izimqyzy óner aldy, sahna sáni, kórermen kózaıymy bolýǵa óziniń eńbekqorlyǵy men bıge degen ushan teńiz adal mahabbatynyń arqasynda jetti. «Talanttyń táji – tabandylyq» desek, dál osy qasıet Gúljan Talpaqovanyń boıynan tabyldy. Álemniń 52 memleketinde óner kórsetip, ulttyq bı ónerin jahanǵa tanytty. Bıshi repertýaryndaǵy «Aıjan qyz», «Qos alqa», «Almas qyrǵaýyl», ózbektiń «Horezm bıi» jáne uıǵyr, koreı, veatnam, mońǵol, úndi, mysyr, malaı halyqtarynyń bıleri kórermenin bir sát te beıjaı qaldyryp kórgen emes. Gastroldik saparmen AQSh, Germanııa, Mońǵolııa, Ońtústik Shyǵys Azııa elderinde (Bırma, Malaızııa, Sıngapýr, Shrı Lanka), Úndistan, Japonııa, Iran, Taıland, Fınlıandııa syndy memleketterdi aralap, ónerimen jurtshylyqty tánti etti. Al Bolgarııa astanasy Sofııa qalasynda jastar men stýdentterdiń Búkildúnıejúzilik IH festıvaline qatysyp, «Aıjan qyz» bıimen laýreat atanyp, kúmis júldege ıe boldy. Amerıkanyń toǵyz shtatynda bolyp, bárin de teńdessiz talantymen moıyndatty. Dál osy saparynan keıin Dinmuhammed Qonaev arnaıy qabyldap, bıshini «Halyq ártisi» ataǵymen marapattady.
Gúljan Izimqyzymen áýejaıda bastalǵan tanystyǵymyz ary qaraı jalǵasyn tapty. Muny da kezdeısoqtyq deýge bolar edi... 2019 jyly Kaspıı qubyry konsorsıýmy «Jas Tolqyn» jas talanttar baıqaýy qaıyrymdylyq jobasyn bastady. Joba Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan oblystarynda turatyn daryndy balalar men jasóspirimderdi qoldaýǵa baǵyttalǵan. Konkýrstyń maqsaty – ulttyq mádenıet pen salt-dástúrdi saqtaý jáne jańǵyrtý. Konkýrsqa qatysýshylar «Horeografııa», «Vokal», «Aspaptyq janr», «Dástúrli án», «Kórkem sóz» atalymdary boıynsha synǵa túsip, qazylar alqasynyń aldynda óner kórsetedi. Mine, osy jobada Gúljan Izimqyzynyń alatyn orny erekshe. Ol kisi 3 kezeńnen turatyn, naýryzdan jeltoqsan aıyna deıin uıymdastyrylatyn atalǵan jobany júzege asyrýǵa basynan aıaǵyna deıin belsene qatysyp, jan-tánimen berile qyzmet etip keledi. Sahna óneriniń ereksheligin kásibı bıshilerge ǵana emes, barlyq qatysýshyǵa úıretedi.
– Bilesiz be, men úshin aýyl balalaryna qoldaý kórsetý, olardyń talanttaryn ınemen qazǵandaı erinbeı ashý – óte mańyzdy is. О́mirlerinde birinshi ret aýyldarynan shyǵyp, birinshi ret poıyzǵa, ushaqqa otyrǵan, alǵash ret Máskeýge barǵan, aýyzdary ashylyp, kózderi móldiregen órimdeı balalardy kórip jylaǵym keledi. Men 75 jasqa tolsam da, osy búldirshinderdiń taǵdyry úshin eńbek etýge, janymdy salyp qoldaý kórsetýge ázirmin. Kaspıı qubyr konsorsıýmy balalar úshin ǵana emes, Qazaqstannyń bolashaǵy úshin óte mańyzdy jobany qoldap otyr. Men soǵan rızamyn, – deıdi «bulaq kórse, kózin ashýǵa» daıyn turatyn apaıymyz rııasyz shyn kóńilimen.
2009 jyly Gúljan Talpaqovanyń týǵan jeri Atyraýǵa oralýynyń da sebebi – osy kishkentaı ónerpazdar. Olardyń bolashaǵyn ýaıymdaǵanynan, jalpy shyǵarmashylyq salasynda árbir talantty balanyń baǵyn ashý úshin ustazdyq etýdi, kindik qany tamǵan týǵan jerine qyzmet etýdi óz boryshym dep bilgeninen. Aldaǵy ýaqytta «Gúljan Talpaqovanyń ónerbaıan órnekteri» degen kitap jaryqqa shyǵady. Bul kitapta keıipkerimiz óziniń ómir joly, ómirlik ustazdary jáne taǵdyr tálkegi men tosyn syılary týraly baıandaıdy. Rasynda, Gúljan Izimqyzynyń júrip ótken ómir ıirimindegi izi asqaqtaǵan bıik taýlar men teńizdiń tereń túbindegi qapastardan turady.
Bı – meniń súıikti isim. Osy salamen taǵdyrymdy baılanystyrǵannan keıin mamandyǵyma, ustazdar artqan senimge barynsha adal, laıyqty bolýǵa tyrystym. Sol úshin kúndiz-túni tynymsyz eńbektendim. Bı degenińiz ónerdiń eń qıyn túrleriniń biri ǵoı. Sondyqtan tıtteı de bosańsymaýǵa tyrystym. О́ıtkeni bı sulýlyqty, tártipti jáne minezdi súıedi. Mańaıda basqa tirlik baryn umytyp, bımen ómir súrip júrip, tipti, ataq alý týraly oılamaǵan da ekenmin. Osy turǵydan kelgende jastaıymnan meniń qasymda bolyp, qorǵan bola bilgen, janymdy aıalap, úkileı bilgen ustazdarym Shara Jıenqulova men Gúljıhan Ǵalıevaǵa aıtar alǵysym sheksiz. Qazir oılap qarasam, Keńes odaǵy kezinen kele jatqan bıshilerden jalǵyz qalyppyn. Nebir dúldúl daryndar, ańyz adamdar ómirden ótip ketti. Solardyń kózin kórip, pikirles bolǵanymdy sheksiz baqyt sanaımyn. Maqtandy demessiz, biraq óner tarıhynda klassıkalyq baǵytta «Halyq ártisi» atanǵan ónerpazdar kóp bolǵanymen, ulttyq óner baǵytynda osynaý joǵary ataqty ıelengender – ekeý-aq ekenbiz. Onyń biri – ustazym Shara Jıenqulova bolsa, ekinshisi – menmin. О́ner órkendep, damyp kele jatyr ǵoı. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev uzaq jyldan beri úzilip qalǵan «Halyq ártisi» ataǵyn bıyldan bastap qalpyna keltirdi. Aldaǵy ýaqytta ulttyq óner jolynda ter tógip, Shara apamyzdyń jolyn jalǵaıtyn jastar mol bolady dep senemin. О́ıtkeni bı ónerinde talantty jastar óte kóp. Solardyń bolashaǵynan kóp úmit kútemin. Allaǵa shúkir, men ózimdi baqytty adamdardyń qataryna qosamyn. Taǵdyr meniń jolymda keremet ustazdardy jolyqtyrdy. О́nerde óz ornymdy qalyptastyrdym. Bılep júrip, perzentterimdi ómirge ákelip, ana atandym. Súıikti jar boldym. Búginde kelinniń qolynan shaı ishken, nemeresin erkeletken baqytty ájemin. Qazaqta «Bala óskenshe, nemere ólgenshe» degen jaqsy sóz bar ǵoı. Shynymen de solaı eken. Nemerelerim dese, ishken asymdy jerge qoıamyn. Árqaısysy – bir-bir tóbe. Baǵyma oraı kelinderim de adalynan buıyrdy. Ásirese, qolymdaǵy kelinim Alınaǵa erekshe rızamyn. Qas-qabaǵymdy baǵyp, bar jaqsysy men jumsaǵyn aldyma tosýdan bir tynbaıdy. Kezinde maǵan ustazym Gúljıhan Ǵalıeva qandaı keremet ene bolsa, búgin men de kelinderime sondaı ene bolýǵa tyrysamyn, – deıdi Gúljan Izimqyzy.
Gúljan Izimqyzymen alǵashqy kezdesýimiz osydan jeti jyl buryn Atyraý áýejaıynda boldy. Ilki zamannan-aq bı tartymdy, qupııaly, sıqyrly saltanatqa ıe. Adam bıdegi myń buralǵan dene qımyly arqyly ishki sezimin, kóńil kúıin, júrek syryn, tipti muńy men zaryn jetkize alady. Al osyndaı ǵajaıyp qımyl-qozǵalys tilin kıeli sahnada pash etý boıyna erekshe qasıet qonǵan, júregi názik, jany jomart, minezi jaısań adamnyń ǵana qolynan keleri haq. Gúljan Izimqyzynyń 75 jyldyq mereıtoıy qarsańynda biz súıikti apaıymyzǵa myqty densaýlyq tileımiz. Jansaraıyńyzdy jarqyratyp, shabytyńyzdy sharyqtatatyn ónerińiz ben kúsh-jigerińiz boıyńyzǵa sarqylmas qýat berip, áli de myńdaǵan jas ónerpazdyń aıryqsha qamqorshysy retinde elińizge qyzmet ete berińiz, Gúljan apaı.
Aına ZADABEK
