Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
О́z dárimizdi óndirsek...
Áleýmettik jelidegi ashyq aqparatqa, pikirlerge zer salsaq, turǵyndardyń basym kópshiligi dári-dármek baǵasyn qymbat sanaıdy. Tutynýshyǵa dáriniń baǵasy shamadan tys qymbat bolsa, «kórpesine qaraı kósilip», sol dáriniń arzanyraq balamasyn alýǵa tyrysady. Keıbir dárihanadaǵy dári baǵasy eki attam jerdegi ózge dárihanadan qymbat bolýy da múmkin. Jurt muny da bilip alǵan. Eger dári-dármekti shamadan tys arzandatý mindettelse, kásipkerler shyǵynǵa batamyz dep shyryldaıdy. Bul qarama-qaıshylyq saıyp kelgende halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty týyndaǵanyn baıqaımyz. Ekonomıkalyq turǵyda alyp qarasaq, baǵaǵa, sapaǵa ózgeris engizý úshin farmasevtıka naryǵynda otandyq óndiristiń úlesin arttyrý qajet. Tıimdisi osy.
Koronavırýs pandemııasynan keıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke farmasevtıkada otandyq óndiristi 50%-ǵa deıin jetkizýdi tapsyrǵan bolatyn. Keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 2029 jylǵa deıingi jol kartasyn ázirledi. Onda satyp alý úderisterin, baǵany retteý, sıfrlandyrý, sheteldik ınvestısııa tartý syndy basqa da mejeli mindetter qamtylǵan edi. Bul – farmasevtıkalyq kásiporyndardyń damýyn jedeldetýge, kadrlyq áleýettiń sapasyn arttyrýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, ozyq tehnologııalardy engizýge jol ashady. Eń bastysy, 2029 jylǵa qaraı jergilikti óndiristiń úlesine 50%-ǵa jetkizýge múmkindik bolady.
Farmasevtıkada «big pharma» degen uǵym bar. Munda farmasevtıka salasyndaǵy beldi kompanııalar toptasqan. Bizge keregi – sol kompanııalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, ozyq tájirıbesin alý. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi usynǵan maǵlumatqa zer salsaq, qazir farmasevtıkalyq kompanııalarmen, sondaı-aq kelisimshart negizindegi óndiris jobalary boıynsha Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Germanııa jáne Japonııa ınvestorlarymen qarym-qatynas bekigen. Osy iri jobalar úılesimdi iske asyp jatsa, otandyq farmasevtıkanyń órisi keńeıedi degenge úmit basym. Aıta keterligi, kásipkerler Úkimet usynǵan jeńildikterdi tolyq paıdalanady. Iаǵnı qoldaýsyz qalmaıdy. Sonymen qatar keler jyly farmasevtıka ónerkásibin damytý boıynsha 5 jyldyq jańa baǵdarlama ázirlenedi eken.
Dári-dármektiń shekti baǵasy bekitilgen
Áleýmettik jelige úńilsek, «Amanat» partııasy fılıaly partııalyq baqylaý komıssııasynyń músheleri dárihanalarda partııalyq baqylaý júrgizgeni týraly aqparat kóp. Baıqaǵanymyz, partııanyń qala, aýdandyq fılıaldary jarııalaǵan qalyń maǵlumattyń mátini uqsas. Basym kópshiligi «dári-dármektiń qory jetkilikti, baǵasy men sapasy qalypty» degen sıpatta habar taratqan. Bul aqpardy da biraýyzdan teriske shyǵara almaımyz. Sebebi Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2023 jylǵy 7 tamyzdaǵy №465 buıryǵymen 6 890 dárilik zatqa shekti baǵa bekitilgen. Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 426-babyna sáıkes dári-dármekti shekti baǵadan asyra satatyndarǵa jaýapkershilik kózdelgen. Kóterme-bólshek saýda jelisinde jyl basynan beri dári-dármekti shekti baǵadan asyra satý boıynsha nebári 4 derek anyqtalyp, 690 250 teńge kóleminde aıyppul salynǵan. Qulaqqaǵys retinde aıtar bolsaq, dári-dármekti shekti baǵadan asyra satý faktisi anyqtalǵan jaǵdaıda tutynýshylar Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń aýmaqtyq departamentterine nemese DARIKZ mobıldi qosymshasy arqyly ótinish qaldyrýǵa bolady. Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń bas sarapshysy Ánýar Seıdrahymnyń habarlaýynsha, bıyl ýákiletti organ tirkelmegen, qoldanýǵa shekteý qoıylǵan dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saýdalaǵandarǵa qatysty 25 derekti anyqtap, jalpy somasy 4 927 200 teńgeden astam aıyppul salǵan.
– Dárilik zattardy, medısınalyq buıymdardy tirkeý jáne qaıta tirkeý, óndirý, daıyndaý jáne olardyń sapasyn baqylaý, synaý (zertteý), ákelý, satyp alý, tasymaldaý, saqtaý, tańbalaý taǵysyn taǵy jaıttarda adamnyń densaýlyǵyna zııan kelmese, jeke tulǵalarǵa – 70, laýazymdy adamdarǵa – 100, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – 130, orta kásipkerlik sýbektilerine – 200, iri kásipkerlik sýbektilerine 1000 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynady. Ákimshilik jaza qoldanylǵannan keıin jyl ishinde osyndaı is-áreket qaıtalansa, farmasevtıkalyq qyzmetke lısenzııanyń nemese lısenzııaǵa qosymshanyń qoldanysyn alty aıǵa deıingi merzimge toqtata turýǵa týra keledi, – deıdi Ánýar Seıdrahym.
Import pen eksporttyń úlesi qandaı?
Farmasevtıkalyq ónimderdi eksporttaýdan kóshbasshy elderdiń úshtiginde Germanııa, Shveısarııa jáne AQSh tur. 2021 jyly Germanııa – 119 mlrd, Shveısarııa – 101 mlrd, AQSh – 77 mlrd dollardyń ónimin eksporttaǵan. Qýantarlyǵy, osy eldermen yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda qolǵa alǵan jobalar bar. Mysaly, byltyr jeltoqsanda Shveısarııanyń «Roche» kompanııasymen ınnovasııalyq dárilik zattar óndirisin oqshaýlaý boıynsha jobaǵa qol qoıylypty. Bul kelisimniń mańyzy – onkologııalyq aýrýlardy emdeýde qoldanylatyn birqatar ınnovasııalyq dárilik zattardyń óndirisin oqshaýlaý arqyly jergilikti medısınalyq preparattardyń úlesin ulǵaıtýda eken. Budan ózge AQSh-tyq «Pfizer» kompanııasymen vaksına óndirisine jáne «GE Healthcare» kompanııasymen ÝDZ jáne KT apparattaryna qatysty jobalarda ilgerileý bar.
Aqparat úshin aıtar bolsaq, elde bas-aıaǵy 158 farmasevtıkalyq kompanııa jumys isteıdi. Onyń 42-si dárilik zattardy, 116-sy medısınalyq maqsattaǵy buıymdardy óndirýge mamandanǵan. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń deregine súıensek, byltyr elde farmasevtıka salasynyń aınalymy 162,6 mlrd teńgeni quraǵan. Al bıyl birinshi jartyjyldyqta óndiris kólemi 79,4 mlrd teńge shamasynda. Qarjy mınıstrliginiń deregi boıynsha byltyr eksport kólemi – 32,2 mln dollarǵa shaqtalsa, al ımport úlesi – 1,7 mlrd dollarǵa jetken. Al bıyl birinshi jartyjyldyqta farmasevtıka ónerkásibiniń eksporty – 7,7 mln dollar, ımport – 875,6 mln dollar bolǵan. Sondaı-aq byltyr farmasevtıka naryǵynyń kólemi 922 mlrd teńgeni (2 mlrd dollar) qurasa, onyń ishinde otandyq óndiristegi dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń úlesi 20%, ımporttyq ónimniń úlesi 80%-ǵa jetken. Qarap otyrsaq, otandyq farmasevtıkalyq ónimniń úlesi tómendegenin baıqaımyz. Mamandardyń aıtýynsha, bul ózgeris epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń turaqtalyp, vaksına óndirisiniń azaıýyna qatysty bolyp tur. Mınıstrliktiń medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetinen surap bilgen resmı jaýapqa kóz júgirtsek, «elde dári-dármek tapshylyǵy joq. Naryqtan dári-dármektiń analogtaryn tabýǵa bolady». Biraq bul farmasevtıkada másele joq, is bitti degendi bildirmeıdi, kerisinshe, saladaǵy qyrýar sharýany áli de shırata túsý keregin uqtyrady. О́ıtkeni 2029 jylǵa qaraı farmasevtıka naryǵynda otandyq óndiristiń úlesin 50%-ǵa jetkizý qajet. Al ımportqa táýeldilik azaısa, osy oń ózgeris farmasevtıkaǵa, dári-dármek baǵasyna áser etedi.
