Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Otandyq ónimdi ótkizý naryqtarynyń geografııasyn keńeıtý jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý – el ekonomıkasynyń búgingi tańdaǵy basym baǵyttarynyń biri. Keıingi jyldary elimiz shekara mańy saýdasyn damytýǵa, saýda kedergilerin joıýǵa, «Ulttyq eksporttyq strategııa» baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde taýarlar men qyzmetterdi ótkizý erkindigin qamtamasyz etýge kóp kóńil bólip keledi. Osy oraıda elimizdegi birden-bir mamandandyrylǵan saqtandyrý uıymy – eksporttyq-kredıttik agenttik fýnksııalaryn júzege asyratyn damý ınstıtýty «KazakhExport» eksporttyq saqtandyrý kompanııasy» aksıonerlik qoǵamyna artylar jaýapkershilik zor. «KazakhExport» ESK» AQ – «Báıterek» UBH» AQ-tyń enshiles kompanııasy. Kompanııa eksporttyq sıkldiń barlyq kezeńderinde eksportty qoldaýdyń saqtandyrý qarjylyq sharalaryn usyný esebinen syrtqy naryqtarda shıkizattyq emes segmenttiń otandyq eksporttaýshylaryna qoldaý kórsetý sharalaryn júzege asyrady.
«KazakhExport» negizgi qyzmeti aıasynda óńdeýshi sektordyń eksporttaýshy kásiporyndaryna jáne ekinshi deńgeıli bankterge syrtqy saýda operasııalary kezinde tólem jasamaý táýekelinen saqtandyrý qorǵanysyn usynady jáne eksporttyq sıkldiń barlyq kezeńinde qaýipsizdikke kepildik beredi. «KazakhExport»-tyń negizgi strategııalyq maqsaty – ekonomıkanyń basym sektorlarynda shıkizattyq emes taýarlar, jumystar, kórsetiletin qyzmetter eksportynyń ósýin qoldaý, qazaqstandyq kásiporyndardy qarjylyq saqtandyrý jáne qarjylyq emes qoldaý tájirıbesin qalyptastyrý, ulttyq eksporttyq strategııa mindetterin eskere otyryp, qoldaý kórsetilgen eksporttyq kelisimsharttar kólemin ulǵaıtý jáne qarjylyq qoldaý alǵan eksporttaýshylar sanyn nysanaly mánderge deıin arttyrý», dedi kompanııanyń basqarma tóraǵasy Aslan Qalıǵazın.
Ekonomıkanyń túrli salasynda: tamaq jáne hımııa ónerkásibi, mashına jasaý, agroónerkásiptik keshen, jumystar men kórsetiletin qyzmetter eksporty, metallýrgııa jáne basqa da shıkizattyq emes salalarda qyzmet etetin kompanııa tutynýshylarynyń eksporttyq geografııasy da óte keń. Olardyń qatarynda Túrkııa, Qytaı, Reseı, О́zbekstan, Aýǵanstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Sıngapýr, Belarýs, Grýzııa, Polsha, Mońǵolııa, syndy elder bar.
Elimiz úshin kórshiles, baýyrlas Qyrǵyzstan, О́zbekstan eksporttyq múddeliligi joǵary elder sanatynda jáne olar Reseı men Qytaıdan júk tasymalynyń kóliktik qoljetimdiligi, eksport pen ımport kóleminiń ósý boljamy boıynsha kem túsip jatsa da, ónim ótkizýdiń bolashaǵy zor naryqtary bolyp sanalady. Qazaqstan atalǵan eldermen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty josparly túrde tereńdetip, keńeıte otyryp, birinshi kezekte iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa, ózara taýar aınalymynyń kólemin ulǵaıtýǵa jol ashatyn halyqaralyq óndiristik kooperasııany damytýǵa basymdyq beredi.
Sońǵy jyldary Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy sony serpinmen sıpattalady, degenmen ınvestısııalyq yntymaqtastyq, ózara saýda qurylymyn ártaraptandyrý jáne onyń kólemin arttyrý sııaqty salalarda ony jandandyrý úshin eleýli rezervter de bar. Qyrǵyzstandaǵy qazaqstandyq eksporttyń negizgi kólemi tórt taýarlyq toppen qalyptasqan: azyq-túlik (30%), mıneraldyq ónimder (28%), hımııa ónerkásibi ónimderi (13%) jáne mashına jasaý ónimderi (12%).
«KazakhExport» kompanııasy 2019 jyly jeltoqsanda Bishkek qalasynda sheteldik ókildiń keńsesin ashty. Qyrǵyzstanǵa eksporttaıtyn otandyq kásiporyndardy saqtandyrý qoldaýy buryn da bolǵan. 2017 jyldan bastap «KazakhExport» tarapynan qoldaý kórsetilgen kásiporyndar qatarynda transformatorlar, PVH tereze profılderi, maı ónimderi, dári-dármekter, kilemder, kondıterlik ónimder, makarondar men un, sabyn jáne jýǵysh, tazalaǵysh jáne jyltyratqysh zattar eksporttaıtyn óndirýshiler bar. Tórt jyl ishinde Qyrǵyzstanǵa eksportpen qoldaý tapqan jobalar boıynsha qabyldanǵan «KazakhExport» mindettemeleriniń jalpy kólemi 40 mln dollardy qurady.
О́zbekstan da elimiz úshin óńirdegi strategııalyq mańyzdy saýda seriktesi. «KazakhExport» kompanııasynyń Tashkent qalasyndaǵy sheteldik ókiliniń keńsesi óz jumysyn 2019 jyldyń naýryz aıynda bastady. Sodan beri kompanııa О́zbekstanǵa 80 mln dollar mólsherinde ónim eksporttaǵan otandyq kásiporyndarǵa qoldaý kórsetti. Onyń ishinde saqtandyrý qoldaýynyń eń aıtarlyqtaı kólemi ótken jylǵa tıesili – 64 mln dollar, bul 2019 jylǵy kórsetkishten salystyrǵanda alty ese kóp.
О́ndirýshi-eksporttaýshylar KazakhExport qoldaýymen transformatorlardy, kondıterlik ónimderdi, krahmal sirnesin, jylý oqshaýlaǵysh plıtalar men tóbe plıntýstaryn, iri qara maldyń etin, koks, mıneraldy maqta, armatýralyq prokat, sement, polımerlik jáne kabel ónimderin, kúnbaǵys maıyn, jartylaı sýlfıdti germetık, polıetılen qubyrlar, jıhaz, un jáne makaron ónimderin, qubyrlar, sút ónimderin, avtomobılder, gaz jáne elektr qazandyqtaryn shetelge satty, logıstıka jáne qurylys qyzmetterin júzege asyrdy.
«KazakhExport» otandyq mashına jasaý salasyn damytýdy da belsendi qoldap keledi. 2020 jyldyń basynan bastap kompanııa О́zbekstanǵa otandyq «SaryarqaAvtoProm» JShS avtomobıl jasaý kásipornynyń alańynda «Ýzavtosanoat» AQ-men birlesip shyǵarylǵan 1 064 JAC markaly avtokólikti jetkizý qyzmetin 16,5 mln dollar somasyna akkredıtıvti qarjylandyrdy. Reseı Federasııasyna 3,4 mln dollar somasyna Qazaqstan-О́zbekstan óndirisiniń Ravon Nexia R3 markaly 400 avtomobılin jetkizý jónindegi mámile iske asyryldy. Avtomobılder Qostanaı avtomobıl zaýytynda qurastyryldy.
Mundaı nátıjeler «KazakhExport»-tyń atalǵan elderdiń túrli damý ınstıtýtymen jáne qarjy uıymdarymen tyǵyz yntymaqtastyǵynyń arqasynda múmkin boldy. Kompanııa ımporttaýshylarǵa kredıttik táýekel boıynsha óziniń saqtandyrý qorǵaýyn usyna otyryp, otandyq taýarlardy satyp alý úshin jergilikti bankterdi eksporttyq saýdany qarjylandyrýǵa tarta alady. Ol úshin «KazakhExport» birqatar sheteldik bankpen senimdi seriktestik ornata bildi.
О́tkizý naryǵynyń shekteýli bolýyna baılanysty otandyq óndirýshiler úshin ortasha eksporttyq múddeli el bolyp sanalatyn Tájikstanǵa da birqatar ónimimiz eksporttalyp jatyr. Eksport qurylymynda astyq, otyn, metall ónimderi basym. О́ńdeýshi sektor negizinen un tartý-jarma ónerkásibiniń ónimderin, maılar men janýarlardan nemese ósimdikten alynǵan maılardy, elektr mashınalary men jabdyqtardy usynady. «KazakhExport» kompanııasynyń sheteldik ókiliniń keńsesi Dýshanbe qalasynda da ashylǵan. Onyń maqsaty – bıznesqoǵamdastyqpen baılanys ornatý, kásipkerler men qarjy qurylymdaryn «KazakhExport» quraldary týraly aqparattandyrý, eksporttaýshylarǵa eki eldiń taýar aınalymyn ulǵaıtý úshin túrli kedergini eńserýge kómektesý. Tájikstanmen aradaǵy eń iri keısterdiń biri «Somon Eır» JShS avıakompanııasy úshin «Evrokopter Kazahstan ınjınırıng» JShS-nyń N125 Airbus Helicopters markaly tikushaǵynyń eksportyn qarjylandyrýdy uıymdastyrý boldy. Sondaı-aq «Talco Management limited» iri tájikstandyq ımporttaýshy kompanııa úshin hımııa jáne qurylys salalaryndaǵy ónimderdi jetkizý jónindegi barlyq iri joba «KazakhExport» saqtandyrý ótemimen iske asyryldy.
Jalpy alǵanda, 2017 jyldan bastap eksporttyq kelisimsharttar boıynsha qabyldanǵan «KazakhExport» saqtandyrý mindettemeleriniń kólemi 19,2 mln dollardy qurady. О́zimizdiń maı ónimderi, kondıterlik taǵamdar, lak-boıaý materıaldary, avtomobılder, armatýralyq prokat, munaı koksy, mıneraldy tyńaıtqyshtar, otqa tózimdi ónimder jetkizilimi saqtandyryldy. Kompanııa túrli memlekettik qurylymmen jáne qarjy ınstıtýtymen yntymaqtastyq týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi.
2022 jylǵy aýdıttelgen derekterge sáıkes, «KazakhExport» eksporttyq saqtandyrý kompanııasy» AQ 2 mlrd 272 mln teńge kóleminde taza paıda tapty, bul 2021 jylǵy nátıjeden 13%-ǵa joǵary. Tabystyń ósýi operasııalyq qyzmettiń tıimdiligin arttyrý, sondaı-aq eldiń eksportqa baǵdarlanǵan kásiporyndaryn qarjylyq saqtandyrý arqyly shıkizattyq emes eksportty damytýdy yntalandyrý boıynsha júrgizilgen júıeli jumystardyń nátıjesinde múmkin boldy. Sóıtip, kompanııanyń aktıvteri bir jyl ishinde 139,4 mlrd teńgeden 149,8 mlrd teńgege deıin ulǵaıdy, onyń ishinde menshikti kapıtaly 113 mlrd teńgeni, mindettemeleri 36,8 mlrd teńgeni qurady.
О́ńdeýshi sektordyń otandyq eksporttaýshylarǵa qoldaý kórsetý kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 27%-ǵa ósti jáne kompanııa úshin 259,1 mlrd teńge (2021 jyly 204,7 mlrd teńge) kóleminde rekordtyq mánge jetti. Usynylǵan eksport aldyndaǵy eksporttyq saýda-qarjylandyrý kólemi – 20 mlrd teńge, bul josparly mánnen 43%-ǵa joǵary.
2022 jyly 80 eksporttaýshyǵa, onyń ishinde 500-den astam sheteldik ımporttaýshymen saýda qatynastaryn jolǵa qoıǵan 21 jańa eksporttaýshyǵa qoldaý kórsetildi. Jalpy, 2016 jyldan bastap 800 mlrd teńgeden astam somaǵa 200-den asa eksporttaýshyǵa qoldaý kórsetilgen eken.
О́tken jyly kompanııa eksporttyq kredıttik agenttikterdi, kommersııalyq saqtandyrýshylardy jáne halyqaralyq uıymdardy qosa alǵanda, sheteldik seriktestermen ózara is-qımyldy damytýdy jáne nyǵaıtýdy sátimen jalǵastyrdy. Atap aıtqanda, О́zbekstannyń, Tájikstannyń júıe quraýshy qarjy ınstıtýttarymen akkredıtıv sheńberinde qarjylandyrýdy tarta otyryp, Qazaqstannan taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń ımportyna suranysty yntalandyrý týraly, Iranmen kepildikter jáne eksporttyq kredıtter men ınvestısııalardy saqtandyrý salasynda, Qyrǵyzstanmen qaıta saqtandyrý sheńberinde kelisimderge qol qoıyldy.
Álemdegi eń iri qaıta saqtandyrý kompanııalarynyń biri – Swiss Reinsurance Company jáne Saýd Arabııasynyń eksporttyq-kredıttik agenttigi ICIEC-pen oblıgasııalyq qaıta saqtandyrý sharttary uzartyldy.
«KazakhExport»-tyń ICIEC-ke bergen táýekelderiniń kólemi 7,8 mlrd teńgeni quraıdy. ICIEC-pen yntymaqtastyqty nyǵaıtý bizge qarjylyq turaqtylyqty arttyrýǵa jáne kompanııanyń sheteldegi múmkindikterin keńeıtýge, portfelge júktemeni azaıtýǵa jáne otandyq eksporttaýshylarǵa qoldaý kórsetý boıynsha qamtýdy arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul qazaqstandyq eksporttaýshylar men bankterge saqtandyrý arqyly qorǵaýdyń joǵary senimdiligin qamtamasyz etedi», dedi A. Qalıǵazın.
2023 jyly «KazakhExport» óńdeýshi sektordyń qazaqstandyq eksporttaýshylaryn qoldaý, zańnamalyq jetildirý jónindegi salalyq sharalardy iske asyrý jáne «Kazakhexport»-ty shıkizattyq emes eksportty ilgeriletý jónindegi biryńǵaı operator retinde usyný boıynsha negizgi qyzmetterdi jalǵastyrdy.
Memleket basshysy Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń aldyna ulttyq taýar ótkizý júıesin qurý, naryqty otandyq ónimdermen tolyqtyrý úshin jaǵdaı jasaý jáne osy sektordy ornyqty damytý jónindegi jumystardy sapaly jedeldetý mindetin qoıyp otyr. Osyǵan oraı «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine eksporttyq-kredıttik agenttik jáne shıkizattyq emes taýarlardyń (jumystardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń) eksportyn ilgeriletý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańynyń jobasy Parlament qaraýyna engizildi.
«Qujattyń maqsaty – elimizde «KazakhExport» kompanııasynyń bazasynda tolyqqandy eksporttyq-kredıttik agenttik qurý. Qazirgi tańda EKA fýnksııalaryn is júzinde oryndaı otyryp, zańdy túrde «KazakhExport» – eksporttyq saqtandyrý kompanııasy Ulttyq banktiń saqtandyrý qyzmetin júzege asyrýǵa arnalǵan lısenzııasy negizinde áreket etedi, bul kompanııanyń qoldaý quraldaryn saqtandyrýmen, eksportty qaıta saqtandyrýmen shekteıdi. Al atalǵan ózgeris otandyq kásiporyndardy qoldaý boıynsha eksporttyq operasııalardan bastap, ótkizý naryqtary, elderdiń taýarlar men qyzmetterge qajettilikteri máseleleri boıynsha servıstik qoldaýǵa deıingi fýnksıonaldylyqty keńeıtýge múmkindik beredi», dedi kompanııanyń aqparat jáne kommýnıkasııa departamentiniń dırektory Aıgúl Qasenova.
Sonyń nátıjesinde kompanııa О́zbekstandaǵy, Qyrǵyzstandaǵy, Tájikstandaǵy jáne Reseıdegi kóterme-taratý ortalyqtarynyń jelisinen turatyn eýrazııalyq taýar ótkizý jelisiniń negizine aınalýǵa tıis. Atap aıtqanda, otandyq ónimderdi ótkizý naryǵyn keńeıtý jáne EAEO jáne úshinshi eldermen kooperasııalyq jobalarǵa qatysý turǵysynan elimiz saýda-logıstıkalyq áleýetin nyǵaıtý boıynsha sharalar qabyldaý qajet. Osyǵan baılanysty «KazakhExport» kompanııasy saqtandyrýdy qoldaý quraldaryn jetildirý, kompanııanyń sheteldik ókilderi qatysatyn elderdegi ımporttaýshylarmen baılanysty nyǵaıtý, shıkizattyq emes eksport ónimderin shetelge ilgeriletý jónindegi jumysty júıeli jalǵastyrady.
