FOTO: abai.kz
El qajetine jarar qandaı jańalyqtar ashyldy jáne olardyń qanshasy óndiriske jiberildi? О́nertapqyshtarǵa qandaı, kómek kórsetilip jatyr? О́kinishke qaraı, bul týraly kópshilik bile bermeıdi. Sebebi dál osy jumystarǵa jaýapty Qazpatent-tiń, ıaǵnı Ulttyq zııatkerlik menshik ınstıtýtynyń el aldyna shyǵyp esep bergenin estigen de, kórgen de emespiz. Quddy bir jumbaq mekeme sekildi. Dese de, men bul mekemeniń jumysymen kópten tanyspyn. 2014 jyly kún elektr stansasyna ınnovasııalyq patent alǵan edim. 2021 jyly avtomobılderdi jol apatynan saqtaıtyn magnıttik qurylǵyǵa alǵan patentim jáne bar. Odan bólek, byltyr kúzde «jasyl energetıkaǵa» arnalǵan tórt jobamdy atalǵan mekemege usynǵan edim. Biraq áli kúnge deıin tolyq jaýap alǵam joq. Onyń ústine patentti alǵan kúnde de, syzbalar boıynsha jasalatyn maketti qaıda baryp ázirleımin, qaıdan synaqtan ótkizemin degen ekiudaı úreı taǵy bar. О́ıtkeni kún elektr stansasyna patent alatyn kezde dál osyndaı qıyndyqpen betpe-bet kelgen edim. Sarapshylardyń maǵan bergeni «Aldyn ala beriletin patent» dep atalady eken. Iаǵnı usynystyń ıdeıasy durys, eger joba júzege assa keleshekte jemisin berýi múmkin. Al ónertabysqa beriletin patent kórsetilgen syzba arqyly tolyq maket jasalynyp, ony tájrıbelik synaqtan ótkizgende ǵana berilýi qajet. Biraq bul máselemen Úkimet bas aýyrtpaıdy. О́nertapqyshsyń ba, modelińdi tolyq jasap, synaqtan ótkizip kelýge tıissiń. Al qurylysy kishigirim zaýytqa teń energetıkalyq modeldiń maketin qalaı jasap, ony qaı jerde synaqtan ótkizemin? Oǵan ınvestordy qaıdan tabamyn? Úkimet bul jaǵyn eskermegen.
Menińshe, Qazpatent-tegi osy jaǵdaı ónertabysqa degen qyzyǵýshylyqtyń jolyn bógep otyr. Bizdegi ónertabystyń damymaı qalýynyń bir sebebi de osynda jatyr. Osydan-aq bizdiń elde ónertapqyshtarǵa degen qamqorlyqtyń qandaı dárejede ekenin baǵamdaýǵa bolady. Árıne, ónertapqyshtyq – abyroıly ári jaýapty is. Qazirgi kúndelikti qoldanyp júrgen elektr energııasy, gaz, munaı óndirý, ushaqtar men avtomobılderdiń bári kezinde osy ónertabystyq izdenýdiń nátıjesinde dúnıege kelgen. Qazir bularsyz bir kún de tirshilik ete almaımyz.
Sondyqtan búgingi bizdegi patenttik qyzmettiń jumysyna qarap otyryp ónertapqyshtarǵa beriletin patent pen qoldaý múlde syn kótermeıtinin aıtqym keledi. Qazirgi ónertapqyshtardyń jumysyn baǵalap, olarmen durys jumys júrgizý, el ónerkásipterimen baılanys múlde aqsap jatyr. Sondyqtan bul jumystyń bárin jolǵa qoıý úshin ónertabys ortalyǵyn qaıta qurylymdaý qajet. Al eger elde mundaı jumys júrgizilip jatsa, óz usynystarymdy jetkizgim keledi.
Menińshe, ónertabys jańalyqtaryn qadaǵalaıtyn mekeme negizgi úsh bólimnen turýǵa tıis. Birinshi – túsken usynystardy taldaý bólimi. Munda myqty fızık, hımık jáne bıologter bolýy shart. Mekemege kelip túsken usynystardy birinshi kezekte osy mamandar qarap shyǵyp kóńilge qonymdy, elge paıdaly jaqsy ıdeıa bolsa ony kelesi konstrýksııalyq bólimge tapsyryp, al jaramsyz usynystardyń kemshiligin kórsetip, arasyn uzatpaı ıesine hat arqyly habarlaýy kerek. Ekinshi – konstrýktorlyq synaq bólimi. Muny kishigirim zaýyt retinde qarastyryp, onda tokar, dánekerleý stanoktary men qurylǵylar, sondaı-aq tehnıkalyq ınjener, myqty elektrık, bilikti slesar, dánekerleýshi jáne qurastyrýshylar bolýy kerek. Sondaı-aq bul kishigirim zaýyt bolǵandyqtan usynys syzbalarynda kórsetilgen materıaldardy izdep-taýyp ázirleıtin taǵy eki-úsh ekspedıter qajet bolady. Mine, taldaý bóliminen «synap kórýge bolady» dep túsken syzbalardy osy bólim synaq maketi úlgisinde jasap kórýi kerek. Ári ony osy jerde ózderi tolyq synaqtan ótkizip, alynǵan synaq nátıjesimen birge bul jumysty úshinshi – el ónerkásibimen menedjerlik baılanys bólimine tapsyrýǵa tıis. Munda ónertabystyq synaqtarda jaqsy nátıje kórsetken jobalar dáriptelip tıisti ónerkásiptik kompanııalarǵa usynys jasalady. Usynystardy dızaındyq úlgide qaıta jasaý jáne satyp alý boıynsha kelissózder júrgiziledi.
Menińshe, bul aıtylǵandardy qolǵa alý úshin asa kóp qarajat ta qajet emes. Tipti muny ár oblystarda uıymdastyrýǵa da bolady. Biz bir ortalyqtan basqarylyp, jumysy júıelengen osyndaı patenttik ortalyq ashqanda ǵana ónertapqyshtarǵa úlken kómek kórsete alamyz. Eń bastysy, ónertapqysh ózi oılastyrǵan ıdeıasynyń synaq maketin qoldan jasap jyldaryn joǵaltpaıdy. Ony jón dep tapqan patenttik ortalyq ózi jasap ári synaqtan ótkizip, máseleni az-aq kúnde sheship bere alady. Sondaı-aq ónertapqysh ınvestor izdep sandalmaıdy. Qaıta ózi oılastyrǵan ıdeıasynyń tez iske asyp óndiriske engizilgenin kórgennen keıin bul ónerge degen qyzyǵýshylyǵy artyp, odan saıyn qulshynyp, jańa ıdeıalar izdeı bastaıdy. О́nertapqysh ónertabysynyń óndiriske enýi arqyly olardan da qomaqty syıaqy alyp, turmysyn da túzeı alady. Eń bastysy, el ónertapqyshtaryn tikeleı óndirispen baılanystyra alatyn jol ashylyp, ekonomıkamyz da jyldam eńse tikter edi. Qazirgi damyǵan elderdiń bári de osy joldan ótken.
Berdaly RYSBEKOV,
oqytýshy
Túrkistan oblysy,
Keles aýdany
