«Halyqtyq IRO» – ıgilikti ıgerý baǵdarlamasy

2011 jyldan bastap qolǵa alynǵan halyqtyq IPO týraly el arasynda áli de bolsa naqty túsinik qalyptasa qoıǵan joq. Degenmen, bul termınniń maǵynasy jáne onyń jalpy qandaı baǵdarlama ekeni jóninde túrli aqparat kózderinen bilýge bolady. Internet jelisine zer salsaq, keıbir kompanııalardyń bırjaǵa shyǵyp, IPO ótkizgeni, sol arqyly bız­nes­tiń irgesin qalaýshylardyń mıllıar­der atanǵany týraly aqparatty árádik kózimiz shalyp qalady. Desek te jeke kom­panııanyń kópshiliktiń kompanııa­syna aınalý údersiniń artynda ne tur­ǵa­nyn kóp adam bile bermeıdi.

IPO (initial public offering – halyqqa bastapqy baǵada usyný) qandaı da bir kom­panııanyń aksııasyn satý úshin kóp­shilikke bastapqy usyný, bul jer­degi «bastapqy» sózi kompanııanyń óz aksııasyn bırjaǵa birinshi ret shyǵa­ra­ty­nyn bildiredi. О́ziniń aksııalaryn kópshilikke satýǵa usynǵanda kompanııa IPO ótkizedi. Uıymnyń bul tur­ǵy­da mártebesi ózgeredi, ıaǵnı jeke kom­­panııa kópshiliktiń kompanııasyna aı­nalady. Munda bári de aqshaǵa ke­lip tireledi – kompanııa qarjy tartýdy maqsat tutady. Qarajat qolǵa tús­kennen keıin ol bıznesti damytýǵa ne­mese ınfraqurylymnyń reınvestısııa­syna jumsalýy múmkin. Kompanııa ak­sııa­synyń jarııaly túrde satylymǵa shyǵýynyń taǵy bir artyqshylyǵy – eń úzdik mamandardy tarta otyryp, top-menedjerlerge túrli qyzmetter usynýǵa múmkindik týady. Sondaı-aq aksııalar kelisim jasaý arqyly tólemniń bir bóli­gin jabýǵa qoldanylýy múmkin.

Halyqtyq IPO baǵdarlamasy elimizde qor bırjasy arqyly (KASE) júzege asyrylady. Atalǵan qorda lıstıngten ótken 50-ge jýyq ulttyq kompanııalar bar. Bul – kez kelgen el azamaty osy kom­pa­nııalardyń qundy qaǵazdaryn sa­typ alýǵa, kompanııany basqarýǵa óz úle­sin qosa alady jáne osy talaby úshin dıvıdend arqyly paıda tabý múmkin­digine ıe bolady degen sóz.

Memleket basshysy jyl saıynǵy Jol­daýynda «Samuryq-Qazyna» qory­nyń aktıvteri men aksııalaryn jeke­she­­lendirýdi júzege asyrýǵa «Ha­lyq­tyq IRO» tásilin qoldanýdy alǵa tarta otyryp, «Eır Astana» kompa­nııa­­synyń «Halyqtyq IPO» sharasyn júrgizýi, QazaqGaz kompanııasyn n­a­ryq­qa shyǵarýǵa daıyndaý, sondaı-aq iri kompanııalardyń memlekettik ak­tıv­terdi ótkizýi jóninde tapsyrma ber­gen edi. Úkimettiń maqsaty aktıvterdi basqarýdaǵy ashyqtyq pen tıimdilikti arttyrý ekeni belgili, al ınvestorlar men kompanııalar budan qandaı paıda tabady? Endi osy mańyzdy máseleni halyqtyq IPO baǵdarlamasyna engen birneshe kompanııanyń mysalynda ke­ńirek qarastyryp kórelik.

Naryqqa 2006 jyly birinshi bolyp elimizdegi eń iri telekommýnıkasııalyq kompanııa «Qazaqtelekom» shyqty. IPO 2022 jyldyń jeltoqsan aıynda ótti jáne bul shara barysynda «Samuryq-Qazyna» 4,6% jaı aksııalaryn satty. Turǵyndar «Qazaqtelekom» aksııalaryn jalpy somasy 12,2 mlrd teńgege satyp aldy, ár aksııanyń ortasha baǵasy 30 560 teńgeni qurady. «Qazaqtelekom» aksııalary shuǵyl samǵaýdy da, kúrt quldyraýdy da bastan ótkerdi. IPO-dan keıin aksııa quny birden 52 myń teńgege deıin ósip ketken, sodan 6 myńǵa deıin tómendegen kezderi boldy. 2023 jylǵy 7 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha aksııanyń baǵasy – 33 300 teńge.

Araǵa 6 jyl salyp, 2012 jyly res­­pýblıkadaǵy eń iri munaı qubyry kom­­panııasy «QazTransOıl» AQ-nyń aksııalary bırjaǵa shyǵaryldy. Nátı­je­sinde, kompanııa 28 mlrd teńgege jýyq qarajat tarta aldy, bul rette ornalastyrylǵan aksııalardyń 79,1%-y bólshek ınvestorlardyń úlesine tıdi. Kompanııanyń osy saladaǵy tabystary «Qazaqtelekommen» salystyrǵanda qarapaıym kórinýi múmkin, degenmen baǵaly qaǵazdardyń qıly baǵasy men olardyń ınvestorlar úshin túrli qol­je­timdiligin áste esten shyǵarmaý kerek.

2014 jyly Qazaqstandaǵy elektr jelileriniń operatory «KEGOC» AQ IPO-ǵa shyqty. Nátıjesinde, 40 myńǵa jýyq qazaqstandyq kompanııanyń aksıo­ner­leri boldy, al kásiporyn ózine 13 mlrd teńgeden asa ınvestısııa tartty. 2023 jylǵy 7 qyrkúıektegi jaǵdaı bo­ıynsha kompanııanyń 1 aksııasy 1 575,59 teńgeni quraıdy.

2018 jyly Qazaqstannyń ulttyq atom kompanııasy IPO-ǵa óz aksııala­ryn usyndy. «Qazatomónerkásip» Lon­don qor bırjasynda (LSE) 15% aksııasyn jáne Halyqaralyq qarjy ortalyǵynda (AHQO/AIX) 5%-yn satty. Qazaq­stan­dyq ınvestorlardyń úlesi 47% boldy, al aksııalardyń jalpy kólemi 451 mln dollardy qurady.

Bir jyldan az ýaqyt buryn, 2022 jyldyń jeltoqsanynda «QazMunaıGaz» ult­tyq munaı-gaz kompanııasy halyqtyq IPO sharasyn uıymdastyrdy. Investor­larǵa 153 mlrd teńgeden asa somaǵa aksııalar satyldy. Onyń 74,6 mlrd teń­gesin azamattar (48,5%), qalǵanyn qa­zaq­standyq zańdy tulǵalar (47,2%) jáne sheteldik jeke jáne zańdy tulǵalar (4,3%) satyp aldy.

Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov 6 qyrkúıekte ótken Úkimet otyrysynda atap ótkendeı, 2023 jyldyń so­ńy­na deıin «KEGOC» AQ-nyń 5%-ǵa deıingi úlesin qaıta bırjaǵa shyǵarý josparlanǵan. 2024 jyly «Eır Astana», 2025 jyly QazaqGaz, «Qazaqstan temir joly», «Samuryq-Energo» qor nary­ǵyna shyǵady. Sonymen «Sa­muryq-Qazyna» qorynyń IPO-ǵa shyǵýy jos­par­lanǵan iri aktıvteriniń tizimi tú­ge­siledi. Bul is-sharalardan ne kútýge bolady?

Sarapshylar «KEGOC» AQ-ny ha­lyq­tyq IPO-ǵa shyǵarý týraly sheshim­di kompanııa úshin qosymsha shyǵynsyz kapıtal tartýdyń tıimdi joly dep baǵalaıdy. Bul jóninde ekonomıst Eldar Shamsýtdınov «Kapıtal» gazetine bergen suhbatynda aıtty. Sarapshy ınvestorlar úshin jaqsy damý keleshegi bar dep biledi: «Kompanııa aksııalarynyń ósý áleýeti qalypty, óıtkeni onyń negizgi qyzmeti – elektr energııasyn ult­tyq elektr jelisi arqyly tasymaldaý qandaı jaǵdaıda da mańyzyn joǵalt­paı­dy», deıdi.

Qazaqstandyq eń iri «Eır Astana» áýe kompanııasynyń IPO-ǵa shyǵýynyń keshigýi kompanııanyń eki aksıoneri – sáıkesinshe 51% jáne 49% úleske ıe «Samuryq-Qazyna» jáne brıtandyq BAE Systems kompanııalarynyń aksııalardy saýdaǵa shyǵarý tártibi boıynsha uzaq ýaqyt kelise almaýyna baılanysty oryn aldy. IPO úshin kim, qansha aksııasyn satýy kerek degen máselede taraptar ortaq mámilege kele almady. Úlgi áli de anyqtalǵan joq, degenmen kompanııa naryqqa aksııalardy 50%-ǵa deıin shyǵarýdy qarastyrýda jáne kez kelgen jaǵdaıda aksııalardyń jalpy alǵandaǵy 51%-y qazaqstandyq rezıdentterde – jeke nemese zańdy tulǵalarda qalýy kerek degen ustanymda.

«Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń damý jáne jekeshelendirý jónindegi basqarýshy dırektory Ernar Janádil atap ótkendeı, IPO ótkizý úshin qolaıly kezeńderdiń biri 2024 jyldyń sáýir-mamyr aılary bolyp sanalady jáne 3 alań – KASE, AIX jáne ekinshi aksıonerdiń brıtandyq shyǵý tegin eskere otyryp, bir halyqaralyq alań qarastyrylýda.

– «Eır Astana» IPO-ǵa tolyǵymen daıyn. Onyń 2022 jylǵy nátıjeleri – aıtarlyqtaı, kirisi 1 mlrd dollardan asady. Taza paıda shamamen 80 mln dollardy quraıdy. Bul – onyń búkil tarıhyndaǵy rekordtyq kórsetkish, – dedi E.Janádil.

«Samuryq-Energo» energetıkalyq holdıngine kelsek, áńgime «Samuryq-Energo» kompanııasynyń 2022 jy­ly jeke qurylym – Qazaq Green Po­wer kompanııasyna bólingen jasyl aktıvter portfeli týraly bolyp otyr. «Samuryq-Energo» AQ basqarma tóraǵasy Serik Túıtebaev atap ótkendeı, kompanııa birneshe sebeppen quryldy. «Birinshiden, jasyl eko­nomıkaǵa keń kólemdi ınvestısııa tartý qajettiligin qanaǵattandyrý. Ekin­­shiden, halyqaralyq ınvestısııalyq qa­ýym­dastyqtyń kómir óndirýge degen suranysynyń tómendeýi baıqalady. Úshinshiden, kómir kompanııalarynyń baǵa­ly qaǵazdaryna suranystyń tómen­deýi bilingen jaǵdaıda IPO ótkizý múm­kin­­di­gine ıe bolamyz», dedi S.Túıtebaev.

«Qazaqstan temir joly» temirjol operatorynyń IPO-sy da 2025 jylǵa jos­parlanǵan, degenmen uıymdastyrý­shylar aksıonerdiń qaryz somasy úsh jyldyq paıdadan aspaýy úshin aldymen qaryzdy azaıtý kerek ekenin alǵa tartyp otyr. Sonymen qatar QTJ-nyń qysqamerzimdi jáne uzaqmerzimdi qaryzynyń aıtarlyqtaı bóligi AQSh dollarynda kórsetilgen, bul kompanııany valıýta baǵamynyń turaqsyzdyǵyna táýeldi etedi. Aıtalyq, 2022 jyly QTJ baǵamdyq aıyrmanyń kesirinen 34,1 mlrd teńge kóleminde shyǵynǵa ushy­ra­dy. Sondyqtan IPO keıinge shegerilýi ábden múmkin.

Buryn «QazTransGaz» UK» atalyp kelgen QazaqGaz ulttyq gaz kompanııa­synyń daıyndyǵy oıdaǵydaı. Kompa­nııa­nyń ózi de, sarapshylar da atalǵan merzimge ázir ekenin aıtady. Bul rette aksııalar paketin ornalastyrý úlesi «QazMunaıGaz» kezindegi sııaqty 3%-dan bastalady dep boljanýda. Boljamdar­dyń qanshalyqty oryndalatyny aldaǵy eki jylda belgili bolady.

Qazaqstan Úkimeti 2011 jyly qalyp­tas­tyrǵan halyqtyq IPO-ǵa úmitker­lerdiń bastapqy tiziminen 2 kompanııa qalys qalyp otyr. Olar – 2013 jyly JShS bolyp ózgertilgen «QazMunaıGaz» AQ-nyń enshiles kásiporny «Qaz­TeńizTransflot» ulttyq teńiz tasymal­daý­­shysy jáne «Qaztemirtrans» kompanııasy. «Qaztemirtrans» – júk vagondary parkiniń iri operatory, «Qazaqstan temir jolynyń» enshiles kásiporny. Kompanııa QTJ bas uıymymen birge IPO-ǵa úshinshi kezekte shyǵady dep josparlanǵan edi, biraq bul joba keıinge qaldyrylǵan syńaıly. Ony QTJ ishki qaryzdaryn ótep, rettep bolǵan soń qaıta qaraýy ábden múmkin.

IRO halyqtyq bolǵannan keıin oǵan myqty, turaqty tabys ákeletin kom­panııalar shyǵýy qajet. О́ıtkeni baǵ­dar­lamanyń bir maqsaty – halyqtyń ınves­tısııalyq saýatyn kóterý bolsa, ekinshi maqsaty – halyqtyń ál-aýqa­tyn arttyrý, turǵyndarǵa depozıt ne jyljymaıtyn múlikten basqa tabys alyp keletin qosymsha qarjy quralyn usyný. Sondyqtan da «Halyqtyq IRO» ke­zinde myqty kompanııalardyń, ıaǵnı qazirgi daǵdarysta táýekeli joq kom­pa­nııalardyń baǵaly qaǵazdary shy­ǵa­rylady. Basqasha aıtqanda, «Ha­lyq­tyq IRO-ǵa» shyǵarylatyn kompanııalar – qor naryǵynda «kógildir fıshka» degen ataýǵa ıe myqty kompanııalar. Qoryta kelgende, «Halyqtyq IPO» – aza­mattarǵa tabysty kásiporyndardyń aksııalaryna ıe bolyp, sodan paıda tabý múmkindigi; memlekettik kompanııalarǵa qarjylaryn óndiris pen kásiporyndy keńeıtýge jáne damytýǵa, jańǵyrtýǵa salý múmkindigi; ınvestorlardyń sanyn kóbeıtý jáne jańa ınvestorlar tartýmen qatar, qundy qaǵazdar naryǵyn damytý múmkindigi.