Pernebaı Dúısenbın, jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty: Birtýar tulǵalarmen syrlasýdyń jóni bólek

– Jalpy, aqyn-jazýshy­­­lar­dyń deni ózderiniń ómirbaıa­ny týraly jazǵan estelikterde nemese aqparat quraldary­na ber­gen suhbattarynda sóz óne­rin­degi alǵashqy qadamdary bala kúninen bastalǵanyn aıtady. Biraq siz balalyq sha­ǵyńyzda beıneleý ónerine ja­qyn bolypsyz. Sonyń áseri ke­ıin ataqty sýretshiler týraly esseler ja­zýyńyzǵa túrtki boldy ma?

– Solaı dese de bolady. Shy­­nynda da, bala kúnimnen beı­ne­leý ónerine jaqyn boldym. Mektepte sýret pániniń mu­ǵa­li­mi bolmasa da, sýret salý­dy erek­she unattym. Onyń se­be­bi de bar. Ata-anam qoı baq­ty. Qalyń qardyń kóbesi só­gili­si­men jaılaýǵa shyǵamyz. Biz­diń aýyldyń kóktemi keremet. Jaı­qal­­ǵan kók maısa. Tabıǵat jańa kóı­lek kıgen qyzdaı ja­sa­nyp, qul­pyryp turady. Ásire­se alaý­lap atqań tań, qazdaı qal­qy­ǵan buıra-buıra bulttardy qyz­ǵylt nu­ryna shomyldyryp batqan kún­niń sıqyrly beınesi, ózen-kól­derdegi qustardyń alýan sazdy qıqýy jan dúnıemdi erek­she áser­ge bóleıtin. Osy ǵa­ja­ıyp kóri­nis­terdiń bári bala bol­sam da ma­ǵan shabyt berdi, qanat­tan­dyrdy.

Soǵystan keıingi joqshy­lyq kezeń. Búgingideı túrli tús­ti boıaý­men shyǵatyn kitaptar joq. Nan­sańyz, sýret salatyn aq qaǵaz da qat. Áıteýir poshta tasıtyn maıdanger Moshqal de­gen aǵamnan gazet-jýrnal ora­ǵan aq qaǵazynyń artylǵanyn surap alyp, sonyń jaraǵan tus­taryn sýretke paıdalanamyn. Tipti Sábıt Muqanovtyń «Bo­tagóz» romanynyń jelisimen ta­qyryptyq sýretter saldym. О́ki­nishke qaraı, solardyń kóbi saq­talyp qalmady. Bir-eki sýre­timdi surap alǵandar boldy. Má­se­len, «Qurmanǵazy» atty portre­timdi áıgili «La Skala» teatryn­da án salǵan ataqty ánshi Amangeldi Sembın attaı qalap alsa, «Jaılaý keshi» degen maıly boıaýmen salǵan peızajymdy jaqyn jıenim qıylyp suraǵan soń soǵan berdim.

– Bir suhbatyńyzda bala kú­nińizde salǵan sýretterińiz elimizdegi ǵana emes, sol kezdegi odaq­tyq balalar basylymynda jarııalanǵany týraly aıtypsyz. Soǵan keńirek toqtala ketseńiz?

– Jetinshi synypta oqyp júr­genimde Almatydaǵy res­pýb­­lı­ka­lyq «Drýjnye rebıata» ga­ze­tinde «О́zende» atty kartı­nam ba­syl­dy. Odan keıin Máskeý­degi ­alty mıllıonǵa jýyq danamen ta­raı­tyn «Pıonerskaıa pravda» ­gaze­tinde «Shopan otarynda» atty qarapaıym qara týshpen salǵan sýretim jaryq kórdi. Bu­ǵan tóbem kókke jetkendeı qýan­dym. Bul ba­sylym sol kezdegi on bes odaqtas respýblıkadan bó­lek, sosıa­lıstik lager elderi­niń barly­ǵyna taraıdy. Osy kartınam jas oqyrmandar­dyń qatty qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Alasa taýlardyń betkeıinde qoı jaıyp júrgen shopan men kıiz úı aldynda samaýryn qaınatyp, as qamdap júrgen ana beınesi ózge eldiń oqýshylaryna ekzotıka­lyq ereksheligimen áser etken bolýy kerek. Sodan maǵan jer-jerdegi oqýshylardan júzdep emes, myń­dap hat keldi. Tańdanysymda shek bolǵan joq. Endi olarǵa ja­ýap berýim kerek. Mekteptegi orys tilinen beretin Qazbek Ken­ja­ǵalıev esimdi ustazym maǵan oryssha hattyń úlgisin jazyp ber­di. Sony jan-jaqqa jiberdim.

Bul oqıǵa aýyldan asyp, aýdan­ǵa jetti. Bir kúni úıge ­aý­dan­­­­dyq «Sosıalıstik sharýa» gaze­­tiniń redaktory Uzaqbaı Tól­eýov keldi. Jyly júzdi adam eken, meni áńgimege tartyp, bes júz­deı hatty oblystyq gazetke alyp ketti. Sóıtip, sol kezdegi «Eńbek týy» gazetiniń beldi til­shisi Anarbek Aıtbaev men týraly jarqyratyp «Hattar syry» atty bir bettik maqala jarııalady. Qyzyqty jazylǵan materıal bolǵannan keıin be, oblys kólemindegi biraz baladan taǵy hat aldym.

Solardyń ishinen keńestik kezeńde óte tanymal bolǵan jas qyzdyń taǵdyry týraly túsi­rilgen «Rıta» atty kórkem fılm­degi bas keıipkerdi somdaǵan, Latvııa astanasy Rıga qalasynda turatyn 7-synyp oqýshysy Anna Shmetkovadan kelgen jyp-jy­ly sezimge toly hatty bólip aıtar edim. Sondaı-aq máskeýlik Galıa Trýhına, chıtalyq Lıda Efımova, erevandyq Elmıra Akopıan, ózimizdiń elden Amangel­di Kenjebekovterdiń mazmunǵa toly hattary da esimde qaldy.

«Jaılaý keshi» atty týyn­dym­dy Chehoslovakııanyń Bra­tıs­­lava qalasynda turatyn oqý­shy Dýnıa Penkalova jibergen maı­ly boıaýmen saldym. Túsi qa­nyq, sapaly boıaý eken, sýretim ózime qatty unady. Alaıda beıneleý ónerin tańdaýymdy otbasym men úlken nemere aǵam onsha qalaǵan joq. Olar meniń Almatydaǵy zooveterınarlyq ıns­tıtýtqa túsýimdi jón kór­di. Sonda da sýretshilikpen áýes­­qoılyqpen aınalysyp júr­dim. Keıbir sýretterim sol kez­degi «Lenınshil jas», «Qazaq áde­bıeti» gazetterinde jarııalandy.

– Asa kórnekti qylqalam sheberi Oral Tańsyqbaev týraly jazǵan tamasha esseńizdi oqydym. Sony jazý úshin sonaý Tashkentke baryp, sýretshimen júzbe-júz kezdesipsiz, sol sapardan alǵan áserińizdi taǵy bir esińizge túsirseńiz?

– Men KSRO halyq sýret­shisi, KSRO kórkemsýret akade­mııa­synyń tolyq múshesi Oral Tańsyqbaevtyń esimin bala kú­nim­nen bilemin. О́ıtkeni bizdiń úıde sýretshiniń «Týǵan ólke» atty kartınasy ilinip turatyn. Qyrda gúl terip júrgen qyzdar, onyń ar jaǵynan taýdyń sulba­sy aǵarańdaıdy. Eteginde jasyl jelekke oranǵan aýyl. Ǵajap týyndy. Keıin Almatyǵa oqý­ǵa keldim. Qazirgi Ulttyq ki­tapha­­­naǵa jıi baramyn. Sonda kór­nekti qylqalam sheberiniń sol jyldary basylǵan sýret-albomyn kórip, týyndylarymen odan ári jaqyn tanystym. Negizi, Oral Tańsyqbaevty uly peızajıst retinde baǵalaımyn. Tabıǵat qu­bylystary men sulýlyǵyn óte sheber beıneleıdi. Men ol kisini jazǵanǵa deıin «Lenınshil jas» gazetinde Leonardo da Vınchı, Sıkeıros, Konenkov, Levıtan, Rylov sekildi álemdik óner alyptary men óz elimizdiń birtýar perzentteri Shara Jıenqulo­va, Aısha Ǵalymbaeva, Ábilhan Qasteev týraly esselerim men maqalalarym jarııalanǵan edi.

Bir kúni kóshede Sherhan Mur­taza aǵamyzben jolyǵyp qaldym. Hal-jaǵdaı surasqannan keıin, birden suraqqa tartty.

 – Men seni Tashkentke is­saparǵa jibersem, barasyń ba?

– Baramyn.

– Onda Oral Tańsyqbaev de­gen qazaqtyń ǵajaıyp sýret­shisi turady.

 – Bilemin, – dep jaýap ber­dim. Sheraǵań «onda júr» dep meni ertip aldy da, ózi­niń oryn­basary Qaldar­bek Naı­man­baevqa alyp baryp, sol jer­de issapar máselesin qolma-qol sheship berdi. Ol kezde men ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda oqıtynmyn. Dıplomymdy qor­ǵap qoı­ǵam, ıaǵnı, bes mınýt­syz maman­myn. Sondaı-aq «Le­nınshil jas» gazetiniń shtattan tys tilshi­simin.

Shilińgir shilde. Kún janyp tur. Ushaqtan túskennen keıin birden Oral aǵanyń úıine bardym. О́zbekstan úkimeti sýretshi­ge úlken qamqorlyq kórsetip, eki qabatty záýlim úı salyp bergen. Esikti úı ıesiniń ózi ashyp, jyly qarsy aldy. Elızaveta Iаkovlevna esimdi jeńgemiz mol et asyp qoıypty. Áńgimelesip otyryp, sony jedik. Aldymen aǵa mýzeıimen tanystyryp, shy­ǵarmashylyǵy týraly jazyl­ǵan gazet-jýrnaldardy oqýǵa ber­di. Halyqaralyq kórmelerge qa­tysqanda ózi jaıynda aıt­qan aýzy dýaly tulǵalardyń pikir­lerin kórsetti. Solardy oqyp, biraz málimet aldym. Jalpy, birtýar tulǵalarmen syrlasýdyń jóni bólek ekendigin túsindim.

Jeksenbi kúni Oral aǵa súı­rik­teı sulý «Volgasymen» tabı­ǵat aıasyna alyp shyqty. Shyr­shyq ózeniniń jaǵasyna baryp de­mal­dyq. Balyq aýladyq, sýretke tús­tik. Alańsyz áńgimelestik. Ol kisi Muhtar Áýezovpen ja­qyn dos bolǵan. Muhań kezin­de Oraldy Almatyǵa shaqyryp, qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń sýretshisi etip, qyz­metke ornalastyrǵan. Biraq ol kisi atalǵan óner ordasynda bir-eki jyl ǵana istep, Tashkentke qaıtyp oralǵan. Opera jáne balet teatrynda az ǵana ýaqyt jumys istese de «Qalqaman – Mamyr» atty alǵashqy qazaq baletine arnalǵan kostıýmder úlgileriniń sýretin salǵan. Aǵamen ońasha qalyp áńgimeleskende Almatydan nege ketip qalǵany týraly suradym, sonda ol kisi: «Birinshiden, aǵa­ıyndardyń qyzǵanyshy sebep boldy, ekinshiden, qonaqqa jıi baryp, shyǵarmashylyqpen aı­na­lysýǵa eshqandaı múmkindik bolmady», dep jaýap berdi. Sóz arasynda Ábilhan Qasteev­pen jaqyn aralasqanyn aıtty. Elı­zaveta jeńgemiz óte sypaıy, mádenıetti adam eken. Keshkilik meni esik aldyna serýendeýge alyp shyǵyp, sonda Oral aǵanyń qıyndyqpen ótken balalyq shaǵy men baýyr­lary týraly aıtyp berdi. Úshin­shi kúni sýretshi sheberhanasyna qondym. Sóıtip, ataqty sýretshimen qımaı qosh­tasyp, ol kisi meni betimnen sú­ıip, shy­ǵaryp saldy. Almatyǵa kel­gennen keıin «Taý men dala jyrshysy» atty úlken esse jazyp, «Lenınshil jasqa» jarııaladym. Sherhan aǵa dán rıza bolyp, gazet lezdemesinde maqtady. Sodan keıin Oral aǵaǵa Muhtar Áýezovtiń qoldan jasaǵan músi­ni men Kúlásh Baıseıitova­nyń daýsy jazylǵan plastınkany salyp jiberdim. Keıin Elı­zaveta jeńgeımen telefonmen sóıleskende sýretshi uly Mu­hańnyń músinin súıip jylap al­ǵanyn, Kúlásh apanyń daýysy jazylǵan plastınkaǵa rıza bolǵanyn jetkizdi.

– Armenııaǵa da baryp, Mar­tıros Sarıan týraly da jaz­dyńyz...

– Jas kezinde adam arman­­shyl bolady ǵoı. Stýdenttik shá­­kirt­aqymdy jınap, Kıslovodskige 20 kún demalýǵa bardym. De­ma­lysym aıaqtalǵannan ke­ıin Ere­vanǵa ushaqqa bılet alyp, shy­ǵar­mashylyǵyn joǵa­ry ­ba­­ǵalaıtyn armıannyń uly ­sý­­­ret­­shisi Martıros Sarıandy iz­dep bar­dym. Ony halqy «Bizdiń Var­­pet» dep erekshe qaster tu­tady. Erevan – tarıhı oryndar men eskertkishterge óte baı shahar. Qalany armansyz araladym. Armıandardyń aıtýly tulǵalary jerlengen panteondy kórdim. Sodań soń Martıros Sarıannyń mýzeıine kelip edim, sýretshiniń kórmesi ótip jatyr eken. Kelýshiler óte kóp. Bılet joq. Kórmege meni kirgizbedi. Mýzeı qyzmetkerine ózimniń Qa­zaqstannan kelgenimdi aıtyp, «Le­nınshil jas» gazetiniń shtat­tan tys tilshisi degen qyp-qy­zyl kýáligimdi kórsettim. Ol ishke kirip ketti de, bir jas ji­gitti ertip shyqty. Armenııa úki­meti Martıros Sarıanǵa kózi tiri­sinde-aq eki qabatty mýzeı salyp bergen. Sonda kórnekti qyl­qalam sheberiniń birinen-biri ót­ken ǵa­jaıyp kartınalary qo­ıylǵan. Álgi jigit mýzeı dırek­tory eken, jyly amandasyp, meni Sarıanǵa ertip bardy. Uly sýretshige sálem berýge Erevan drama teatrynyń bir top ártisi kelip otyr eken. Kezdesýimiz 20 mınýttaı ýaqyt­qa sozyldy. Sol kezde onyń jasy 89-da bolsa da, tyń kórindi. Oǵan Qazaqstannan kelgenim­di aıtyp edim, «Qazaqstannan ba?» dep kúlimsirep, qolymdy aldy. Mýzeı dırektoryna ıek qaǵyp, kishkentaı vokalǵa konıak quıǵyzdy. Negizi, jas kú­ni­mnen araq-sharap tatyp kór­gen emespin, biraq ataqty tul­ǵa­men soǵystyryp tartyp jiber­dim. Sosyn oǵan jastar ga­ze­ti atynan kelgenimdi aıtyp, «qoltańbańyzdy beresiz be?», dep edim, ádemi qalamsabyn alyp «Qazaq jastaryna úlken qýa­­nysh, baqyt tileımin!» dep ja­zyp berdi. Almatyǵa oralǵan­nan keıin Armenııadan alǵan áserimmen «Shýaqqa ińkárlik» degen esse jazdym.

– Uzaq jyldar bilim salasynda qyzmet ettińiz. So­nyń shyǵarmashylyǵyńyzǵa da áse­ri bolǵan sekildi. О́zińiz osy ja­ǵynan uttym dep oılaı­syz ba?

– Mektepte eńbek etken jyl­da­rymnyń utys jaǵy da, uty­lys jaǵy da boldy. Boıdaǵy jas­tyq jiger qýatyn mektepke aıamaı jumsadym deýge bolady. Ozat ustaz atandym. Qazaq KSR Oqý mınıstrliginiń Qurmet gra­motasynyń, KSRO-nyń jo­ǵary dárejeli Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri boldym. Is-tájirıbem «Mektep» baspasy­nan kitapsha bolyp basyldy. Oblystyq bilim jetildirý me­kemesi arnaıy plakat shyǵardy.

Al mektepke kelgen kúnnen bas­tap balalarmen etene aralastym. Sýret, qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq ber­dim. Olarǵa beıneleý óneri, klas­sıkalyq mýzyka, ulttyq, dástúr­li mýzyka baǵytynda tárbıe berýge ynta qoıdym. Mektepte kóńildiler, kúldirgiler klýby jumysyn uıymdastyrdym. Bul aýyl ómirine úlken jańalyq ákeldi. Osyny tamashalaýǵa kelgen adamdar klýbqa lyq tolatyn. Muhtar Áýezovtiń «Qaraqyp­shaq Qobylandysyn», Orazbek Bodyqovtyń «Qaraqum tragedııasyn» sahnaladyq. Olar­dy aýdan ortalyǵynda, sahnala­ry keń aýyldardy aralap júrip qoıdyrdyq. Balalar ómirimen bite qaınasý meniń kóptegen shy­ǵarmama arqaý bolǵa­ny aqıqat. Ásirese kezinde asa mol tırajben basylyp shyqqan «Kishkentaı generaldar» jı­naǵyma engen povester balalar ómirine tán nebir hı­kaıalar, qyzyqtar, minezder alýan­dyǵy kóp áserin tıgizdi. Olar­dyń qatarynda «Kishkentaı generaldar», «Biz, Tólepbek ataı, samolet komandıri jáne Palma», «Sary Sómke jáne onyń dostary», «Saıat» sekildi povesterim bar.

– Ulaǵatty ustaz retinde ba­­la­­lar tárbıesi týraly ne aıta­syz?

– Jalpy, balalar ómiri, balalar tili bólekshe bir álem. Osy mekteptegi jyldar bedelinde san myńdaǵan oqýshylarmen kez­des­tik, tildestik. Olardyń ne­bir qy­zyqtarynyń, ańqaý, albyrt tirlikteriniń shaldýarlyq­ta­ry­nyń, tentektikteriniń kýási bol­­dyq, nebir perishte sezim­di bala­lardyń minezderine qanyq­tyq.

Jetpisinshi, toqsanynshy jyl­­­­dary mektepte oqyǵan balalar men olardyń ata-analary da búgingi dáýirdegi urpaq pen ata-ana­larynan múlde bólek, jer men kókteı aıyrma bar.

Sońǵy tórt-bes jyl kóle­minde, umytpasam, Qyzylorda oblysynyń bir aýylynyń mek­tebin erterekteý bitirgen eń tentek balalary namysyna, shamyna tımeı, biraq esh jerin kógertpeı jumsaq jerden myqtap jazalaıtyn qatygez emes qatal ári ádil ustazyna mektep bitirý saltanatynda jeńil avtokólik syılap tańǵaldyrypty. Sóılegende bula minezimizdi buǵalyqtap, teris tirligimizdi shekten shyǵarmaı, qaıyrmalap, qalypty arnaǵa salýǵa júıkesin de, kúshin de aıama­ǵan aıaýly ustazymyzǵa myń alǵys dep sóılepti.

Jasyryp, jabatyny joq, osy kúni de meniń «qazaqı» mek­tebimnen az-kem ótken tentek shá­kirtterim kezdesken jerde qu­­shaqtap, betimnen súıip, shur­­qyrap amandasyp jatady. О́t­ken-ketkendi aıtyp, máz bolyp, este­likter aıtysyp, bir jasap qalamyz. 35, 40, 45 jyldyq mektep bitirý keshterine shaqyryp, tórine shyǵaryp, qurmet qy­lyp, syı-sııapattaryn jasaıdy. Qazir áldeqalaı daýys kóterip, qatań sóıleseń, telefonǵa tú­si­rip, áleýmettik jelige salady da, sottyń aldynan bir-aq shy­ǵarady. Jaqynda nebári jetin­shi synyp oqýshysynyń óz us­ta­zyn sabaq ústinde beıpil sóz­ben balaǵattaǵanyn kórip, bas shaı­qastyq.

Qazir ýaqyt tym kúrdeli. О́t­ken joly Memleket basshy­sy Túrkistandaǵy Ulttyq quryl­taıda elimizdegi bilim júıesi men balalar tárbıesine erekshe toqtaldy. Shynymdy aıtsam, búgingi jastardyń ómirge degen tanym-túsinigi, kózqarasy basqa. Oqýshylar sanasyn ádebı kórkem shyǵarma men gazet-jýrnalda­ǵy tanymdyq dúnıe emes, uıaly telefonnyń qyzyqtary jaýlap aldy. Munyń aldyn almasa, qoǵam tyǵyryqqa tireledi.

– Joǵary oqý ornyn bitir­gennen keıin Almatyda qalý­ǵa múmkindigińiz bolsa da aýyl­ǵa ke­­tip qalýyńyzǵa ne sebep bol­dy?

– Meniń qatarlas dostarym­nyń, zamandastarymnyń keıbi­re­ýi aýylǵa ketýime kóp tańdanys ­bil­diredi. Áke-sheshem jasy ulǵa­ıyp qalǵan adamdar edi. Eki inim­niń úlkeni stýdent, ki­shisi mektep jasynda boldy. Ashar­shylyq­tyń bar azabyn tart­qan ákem­men birge týǵan toǵyz aǵaıyndy erkektiń alty-jeteýi ashtyqtyń qurbany bolǵan. Keshegi soǵys kezinde tyldyń aýyr beınetin kótergen ákem 1941 jyly 52 jasta eken. Úlken ákemiz Aman­joldyń Ulbıke, О́tebıke degen áıelderinen bes-besten er bala bolǵan. Sheshelerimiz qyz týýdy armandap ótken. Sol kenje tý­ǵan er balalaryna kekil qoımaı, eki shekesine tulymshaq qoıyp, yrymdaıdy eken.

Senseńiz, sol on erkek kin­dikten búgingi kúni ekeýinen ǵana urpaq taraǵan. Úlken ana­myz­dyń uldarynyń aldy kelin túsi­rip, nemereli de bolǵan. Bi­raq ashar­shylyq aranynyń toıym­­syz kómeıi olardy talǵaýsyz ­ju­ta bergen ǵoı. Sondyqtan da elge kelgenimdi ákem de, sheshem de qup kórdi.

– Almatyda qalǵanda budan da zor dúnıeler jazar edim degen ókinishińiz bar ma?

– Belgili dárejede men ózim­niń qaıratymdy, ıntellek­týal­dyq kúsh-jigerimdi shashy­ra­typ alǵanymdy moıyndaımyn. Lý­pa­ǵa túsken kún­niń shoǵyr sáý­lesi shoq bolyp túsip, astyndaǵy dúnıeni ór­tep jiberetini aqı­qat. Ustaz­dyq, qoǵamdyq jumys, basshy­lyq, otbasylyq jaǵda­ıym shyǵar­ma­shylyǵyma biraz ke­der­gi bol­ǵan­dyǵy shyndyq. By­laı­sha aıt­­qanda, boıdaǵy kúshti bir ny­sanaǵa baǵyttaı almaǵany­ma ókinemin.

– Qazir ne jazyp júrsiz?

– Kórkem ádebıette novella­ly roman degen bar. Onyń úl­gisi ýkraın jazýshysy Oles Gon­chardyń «Tronka», O.Genrıdiń «Koroldar men kapýsta» sekil­di novellalyq romandarynan bel­gili. Búgingi tańda men ár alýan sı­pat­taǵy oqıǵalar jıyntyǵynan quralǵan roman-mozaıkany aıaq­tap qaldym. Árıne, «roman-mo­zaıka» degen sóz qulaqqa sál to­syndaý estilýi múmkin. Soń­ǵy jyldary «Jetinshi kýpe», «An­tı­hıbakýsııa», «Uıyq», «Úshem», «Qulpytas», «Altyn múıiz­di kıik», «Operasııa» sekildi áń­gimelerim birqatar gazet-jýrnalda jaryq kórdi. Sondaı-aq Abaıdyń «Eskendir» dastany negizge alynǵan tragedııalyq bir aktili «Eskendir» atty dra­­mam eki birdeı basylymda ja­rııalanyp, halyq teatrlary ara­syndaǵy baıqaýda birinshi oryndy ıelendi.

 – Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken –

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»