Qoǵam balaǵa qorǵan ba?

Baldyrǵandarǵa qatysty ne­bir sumdyq oqıǵalardy estip, ba­symyzdy bir shaıqap, ótip ketip jatamyz. Bıyl balalar ara­synda 844 krımınogendik jaǵ­daı, 95 aýtoagressıvti minez-qu­lyq pen sýısıd máselesi, 1 261 qyl­mystyq quqyq buzýshylyq tir­kelgen. Bul másele nazardan tys qalmady. Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyna sáı­kes Úkimet qabyldaǵan balalardy zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý, sýı­sıd­tiń aldyn alý, olardyń quqyq­tary men salamattylyǵyn qamta­masyz etýdiń 2023-2025 jyldar­ǵa arnalǵan keshendi jos­parynda 53 shara qarastyrylǵan. Bala­lar­dyń quqyqtaryn qor­ǵaý máseleleri boıynsha táýekel­der­diń ınteraktıvti kartasy jasalmaq. Osy kartadan bala­larǵa shuǵyl kómek kórsetý kerek núkteler kórinip turady. Ári, halyqaralyq tájirıbege ne­gizdelgen, balalar arasyndaǵy jábirleýge qarsy kúrestiń tıim­diligin kórsetken baǵdarlama engi­zildi. Onyń ishinde mektepishilik esep júrgizý sheńberindegi keıs-menedjment tehnologııasy bar. Balalar qıyn jaǵdaıǵa tap bol­ǵan sátten bastap, tolyq she­shil­­­genge deıin jan-jaqty kó­mek kórsetiledi. Sondaı-aq mek­tep­terge, balalarǵa arnal­ǵan «Jeke qaýipsizdik» sabaqta­ry kiredi. Balalar ártúrli qaýip­ti jaǵdaı­lardy sheshýge kómek­tesetin bilim men daǵdylardy úırenedi.

– Qazir bizdiń qoǵam balalar máselesine erekshe nazar aýdaryp otyr. Bizdiń elde balalarǵa jábir kórsetýshilik bolmaý kerek. Jospardy ázirleý kezinde balalar ortasyndaǵy jaǵdaıǵa egjeı-tegjeıli taldaý jasaldy. Biz statıstıkany zerttedik, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq týraly derekterdi jınadyq, qaýip faktorlaryn anyqtadyq jáne zorlyq-zombylyq jaǵdaıynda balalarǵa qandaı resýrstar bar ekenin bildik. Bul taldaý bizge basym baǵyttardy naqtyraq anyqtaýǵa múmkindik berdi, – dedi Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan.

Balalyq shaqta kórgen jábir uzaq ýaqyt umytylmaıtynyn es­kersek, baqytsyz balalyq shaq baqytsyz eldi quraıdy. 2023 jyl­ǵa arnalǵan Wisevoter ese­biniń derekterine súıen­sek, Qa­zaqstan balalardy qor­ǵaý bo­ıynsha 180-nen 50-shi oryndy ıelengen. Mamandar elimizde jábir­leýdiń negizgi úsh túri keńi­nen taralǵanyn aıtady. Olar – fızıkalyq, psıhologııalyq, seksýal­dyq. Uryp-soǵý, shapalaq­pen urý, shymshý, túrtpekteý fı­zı­kalyq jábirge, al ózge adam­dar­dyń nemese ata-ananyń qor­qytyp-úrkitýi, kemsitýi, jaq­tyr­maıtynyn bildirýi psı­holo­gııalyq jábirge jatady. Osy­lardyń kesirinen bala densaý­lyǵyna zııan kelip, damýy teje­ledi. Tipti qanshama bala sýısıd týraly oıǵa batyp, ómirden ótip jatyr. 11 qyrkúıekte Al­maty oblysyndaǵy mektepte óz-ózine qol jumsamaq bolǵan oqýshy – osynyń dáleli. Aıta keteıik, Almaty oblysynyń Talǵar aýdany Besaǵash aýylynda oqýshy bala aspırınniń kóp túıirin iship, óz-ózine qol jumsamaq bolǵan. Artyna hat jazyp qaldyryp, tósekke jatyp qalǵan edi. Bala­nyń jaǵdaıyn kórgen anasy dereý jedel jár­dem shaqyrǵan. Qazir bala baqy­laýda. Osy syndy jaǵa ustatar júzdegen jaǵdaı ár-ár jerden qylań etip turady.

Memlekettiń negizgi min­det­te­riniń biri – balalar qaýip­sizdigin qamtamasyz etip, alań­syz bala­lyq shaq syılaý. Pre­zı­dent Qa­sym-Jomart Toqaev ba­la­lar arasyndaǵy zorlyq-zombylyq­tyń aldyn alýdy únemi aıtyp otyrady.

– Taǵy bir nazar aýdaratyn másele – jas urpaqtyń qaýip­sizdigi. Balalarǵa qatysty jan­túrshigerlik qylmys jıilep ketti. Mundaı oqıǵalar mektepte, kóshede, tipti, úıde bolyp jatyr. Soraqy jaǵdaılar oqýshylardyń ózine qol jumsaýyna sebepker bolyp otyr. Tipti ata-ana­­lar­dyń ózderi balasyna qor­­lyq kórse­tip, onyń arty qaıǵy­­ly jaǵ­daıǵa ulasyp jatady. Otba­syn­daǵy zorlyq-zomby­lyq­tyń aldyn alý jumysy álsiz. Jaýap­­ty mekemeler men quqyq qor­­ǵaý organdarynyń qyz­meti oıd­a­ǵy­­daı nátıje bergen joq. Tur­­­mys­­tyq zorlyq-zomby­lyq­tyń aldyn alý saıasatyn qaıta qaraýy­­myz kerek. Áıelder men balalar­dyń quqyqtaryn qorǵaý sharala­ryn zańmen kúsheıtý kerek. Otbasy qundylyqtaryn dá­rip­teý isine erekshe kóńil ból­gen jón. Taǵy da eskertemin, biz qoǵam­daǵy, kóshedegi, tipti ár úı­degi qaýipsizdikti qamtamasyz etpe­­sek, damyǵan elderdiń qata­ryna qosylýymyz qıyn bolady. Aza­­mat­­tarymyz erkin júrip-tu­ra­tyn qaýipsiz qoǵam qurýymyz qajet, – degen edi Memleket basshysy.

Qaýipsiz qoǵam qurylýy úshin árbir turǵyn el aldyndaǵy jaýap­kershilikti jiti sezinýi kerek. Kúrdeli qoǵamda kóp dúnıe eleýsiz qalyp jatqanyn kórip júrmiz. Al Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyq­ta­ryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵa­sy Nasymjan Ospanova balalar qaýipsizdigine kelgende eń usaq máselege de kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy deıdi. «Bizdiń máseleni habarlaýǵa, sheshýge kelgendegi belsendiligimiz mańyzdy. Eger balanyń jylaǵan daýysyn estiseńiz, úndemeı qalmańyz. Bala quqyǵyn qorǵaýǵa kelgen­de eshqandaı úkimettik organ áreketsiz qalmaıdy. Bizdiń elde balalardy qorǵaýǵa qatys­ty qatań zań talaptary bar», dedi ol. Osy túıitkildi máselege qatys­ty «111» baılanys orta­ly­ǵy jumys istep tur. Nómir­ge habarlasyp, jaǵdaıdy túsindi­rip, kómek suraýǵa bolady. Bala­lar zań turǵysynan jáne psıholo­gııa­lyq, pedagogıkalyq, medısı­nalyq kómek suraı alady.

Keshendi jospar biraz máse­leni sheshedi degen úmit bar. Jos­par boıynsha kámeletke tolma­ǵandar arasyndaǵy qu­qyq buzýshylyqtar, balalar sýısı­diniń sany jyl saıyn kem degende 5 paıyzǵa tómendeıdi. Peda­gog-psıhologterdiń, áleýmettik pedagogterdiń sany ósedi. Bala­lardyń quqyqtyq qorǵalý deń­geıi artady.

Balalar qaýipsizdigi – sóz joq, úlken másele. Balany izgilikke, súıe bilýge úıretý – izgi qoǵam qalyptastyrý degen sóz. Al balanyń balań kóńili­ne qaıaý salyp, jábir kórsetý, ja­man­dyq úıretý – qoǵambuzar, qatygezdik joly. Bárimizdiń qula­ǵymyzǵa sińip qalǵan «Tárbıe – tal be­sikten» degen sózge amal jasaý da kerek. Osy maqsatta 1 qyr­­kúıekten bastap «Birtutas bi­lim berý baǵdarlamasy» da iske qosyl­dy. Ar-uıat, talap, ulttyq múddeden turatyn baǵdarlama izgi qoǵam qalyptastyrady dep senemiz.