Eń bıik halyqaralyq minberde sóz alǵan Qazaqstan Prezıdenti adamzat balasy buryn-sońdy basynan ótkermegen asa úlken syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵanyn jáne geosaıası qaqtyǵystardyń jańa kezeńine ótkenin málimdedi.
«Buǵan BUU Jarǵysyndaǵy halyqaralyq quqyqtyń negizgi prınsıpteriniń bir mezette buzylýy sebep bolyp otyr. Quqyqtyq temirqazyqtyń joıylýy qazirgi halyqaralyq qatynastar júıesine ýaqyt ótken saıyn aýyrtpalyq túsirip, túrli qarama-qaıshylyq týdyrady. Basty halyqaralyq quqyqtyq qujattardyń tártibin saqtamaý, toqtatyp qoıý jáne ony tárk etý tájirıbesi – óte alańdatarlyq jaǵdaı. О́ıtkeni munyń sońy adamzattyń arazdyǵyna ákelýi múmkin. Bul jaǵdaı saýda júıesin buzady, ekonomıkanyń ózegi sanalatyn tasymal tizbegin álsiretedi, sondaı-aq azyq-túlik qaýipsizdigine zardabyn tıgizip, ınflıasııanyń qarqynyn kúsheıtedi. Qazirgi qalyptasqan keri úderis adamdardyń qaıǵysyn qalyńdata túsedi. Álemde 108 mıllıon adam májbúrli túrde bosqynǵa aınaldy, 1 mıllıardtan astam adam kedeılikte ómir súrip jatyr, 2 mıllıard adam negizgi dári-dármekterge qol jetkize almaı otyr. Aqyr sońynda adamzat bolashaqta álemniń turaqty damýyna senimin joǵaltýy yqtımal. О́skeleń urpaq ózderine mura bolyp qalatyn álemniń endi jaqsaratynyna senbeıdi. Sondyqtan Qazaqstan BUU Jarǵysynyń qaǵıdattaryna óziniń myzǵymas adal ekenin taǵy bir ret málimdeıdi», dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, BUU Bas Asasambleıasyna jınalǵan kóshbasshylar adamzattyń taǵdyry men bolashaǵyna jaýapty.
«Dıalog – jańa prınsıpter men normalar boıynsha kelisimge qol jetkizýge múmkindik berip, qolaıly orta qalyptastyrýdyń jalǵyz joly. Qabyldanyp jatqan barlyq sheshimge qaramastan, álemniń kóptegen aımaǵynda qaqtyǵystar jalǵasyp jatyr. Biz barlyq tarapty BUU Jarǵysy men halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdeı normalaryn negizge ala otyryp, qaqtyǵystardy retteýdiń dıplomatııalyq jolyn izdeýge shaqyramyz. Osy oraıda Qazaqstan Ýkraına daǵdarysyn saıası retteýdi qoldaıtyn túrli memleketter men elder toptary usynǵan barlyq bastamalar men josparlardy joǵary baǵalaıdy. Halyqaralyq daýlardy sheshýde árqashan dıplomatııa men dıalog basshylyqqa alynýy kerek. Sondyqtan biz qazirgi jahandyq ınstıtýttardyń jalǵyz júıesin turaqtandyrýǵa barynsha kúsh salýymyz qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Memleket basshysy Qaýipsizdik Keńesine jan-jaqty reforma jasamaı, bul qıyndyqtar eńserilmeıtinin málimdedi.
«Keńeste «orta derjavalardyń» jáne barlyq damýshy elderdiń úni kúsheıetinine, anyq estiletinine kámil senemin. Baıqaýymyzsha, Qaýipsizdik Keńesi tyǵyryqtan shyǵa almaıtyn sııaqty. Sondyqtan beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýda mańyzdy ról atqara alýy úshin onyń quramynda basqa elder, sonyń ishinde Qazaqstan da bolýy kerek. Bizdiń óńirde Uıymǵa múshe memleketterdiń yqpaldastyǵynyń jandanýy Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurlyqtaǵy deldaldyq pen bitimgershilikke úles qosýǵa qabiletti tolyqqandy halyqaralyq uıymǵa aınaldyrýda oń yqpal etti. Qazaqstan Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń qazirgi tóraǵasy retinde Ádiletti álem men kelisimdi jaqtaıtyn dúnıejúzilik birlik týraly bastama kóterdi. Biz sizderdi osy ıgi iske qosylýǵa shaqyramyz. Bul – jańa qaýipsizdik paradıgmasyn, ádil ekonomıkalyq ortany jáne taza planetany qamtıtyn bastama. Jahandyq Ońtústik pen jahandyq Soltústik arasynda ashyq dıalog ornatý – onyń negizgi arqaýy», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, adamzat betpe-bet kelgen barlyq syn-qaterlerdiń ishinde ıadrolyq qarýdy qoldaný qaýpi eń joıqyny bolýy múmkin. 30 jyl buryn Qazaqstan Keńes ókimetinen muraǵa qalǵan tórtinshi ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartty.
«Sondyqtan ıadrolyq kún tártibiniń logıkasyn qaıta qaraý kerek. Iаdrolyq derjavalar arasynda ıadrolyq qarýdan ada álem qurý jolynda ózara senim men yntymaqtastyq bolǵanda ǵana jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz ete alamyz. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shartty qatań saqtaıtynyn málimdeıdi. Biz qarýsyzdaný jáne qarýdy taratpaý salasy boıynsha jańa tetikterdi damytýdy qoldaımyz. 2045 jylǵa qaraı ıadrolyq qarýdan tolyq bas tartýdyń strategııalyq jospary qazirgi kóshbasshylardyń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan eń mańyzdy úlesi bolýy múmkin», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy COVID-19 pandemııasynyń aýyr saldary bolashaq bıologııalyq qaýip-qaterler aldynda dármensiz ekenimizdi kórsetip bergenine nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Assambleıanyń Bas hatshysy men Tóraǵasyna Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý prosesin bastaý týraly úndeý tastady.
«Biz Bas hatshy usynǵan «Beıbitshiliktiń jańa kún tártibin» qoldaımyz. Bul strategııalyq qujat álemde beleń alǵan senimsizdik pen óshpendilikke qarsy turýy kerek. Qazaqstan kelesi jyly ótetin Bolashaq sammıtinde Bolashaq paktisin qabyldaý isinde qoldaýshy rólin atqarady. Biraq qarý-jaraqqa tyıym salýmen nemese deklarasııaǵa qol qoıýmen ǵana beıbitshilik ornamaıdy. Beıbitshilik mádenıetin qalyptastyrýda dinaralyq jáne konfessııaaralyq dıalog asa mańyzdy. Jýyrda qasıetti kitaptarǵa qurmetsizdik tanytý aktileri boldy. Biz osy jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildiremiz. Islamǵa jáne basqa da dinderge qatysty jasalǵan mundaı taǵylyq áreketterden erkindiktiń, sóz bostandyǵynyń jáne demokratııanyń nyshany bilinbeıdi. Quran sekildi qasıetti kitaptardyń bári vandalızmnen quqyqtyq turǵyda qorǵalýǵa tıis. Túptep kelgende, beıbitshilik mádenıeti tek «birligimiz – áralýandyǵymyzda» jáne ózara qurmet qaǵıdattaryna negizdele alady. Sondyqtan men Astanada ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń eleýli rólin maqtan tutamyn», dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, Qazaqstan óziniń ulttyq múddesin kózdeı otyryp, ózekti halyqaralyq máselelerdi sheshýdiń únemi beıbit jolyn izdeıtin memleket.
«Táýelsizdik, aýmaqtyq tutastyq jáne egemendik – munyń bári halqymyz qazir de, keleshekte de basshylyqqa alatyn myzǵymas qaǵıdalar. Biz barlyq strategııalyq másele boıynsha negizgi odaqtastarymyzben qarym-qatynasymyzdy jalǵastyra beremiz», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent damý quqyǵyn qamtamasyz ete otyryp, jahandaǵy ózekti máselelerdi sheshýge yqpal etetin jańa baǵamdar kerek ekenin atap ótti.
«Ol úshin Dúnıejúzilik saýda uıymynyń qaǵıdattary men erejelerine negizdelgen ashyq, anyq ári ınklıýzıvti kópjaqty saýda júıesi qajet. Sonymen qatar bizge jahandyq azyq-túlik qaýipsizdiginiń anaǵurlym minsiz júıesin qurýdy oılastyrǵan jón. Byltyr dúnıejúzi halqynyń 10 paıyzǵa jýyǵy ashtyqpen betpe-bet keldi. О́ndiris kólemin jáne azyq-túlik taýarlarynyń eksporty men ımportyn qosa alǵanda, azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi aqparatpen erkin almasý isin jandandyrý qajet. Biz halyqaralyq qaýymdastyqtyń azyq-túlik daǵdarystaryna tótep berý sharalaryn qarjylandyrýyna ashyq monıtorıng júrgizýdi birlesip qamtamasyz etýimiz kerek. Qazaqstan azyq-túlik jetkizýshi aımaqtyq habqa aınalýǵa daıyn. Ol úshin bizde barlyq qajetti resýrs, ınfraqurylym jáne logıstıka bar. Elimiz qazirdiń ózinde Eýropa men Azııa arasyndaǵy qurlyqtyq júk tasymalynyń 80 paıyzǵa jýyǵy ótetin senimdi baǵyt sanalady. «Orta dáliz» atalatyn Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary Shyǵys pen Batys arasyndaǵy ózara qatynastardy edáýir nyǵaıta alady. Bul kólik baǵdary mańyzdy naryqtar arasyndaǵy saýda qarqynyn ulǵaıtyp, teńiz jolymen júk tasymaldaýǵa ketetin ýaqytty eki esege jýyq qysqartýǵa múmkindik beredi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy klımattyń ózgerýimen kúres jónindegi máselege basa mán berdi.
«2030 jylǵa qaraı jahandyq temperatýranyń 1,5 gradýsqa kóterilýin shekteı alǵannyń ózinde, Ortalyq Azııadaǵy temperatýranyń 2,-2,5 gradýsqa deıin kóterilýimen betpe-bet kelemiz. Klımat jónindegi Parıj kelisimi aıasynda aýqymdy jumys atqarylǵanyna qaramastan, biz barlyǵymyz kómirtegisiz keleshekke umtylysymyzdan aınymaýymyz qajet. Klımat máselesin saýda jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty shekteıtin sharalar úshin paıdalanbaý kerek. Kerisinshe, biz BUU aıqyndaǵan Klımat ózgerisimen kúres jónindegi oń sharalar sııaqty nátıjeli ózgeristerge basa mán berýge tıispiz. Munda «jasyl» ekonomıkaǵa negizdelgen jumys oryndaryn ashýǵa ınvestısııa quıý, qazba otyndaryn paıdalanýdy sýbsıdııalaýdy toqtatý jáne klımattaǵy ózgeriske qarsy kúres áreketteriniń barlyq deńgeıinde ádilettilikti, ınklıýzıvtilikti jáne áıelderdiń qatysýyn qamtamasyz etý sharalary qamtylady. Alaıda tıisti qarjylandyrý bolmasa, klımattyń ózgerýimen kúres jónindegi aýqymdy jospar júzege asyrylmaıdy», dedi Prezıdent.
Qazaqstan tarapy Ádiletti energetıkalyq júıege kóshý baǵdarlamasyn (Just Energy Transition Partnership) iske qosýdy usyndy. Memleket basshysy kómirdi paıdalanýdan kezeń-kezeńimen, ornyqty jáne áleýmettik jaýapkershilikti eskere otyryp bas tartý klımattyń ózgerýine qarsy kúreske arnalǵan jahandyq maqsattarǵa jetýdi edáýir ilgeriletetinin jetkizdi.
«Almatyda Ortalyq Azııa úshin klımat ózgerisi men jasyl energetıka boıynsha Jobalyq keńse ashý jónindegi Qazaqstannyń bastamasy osy máselelerdi sheshýge yqpal ete alady. Biz 2026 jyly BUU aıasynda Qazaqstanda Aımaqtyq klımattyq sammıt ótkizýdi josparlap otyrmyz», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde Ortalyq Azııa óńirindegi sý tapshylyǵy transshekaralyq ózender basseıninde kúrdeli ekonomıkalyq jáne basqa da máseleler týyndatyp otyrǵanyna nazar aýdardy. Mundaı jaǵdaı keleshekte búkil álemde baıqalady. 2040 jylǵa qaraı sýǵa jahandyq suranys usynystan 40 paıyzǵa asyp ketýi múmkin.
«Biz klımattyń ózgerýine qarsy kúres jónindegi sharalarmen birge osy bir mańyzdy jahandyq máseleni sheshý úshin saıası kúsh-jigerimiz ben ekonomıkalyq resýrsymyzdy jumyldyrýymyz kerek. Kelesi jyly Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qorǵaý qoryna tóraǵalyq etedi. Biz qorshaǵan ortanyń odan ári tozýyna jol bermeý jáne bir kezderi planetamyzdaǵy aýmaǵy jóninen tórtinshi orynda turǵan kóldiń aınalasyndaǵy tirshilikke keri áserin boldyrmaý jumystaryn jalǵastyramyz. Qazir álemdegi eń iri kól – Kaspıı teńizi de sýynyń tartylýy, sý arnalarynyń burylýy, florasy men faýnasynyń lastanýy sııaqty ekologııalyq máselelermen betpe-bet kelip otyr. Kaspıı teńizin qutqarý máselesi uzaqmerzimdi halyqaralyq yntymaqtastyqty qajet etetin ortaq basymdyqqa aınalýy kerek», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent Qazaqstan Ortalyq Azııa elderimen kópjaqty yntymaqtasty odan ári nyǵaıtýǵa nıetti ekenin aıtty. Aımaǵymyz halyqaralyq qaýymdastyqtyń «birtutas ári derbes» bóligi retinde mańyzdy ról atqarady. Sondaı-aq damýdyń jahandyq prosesterine óz úlesin qosa alady.
Qasym-Jomart Toqaev Aýǵanstan turaqty, órkendegen memleketke jáne senimdi saýda seriktesine aınalýy kerek dep sanaıdy. Osy oraıda ol Almatyda Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan úshin BUU-nyń Ornyqty damý maqsattary jónindegi óńirlik ortalyǵyn ashý týraly bastamany qoldaýǵa shaqyrdy.
Budan bólek, Prezıdent jıyn qatysýshylaryna Qazaqstanda júrgizilip jatqan reformalar, Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýler, eldegi saıası-ekonomıkalyq júıeniń jańǵyrýy jóninde qysqasha málimet berdi. Sondaı-aq elimizde júrgizilip jatqan reformalardyń túp negizinde ádildik, teńdik, adaldyq pen erkindik qaǵıdattary jatqanyn jetkizdi.
«Meniń pikirimshe, kez kelgen jaǵdaıda zań ústemdigin saqtaý bárinen basym turýy qajet. Saıası reformalar men adamı kapıtaldy damytýǵa jumsalatyn ınvestısııa ǵana ekonomıkamyzdy áldeqaıda myqty ári turaqty etetinin jaqsy túsinemiz», dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstan genderlik teńdikti qamtamasyz etý, áıelder men qyzdardyń quqyqtaryn jáne múmkindikterin keńeıtý turǵysynan edáýir ilgerilegen.
Prezıdent jýyrdaǵy Joldaýynda, eń aldymen azamattarymyzdyń laıyqty ómir súrýine qajetti múmkindikterdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jańa ekonomıkalyq saıasatty usynǵanyn atap ótti.
«О́skeleń urpaqtyń densaýlyǵy, ál-aýqaty jáne sapaly bilim alýy Qazaqstannyń memlekettik saıasatynyń negizgi basymdyǵy sanalady. Men elimizdi baıandy bolashaqqa jeteleıtin jastarǵa zor senim artamyn. Elimizde jáne shetelderde kemel keleshek úshin aıanbaı eńbek etemiz. Birikken Ulttar Uıymynyń negizinde jatqan birlik pen ujymdyq yqpaldastyq rýhyn jańǵyrtaıyq! Jarqyn álem qurýǵa degen ortaq maqsatymyz bizdiń áralýandyǵymyzdan árdaıym bıik turýǵa tıis ekenin este ustaıyq. Qazaqstan jarqyn, ádiletti jáne ornyqty álem qurý isinde BUU-ǵa múshe memleketterdiń bárimen yntymaqtastyq ornatýǵa daıyn», dep sózin qorytyndylady Qasym-Jomart Toqaev.
