Foto: Ashyq derekkóz
Qazaqstan táýelsiz el retinde jazǵy Azııa oıyndaryna alǵash ret 1994 jyly qatysty. Japonııanyń Hırosıma qalasynda ótken qurlyq alamanynda boksshylardan tuńǵysh bolyp Nurjan Smanov chempıon atandy. Bokstan Azııa oıyndarynyń tuńǵysh chempıonyn sózge tartyp, ótken shaqtyń bederine kóz salyp, keler kúnnen qandaı qaıran kútetinin surap suhbattastyq. «Azııa oıyndaryn oılasam, ókinish ózegimdi órteıdi», dedi Smanov salǵan jerden. Táýelsiz Qazaqstanǵa bokstan Azııa oıyndarynyń altyn medalin alǵash bolyp tartý etken sańlaqty jegideı jegen nendeı ókinish eken dep munysyna abdyrap qalǵanymyz ras.
– Nurjan myrza, Qytaıda jazǵy Azııa oıyndary bastaldy. Boksshylardyń jerebesi tartyldy. Boksshylarymyz olımpıadalyq 7 salmaq dárejesinde rıngke shyǵady. Sizdiń esim-soıyńyz atalǵanda táýelsiz Qazaq eline jazǵy Azııa oıyndarynyń tuńǵysh altyn medalin tartý etken eren eńbegińiz oralady. Árıne sizden keıin sanaýly sátterden soń jeńis tuǵyryna kóterilgen Qanatbek Shaǵataevtyń da altyn medal oljalaýy biz úshin ystyq. Dese de ýaqyt jaǵyn mólsherlegende siz alǵash bolyp fınalda jekpe-jek ótkizdińiz. Sol bir jarqyn sátterge oralyp, áserli shaqty áńgimelep berseńiz.
– Árıne, barlyǵy da kúni keshegideı kóz aldymda, jadymnan eshqashan óshpeıtin jarqyn sátter. Táýelsiz Qazaqstan eliniń sportshylary tuńǵysh ret jazǵy Azııa oıyndaryna qatysty. 1945 jyly atom bombasy túsip, qalanyń 90 %-y jermen-jeksen bolǵan meken ǵoı Hırosıma. Arada 49 jyl ótkende biz osy qalaǵa bardyq. Japon halqynyń eńbekqorlyǵyn, otansúıgishtigin shahardyń gúldengeninen kórip erekshe áserlendik. AQSh-ta, Eýropa elderinde, Azııanyń basqa memleketterinde buǵan deıin de túrli dodalarǵa barǵanbyz, biraq mende 1994 jyly Hırosımaǵa kelgendegideı áser bola qoıǵan joq. Endi suraǵyńa keleıik. Árıne jekpe-jekter jeńil soqty, bárin ońaı eńserdim deýge kelmeıdi. Azııa qurlyǵynda da tegeýrindi qarsylastar boldy. Onyń ústine 1994 jyldyń qańtar aıynda Azııa chempıonaty ótip, bizdiń jigitter 5 altyn medal oljalap, jalpykomandalyq esepte kósh bastap myqtylyǵyn kórsetken edi. Sodan keıin jazǵy Azııa oıyndary qazan aıynda ótti, osy qurlyqtaǵy ár eldiń boksshylary bizdiń jigitter degende bir tyrnaǵy búgýli bolatyn. Bizdiń quramaǵa júktelgen mindet – komandalyq esepte bokstan 1-orynǵa turaqtaý. Biraq biz ol mejege jete almadyq, ekinshi oryndy mise tuttyq. О́zim 67 keli salmaq dárejesinde 4 jekpe-jek ótkizdim. Birinshi aıqasta fılıppındik boksshyny upaı sanymen uttym. Ekinshi jekpe-jekte túrikmenstandyq boksshyny da yǵystyrdym. Alda – jartylaı fınal, qarsylas ózbekstandyq boksshy. Ekeýmiz rıngte únemi yrǵasyp, bir-birimizdiń aılamyzdy da meńgerip alǵanbyz. Azııa oıyndarynyń jartylaı fınalynda ózbek Narıman Ataevty da tizerletip fınalǵa jettim. Endi bir talpynsam, jazǵy Azııa oıyndarynyń altyn medali ýysyma túsedi. Fınalǵa tyń daıyndyqpen shyqtym, Taıland boksshysyna referı 1-raýndtyń ózinde úsh ret nogdaýn ashty. Aıqyn basymdyqpen utyp, altyn medaldi elime tartý ettim.
Men ulttyq qurama sapynda 15 jyl júrdim, biraq dál osy Hırosımadaǵy Azııa oıyndaryna barǵan kezdegideı deńgeıde bola almaǵan ekem. Naǵyz zar kúıime túsip, babym kemerinen asqanyn sonda baǵamdadym. Jazǵy Azııa oıyndarynyń úzdik boksshysy degen marapatty da maǵan berdi. 22 jasymda ózimniń myqtylyǵymdy dáleldedim. Biraq...
– Sózińizdi bóleıin, rasynda da sizdiń odan keıingi taǵdyryńyzda sporttaǵy toqyraý beleń aldy, jarqyrap kórine almadyńyz. Álem chempıonaty, 1996 jyly Atlanta jazǵy Olımpıadasynda da júldege jetpedińiz.
– Ol kezeńdi oılasam, ishimdi bir ókinish býǵanda búrip jibergendeı bolady. Árıne, ol úshin eshkimge kiná artpaımyn, aıypty ózgeden izdemeımin, albyrt shaq jastyǵymyzdyń jeliginen kórem.
– Qandaı keleńsizdik oryn alyp edi?
– Ulttyq quramanyń kapıtany retinde komandamyzdy bastap Hırosımadan Almatyǵa ushyp keldik, halyqtyń ystyq yqylasy men keń qushaǵyna endik te kettik. Prezıdent N.Nazarbaev Almatyda qabyldap, quttyqtady. Shymkent oblysy dep atalady ol kezde, ózimizdiń óńirge keldik. Munda da kúnde dýman, kúnde toı, eldiń yqylasynda qısap joq endi. О́zim bozbala shaǵymnan qurama sapyna qosyldym, jattyǵýdan qol úzbeıtin edim. Biraq dál osy Hırosımadaǵy Azııa oıyndarynan keıin aıylymyzdy bosatyńqyrap jibergenimdi kesh uǵynyp, barmaǵymdy shaınap qaldym. Sóz basyndaǵy ókinish degenniń bir ushy osynda jatyr.
– Alda Azııa oıyndarynan da mańyzy joǵary, mártebesi bıik álem chempıonaty, jazǵy Olımpıada oıyndary bar edi ǵoı, nege erte bosadyńyz?
– Sony oılasam, áli de ókinemin, 1995 jyly Parlament Májilisine saılaý naýqany bastaldy. Shymkent oblysy ákiminiń orynbasary kandıdat bolyp tirkelip, úgit-nasıhat júrgizýshi topqa meni de qosqysy keletinin, bedelimniń qajet ekenin aıtyp ótinish bildirdi. Et pen teriniń arasyndaǵy jeligi jelkildep turǵan 22 jastaǵy túbit murty tebindegen jas jigitpin. Úlkenniń sózin aıaqasty etýge arym jibermeı kelisim berdim. Men «bir-eki kezdesýine qatysarmyn, odan keıin qolqalaı qoımas» dep oılaǵan edim. Oǵan qoıa ma, bir aı boıy el aralap ýaqyt ótkizdik, jattyǵý jaıyna qaldy. 1995 jyldyń mamyr aıynda bokstan álem chempıonaty Germanııanyń Berlın qalasynda ótti. 1996 jyly jalaýy jelbireıtin Atlanta jazǵy Olımpıadasyna joldama taratylatyn baıraqty doda. Birinshi jekpe-jekte amerıkalyq boksshyny aıqyn basymdyqpen utyp, ekinshi aıqasty túrik boksshysyna ese jiberip taýym shaǵyldy. Depýtattyqqa kandıdattyń shashbaýyn kóterip júremin dep jattyǵýdan qol úzgenimniń «arqasynda» babymdy joǵaltqanymdy sol kezde uǵyndym, mańdaıyma taıaq bolyp tıdi. Kim bolsa da mańyma jýytpaı kelisim bermeı jattyǵýǵa ketip qalýym kerek edi. Egerde men 1994 jyly Hırosımada ótken Azııa oıyndaryndaǵydaı babymda bolǵanymda Berlındegi álem chempıonatynan keminde kúmis medalmen oralar edim. О́kinbegende qaıtesiń.
– Narıman Ataev ekeýińizdi jankúıerlerdiń bitispes qarsylas dep tanýyna 1995 jyldyń kúzinde Tashkentte ótken lısenzııalyq týrnırdiń fınaly da áser etken sııaqty. Estýimizshe, sizdi ózbek boksshysy dýalaý arqyly utty degen de sóz aıtylady. Osy qanshalyqty ras?
– Ras dep aıtý úshin birinshiden Narıman meni baqsy, qushynashtyń aldyna jetelep barǵan joq. Biraq qaýeset deýge de qımaısyń. Nege? Ataevty men jazǵy Azııa oıyndarynyń jartylaı fınalynda talassyz uttym, oǵan eshkim shúbá keltire almaıdy. 1995 jyldyń naýryz aıynda Ortalyq Azııa elderiniń boksshylary arasynda halyqaralyq týrnır boldy. Men Narımandy qýyp júrip sabadym, biraq tóreshiler belden búgip, kópe-kórneý ózbekke jyǵyp berdi. Kúzdegi aıqas úshinshi jekpe-jek bolǵaly tur. Ataev meni uta almaıtynyn biledi. Fınalda jolymyz túıisti. Rıngke bettep kele jatqanymdy bilemin, ári qaraı sanam sansyrap, uıyqtap qalǵandaımyn. Jekpe-jek qalaı ótti, esimde joq. Kıim aýystyratyn bólmede jýynǵanda ǵana qalyń uıqydan oıanǵandaı kúı keshtim. Tashkent Shymkentke jaqyn, aǵalarym, tanys-bilister de osy jekpe-jekti baryp tamashalady. Keıin aǵamnan estidim, olar kórermender otyratyn jerden oryn tappaı shetkerirek jaıǵasyp tamashalapty. Sonda dál Ataev ekeýmizdiń fınaldyq jekpe-jegimiz bastalarda zalǵa baqsynyń kıimindegi áıel adam kelip qaltarystaý jerge jaıǵasyp, joralǵysyn jasapty. Jekpe-jektiń sońǵy raýndy aıaqtalyp, rıngten túskenimizde ózbek boksshysy qustaı ushyp baryp kempirdiń qolyn súıip, alǵysyn aıtypty. Dýalaý, oqytý degendi bilmeımiz, bul jaqta tym qanatyn keńge jaıǵan eken sol kezde mundaı joralǵy. Jekpe-jegimniń jazbasyn keıin qosyp kórsem, rıngtegi Smanovty tanymaı qaldym. Ataev olaı da, bylaı da atoılap kelip soqqynyń astyna alady, máńgirip júrmin rıngte. Ekinshi, úshinshi raýndta ǵana esimdi jıǵandaı, oıanǵandaı bolyppyn, biraq bári kesh edi. Osylaı Tashkent tórinde oǵan jol berdim.
– Odan keıin de siz halyqaralyq týrnırlerge qatysyp, júldeli orynnan kórindińiz. Biraq 1996 jylǵy Atlanta jazǵy Olımpıadasynda medalǵa synyq súıem jetpeı súrindińiz. Oǵan da sol dýanyń áseri boldy ma, joq basqa da sebep pe?
– О́zbek boksshysynyń dýalaýynyń áserinen deı almaımyn, Atlanta jazǵy Olımpıadasynyń alǵashqy aınalymynda avstralııalyq boksshyny aıqyn basymdyqpen uttym, ekinshi aınalymda pákistandyq qarsylasymdy da eseńgirete urdym. Úshinshi jekpe-jegimde álemniń úsh dúrkin chempıony, Olımpıada oıyndarynyń kúmis medal ıegeri kýbalyq Hýan Ernandespen jolym túıisedi. Árıne, jeńildim, boıy da uzyn, tájirıbesi de myǵym, solaqaı Ernandeske upaı sanymen ese jiberip júldesiz qaldym.
Joǵaryda aıtqanymdaı, men qyzyq qýyp, dýman tilep, jıynnyń ortasynan tabylǵansha, odan góri jattyǵýdan qol úzbeı ter tóksem, Olımpıadanyń medali buıyrar ma edi degen ókinish bar. Biraq buıyrǵany osy shyǵar.
