Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qarǵadaıynan oı-sanasyna óleń uıalaǵan talapker mektepte qatarlastary sózben áreń sálem arnap júrgende, ol shyǵarmany óleńmen jazyp, ustazdarynyń iltıpatyna bólenedi. Sol tustaǵy «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazeti men jastar uıymy talantty oqýshylardy tanyp-bilý úshin Otan týraly shyǵarmaǵa báıge jarııalaıdy. Elimizden júzdegen talapker qatysady. Oza shapqan toǵyzdyń qatarynan Qorǵanbek te tabylady. О́leńderi gazetke basylady. Búgingi kórnekti qalamger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, sol kezdegi jastar gazetiniń saıypqyrandarynyń biri Kádirbek Segizbaev «Kishkentaı júrekterdiń úlken yqylasy» degen maqalasyn «Lenınshil jastar» gazeti jarııalap, Kókshe ulanyna erekshe kóńil aýdaryp, zor senim artady.
Qorǵanbek Almatyǵa kelip, atyna qanyq úlkenderdi syrttaı kórgende, jastar basylymyndaǵy aǵalaryna ımene qol bergende tóbesi kókke jetkendeı bolady. Osy qalaǵa kelip oqysam degen arman asaýdaı ala qashyp, úmit jetelep ketkeni jáne bar. Arman alǵa ozyp, sol úmit 1970 jyly Almatyǵa at basyn tiretedi. QazMÝ-diń jýrnalıstıka bólimine qujat ótkizeıin dep barsa, ózi sekildi bota tirsek, janarlary jaltyldaǵan bozókpeler az emes eken. Kezek alyp sál turady da, vokzaldan kele jatyp, Jazýshylar odaǵy degendi kózi shalǵan. Bul aradan taıaq tastam ekenin kóńiline túıip alǵan. Kezegi jetkenshe baryp kelýge bekinedi. Álgi eńseli ǵımarattyń eki qabat emen esigin áreń ashyp, ımene basyp ishke kiredi. Solǵa burylyp dálizdi boılap kele jatqan. «Jalyn» jýrnalynyń redaksııasy degen jazýdy oqyǵanda júregi taıdaı týlap ketip, sál bógelip baryp, ishke kirse qara qurym qııaq murtty, keń mańdaı jigit «Sen qaı bala ediń?» degen suraýly júzine bergen jaýaby «Kókshetaýdanmyn!» bolady. Sál kúlimsiregen qııaq murt qııa tartyp: «Kókshetaýda qazaq qalyp pa edi ózi?» degende, balań jigit jalt qarap, namysyn qamshylap, týrashyldyǵyna basyp: «Bar bolǵan soń kelip turmyn ǵoı!», deıdi julyp alǵandaı. «Myna jigittiń kózinde ot bar sekildi, áı, Jarasqan, kıeli tabaldyryqty alǵash attap tur-aý shamasy, qolyndaǵy dápter tolǵan óleń bolý kerek, jaraıtyny bolmaýy múmkin emes, bireýin qazir ketip bara jatqan nómirdegi toptamaǵa salyp jiberelik», deıdi. Úsh aıdan keıin «Meniń muńym» degen óleńi jýrnalǵa shyǵyp, kýrstastarynyń aldynda bedeli ósedi. Sóıtip, dekannan ádildik suraımyn dep «ádilet» degen janama atqa ıe bolsa, myna óleńnen keıin aqyn bolyp shyǵa keledi. Qara sózdiń qas sheberi men óleń sózdiń óren júırigi Muhtar Maǵaýınmen, Jarasqan Ábdirashevpen solaı júzdesip, keıin aǵaly-inili bolyp ketedi.
Qujat ótip, synaq tapsyryp júredi. Mektepte nemis tili jóndi oqytylmaıdy. Biraq attestatqa baıqaýsyzda baǵa qoıylyp ketken. Osy jaıdy fakýltet dekany, aıbyndy Taýman Amandosovqa ótinip aıtsa, kóne qoımady. Shapshańdyǵyna basyp: «Ádilet qaıda?», deıdi. Qaraqoshqyl júzi tútigip. Tasqa túsip turǵan kezi. Tarlan Taýman aǵaıymyz da osal emes, taıaǵyn bir tolǵap jiberip, ushyp turady. Talapker esikti syrtynan jabady. О́tinishten túk shyqpaıtynyna kózi jetedi. Emtıhanǵa baryn salyp daıyndalady. Kúsh-jigeri tyǵyryqtan shyǵarǵandaı bolady. Oqýǵa túsedi. Alǵashqy tanysý jınalysynda ustaz Amandosov «Amanjolov!» degende sál kidirip, dıdary nurlanyp, jyly jymıyp, taıaǵyna súıenip turyp, «Ádilet bar ma eken, Amanjolov?», deıdi. «Bar eken, aǵa!». «Endeshe, qutty bolsyn!» dep birinshi quttyqtaǵan Taýman aǵasy Qorǵanbektiń ádilet izdegen hıkaıasyn kýrstastaryna jaıyp salady.
Stýdenttik shaq qaıta oralmas, ómiri esten ketpeıtin gúldáýren ǵoı. Ásirese shyǵarmashylyqqa umtylǵan, «sen tura tur, men ataıyn» deıtin teńiz tolqyndylar úshin, tipti jóni bólek. Sol bir shaqta, ot bolyp janyp, shoq bolyp kúıetin sátti óleń órneginde: «Stýdent, shirkin, qosylýshy ma edi sanatqa? Sezimiń albyrt lapyldap keter zamatta. Júregimizdi ustap, bir-bir Prometeıge uqsap, Jetýshi ek ushyp Oralhan menen Saǵatqa» dep, taǵy bir jerde bolmysy bútin Marat Qabanbaevty da eske túsirgen eken. Ol Prometeıler – Oralhan Bókeev pen Saǵat Áshimbaev edi, jastar gazeti «Lenınshil jastyń» tutqasyn ustaǵan myqtylardyń ishinde biregeıleri edi.
Joǵary oqý ornynan keıin bizdiń Qorǵanbek qala jaǵalamaı, tanys saǵalamaı, Qudaı bergen talant shyn bolsa, qaı jerde de qaýyz jarýǵa tıis dep, altyn besik aýylǵa bet túzeıdi. Aýdandyq gazette shyńdalyp, oblystyq basylymda yjdaǵattylyǵymen senimge ilinip, basshylardyń qatarynan tabylady. О́leńdi quıyndaı quıylta júrip, gazettiń qara maqalasyn jaza júrip, ádebıet áleminiń jaýhar janrlaryna boılap barady. Almatyda jaryq kórip jatqan súbeli kitaptar týraly taldaý maqalalar jazyp, jurtshylyqty habardar etip otyrýdy dástúrge aınaldyrady. Kórkem prozaǵa da qalam tartady. О́leńderiniń qatarynda ol da jarııalanyp jatady.
Ol kezde el ishinde júrgen qalamy qarymdy, oıy ushqyr azamatty astanaǵa aldyrý úrdisi ornyqqany bar. Onyń basynda Sherhan Murtazadaı arys turǵany da aqıqat. Sony jańǵyrtý úlgisimen qaı jaǵynan da qabileti myǵym, búgingi bilimdar Tursyn Jurtbaıdyń demeýimen, ataqty Muhtar Maǵaýınniń yqylasymen sonaý Kóksheden «Juldyz» jýrnalyna shaqyryp alynady. Shyǵarmashylyq orta oı-óresine sony serpin berip, tyń dúnıeler jazýǵa jol ashady.
Alyptar ónegesi dástúr bolyp ornyqqan «Egemen Qazaqstan» kelgen soń óleńmen qatar, epıkalyq poemalarǵa jeli tartyp, ultymyzdyń jaqsylary týraly esse-maqalalar, kórkem ádebıet týraly oı-tolǵamdar jazyp, birinen soń biri jaryq kóredi, oqyrman jurttyń alǵysyna bólenedi. Bul – Amanjolovtyń ómir jolyndaǵy bir belesi edi.
Ekinshi belesine keler bolsaq, Qorǵanbekti alda aqyn dedik. Iá, aqyn, aqyn bolǵanda tynysy keń, ár kún saıyn shabyty shalqyp, qyrandaı qalqyp, qalamy tas qaıraqqa qaıralǵan bolat qanjardaı ótkirlenip, shýmaqtar lek-lek josylyp, qońyr únimen oqyǵanda qońyraýdaı syńǵyrlap, myń qubylyp jatty. Oǵan qaı óleńin dáıekke alsań da quıylyp, tabıǵatty myń qubylta áserli beınelep, týǵan ólkesin, onyń ishinde kórikti Kóksheni kól-kósir etip sýretteıdi. Syńsyǵan shyrshalar, suqtandyrar kórinister, Oqjetpes, Jekebatyrlar, syldyrlaǵan bulaqtar, baıaý tolqyp, qaınap shyǵyp jatqandaı shymyrlaǵan kólder – bári de kóz aldyńnan kınolentasyndaı syrǵıdy. Oqyp kórelik. «Syr tyńdashy, týǵan jer – Kókshe meken, Kil jahuttan kim seni ekshedi eken... Júzi kórkem arýlar iske berik, Aınakóldiń ándetken jıeginde... Jaǵalaýda tizilgen qaraǵaıǵa, qyzdar erke qıylyp qaramaı ma, Tógiltip qolań shashty taramaı ma, Jyly keshte janynda Oqjetpestiń, Naz etip syr shertpeı me týǵan aıǵa?». Bul – Kókshetaý kórinisi. «Tórt aýyl» óleńinde sol aýyldardan taraǵan baýyrlaryn túgendep, «Tórt aýyl – tórt baýyrym, birdeısińder,.. Sendersiz meni, sirá, kim deısińder?», dep yntymaqqa uıyǵan, berekege bas qoıǵan jurtyna shyn iltıpatyn jetkizedi. Zerek aqyn kórkem kórinisti Zerendisine kelgende Qulagerdeı kósile shabady, nebir tolqynysty teńeýlerdi tabady. «Aqan da munda án salǵan, Balqadıshanyń jaılary. Birjan da saǵan tamsanǵan, Zerendi qaraǵaılary» dep, odan soń: «Osynaý baqı ǵumyrdyń, Jalǵasa bersin toılary. Umytpa jyryn ulyńnyń, Zerendi qaraǵaılary», deıdi kindik qany tamǵan kıeli topyraǵyna.
Búkil Qazaq jerin, tabıǵatyn, jaqsylar men jaısańdaryn tebirene tolǵaǵan aqyn qazir ózi turyp jatqan Alataý baýraıyndaǵy Talǵar týraly tolǵaýynda tarıhqa tereńdep baryp, ótken men búgindi ushtastyra kelip, «Tarıhymdy tanymaýym uıat-ty... Jetisýdyń qalalary-aı jeruıyq, Qorǵas, Qoılyq, qoltyqtasqan Almalyq... Kári Talhız jas Talǵarǵa jalǵasqan», deıdi.
Ana qudiret deımiz. Onyń qasıetin baýyrynan uzap shyqqanda bilip, átteń-aı deıtin tustar az bolmaıdy. Ony Qorǵanbek te abıtýrıent kezinde sezip, eldegi anasyna óleńmen hat jazypty: «Ańǵarmaı taǵdyr salar qıyn júgin, Bolǵan soń jalǵyzyń da, súıiktiń de, Anajan, sensiz ómir qıyndyǵyn, Men buryn oı júgirtip bilippin be?!» dep aqıqatty alǵa tartady. Arnaý óleńderiniń de aıtary az emes. Bar tulǵany túgel túgendemese de, aıtýlylary men azamat zamandastaryn ádemi kesteleıdi. Mahambet pen Abaı, jurtym degen, ultym degen Álıhan, urpaǵym degen abyz Ahmet, «Oıan!» dedi-aý Mirjaqyptyń mir tili» dep jyrlaǵan Dýlatuly, «Júz emes-aý, bolsa, sirá, on Maǵjan» tabylsa, halyqtyń muńsyz kún keshetinin alǵa tartady. Aqsuńqar Sákendeı (Seıfýllın) symbattynyń qıly ómir jolyn qozǵap, sońǵy túıinde: «Syndy-aý saǵy qapyda-aı, Syr sandyǵy tonalyp..., Halqy biraq perzentin, qaldyrar ma qapada. Sánin ber dep Sákenniń, Aınaldy aq bataǵa» dese, Baýyrjan batyrǵa arnaǵan óleńiniń sońǵy baılamynda: «Asyl Baýke! Asqar asý bel ediń, Qazaǵymdy qaıratyńmen jebediń. Ker zamanda keýdemizdi bastyrmaı, Kerdeńderdi kergitpegen sen ediń... Jelpinip ek shyǵamyz dep ushpaqqa, Átteń, átteń, qazaq áli qyspaqta. Ereýil sal, Er Baýkeńniń rýhy, El tutqasyn alaıaqqa ustatpa!» dep ótkenniń sabaǵyn uq, búginniń jolbıkelerine jol berme degendi meńzeıdi. Zańǵar zańger Salyq aǵany «Zımanov zaman sózin tolǵaǵanda, Zııaly bar qaýymnyń qazyǵysyz... Árqashan júginetin arǵa ǵana, Beretin ádildikpen barǵa baǵa» dep somdasa, ustazy sanalatyn Muhtarǵa (Maǵaýın) iltıpatyn: «Meniń Muhtar aǵataıym, Máńgilik, О́zińizge jarasady Men!.. degen» dep, al Maqash Tátimovteı ultyn túgendegen azamattyń: «Qazaqtyń yrys dastarqanyn eń uly Parlament» deıtin keremet sózin dáıekke keltirip, «Oıanǵan qazaqty oılandyrý uly muraty» bolǵanyn jeteńe jetkizedi. Tipti «Egemenniń» Er aǵasyna (Smaıyl) «Iá, nar aǵam edi, Janynan shýaq taraǵan edi. Isine myǵym, Sózinde shyǵyn bolmaıtyn. Qaıran da qaıtpas Sheraǵam, Qaısar sabaz Eraǵam» dep inilik qurmetin kórsetedi. Qazir QazUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetiniń Erjuman Smaıyl atyndaǵy úlken aýdıtorııasynyń qabyrǵasynda kórnekti taqtaǵa bederlenip, kórnekilik retinde ilinip qoıylǵan bul óleń de onyń aqyndyq hám azamattyq alymyn aıqyndasa kerek.
Qorǵanbek Amanjol sońǵy jyldary aıtýly aqyn Nesipbek Aıtuly úlgisinde poema janrynda ónimdi eńbek etip keledi. Qazaqtyń qorǵany bolǵan qaharman uldarynyń, sózi men isinde alshaqtyq joq naǵyz arystardyń beıne-bolmystaryn sala-sala etip estetıkalyq talǵammen tolǵaıdy.
«Qanaı–Abylaı» tarıhı dúnıe. «Tý basta Abylaıdy han kótergen, qamqory qaraýyldyń sheshen Qanaı» degen Maǵjannyń eki jol óleńin epıgrafqa alyp, «Qazaqta sóz qaldyrmaı qazyp aıtyp, Azaptan alyp talaı shyqqan edi?» dep tókpelep, sózge toqtaǵan zamandaǵy úsh júzdiń ıgi jaqsylarynyń bitimin bar qasıetimen somdaı kele, ult ulaǵaty «Arqasy-aý sondaı alyp babalardyń» degen túıin jasaıdy.
«Han Kene Qazaǵymnyń qahary edi... Han Kene erkin eldiń erligi edi, Namystyń týy bolyp jelbiredi» dep bastalatyn, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń úsh betinde keń jarııalanǵan «Han Kene. Arlan-Shamaı» týyndysynda aqyn erkin kósiledi, batyrlar men aqylman abyzdardyń ultty qorǵap, jurtty saqtaý isindegi soqpaqtardy baıandaı kelip, «Qasıet, qasiretin teń arqalap... Elim dep arpalysqan bozdaqtar-aı, Alashyń áli kúnge alań qabaq» dep áli saqtanbasań bolmaıdy, talmaýsyraǵan Han Kene taǵdyry sony meńzemeı me degen saýaldy kóldeneńdetedi. Sol sekildi «Sher keshý» poemasy – keńestik kezeńniń buǵaýynda júrse de, qazaq jetekke ergen jurt emes, jeteli el dep, erteń quzǵyndaı tóner qaterge basyn tigip, «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» atty kitap jazyp, ult jaqsylaryn atap, Han Keneni daralaǵan, artynan «býrjýazııashyl ultshyl» degen daqpyrtty ózimiz telip, sodan jalaly bolyp, sanaly ǵumyryn arnap alǵan ǵylymı ataǵynan aıyryp, aıdalyp ketip, sonyń zardabynan myna jalǵan dúnıeden erte «attanǵan» esil er «Ermuqan Bekmahanov – ulylardyń qatarynda turatyn tulǵa» (B. Momyshuly) týraly. Poemada taptalǵan kıeli ult tarıhyn túgendeý jolynda Alash rýhynda qyzmet etken arystyń tek-tamyryna sholý jasap, arpalysqa toly kúnderin, moınyna ilgen kinániń dálelsizdigin dáleldeıtin sátterin, sońynda aqqa tek Qudaıdyń ǵana jaq bolatynyn tilge tıek etip, sońynda halyqtyq jolda qaımyqpaı ótken ulttyń uly sóz alyp:
«Aıyrar aq-qarany tóreshi kim?
Kóz súzbes qoǵam bar ma ásirege?!
...Joryqty joldarynda Han Keneniń,
Jyrlaýdan aqıqatty tanbap edim.
Ulytaý jotasynda ular qustaı,
Ushpaqqa jetpeı qalǵan zar kóremin...
Sibirdiń ókpe tesken sýyǵy emes,
Jazylmas jan jarasy – sher keshýim!», depti judyryqtaı et júrekti shymyrlatyp. Bul ótken ǵasyr ortasyndaǵy sher keshý bolsa, otyz jyldan keıingi silkiniste: «Shabaıyqshy kóp jyl tynysh jattyq dep, Momyn qyrdyń bylsh-bylsh uryp betine» degen arǵymaq tekti, túrki rýhty, ony «AZıIа» kitaby arqyly dáıektegen, «Arǵymaqtarda» «Kóteril, Qypshaq?!» dep atoı salǵan arýaqty aqyn (Asqar Egeýbaı) Oljas Súleımenov týraly
«Taǵy da qazaq mazaly,
Taǵy da qazaq azaly,
Atomnan jetip ajaly...
Uly Abaı týǵan Shyńǵysta,
Urpaqqa ǵumyr tym qysqa...
Qaraýyl, Qaınar, Degeleń,
Ortaıdy neden kenereń?
О́zine qyrshyn qol salyp,
Kerilmeı qaldy keregeń»
dep taǵy bir sher keshýdi tarazylaǵan «Oljas» poemasy der edik.
Jalpy, Qorǵanbek jıyrmaǵa tarta kitaptyń avtory. Atap aıtar bolsaq, ár jyldary «Zerendi qaraǵaılary», «Sabat», «Meshitti ǵalam», «Jyrlaımyn Kókshetaýymdy», «Alapa» sekildi jyr jınaqtaryn, «Zulmat pen Ǵıbrat», «Birjan burmalary», «Aqırettik amanat», «Qyzyl syzyq», «Aısberg astyndaǵy aǵystar» ádebı-esse kitaptaryn oqyrmandar jaqsy qabyldaǵanyn bilemiz. Halqymyzdyń qadirli qasıetteri, óner órenderi, olardyń týyp-ósken óńiri, urpaqtary, aqyn-jazýshylardyń sózben salǵan ádebı portretteri, shyǵarmashylyq laboratorııalary sóz bolady. Taǵdyrly Shákárim, kórnekti aqyndar Hamıt Erǵalıev pen Juban Moldaǵalıev, jazýshylar Ázilhan Nurshaıyqov, kisiligi men kishiligi árqashan teń túsetin Qalmuqan Isabaev, Ramazan Toqtarov, Ákim Tarazı, Muhtar Maǵaýın, jyr tulparlary Qadyr Myrza-Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Jumeken Nájimedenov, Erkesh Ibrahım, ǵalym Seıit Qasqabasov, Maqash Tátimov, jýrnalıst Bekbolat Ádetov, ózge de rýhanııat salasynyń júırikterin júıeli jaza bildi.
Álem ádebıetiniń myqty prozalyq kitaptaryn qazaq tilinde sóıletý isinde de Qorǵanbek Amanjoldyń ózindik qoltańbasy qalyptasqan. Oǵan bir mysal keltirer bolsaq, dúnıe júzine tanymal klassık G.Melvılldiń «Mobı Dık nemese Aq kıt» romanyn osydan birneshe jyl buryn ult tilinde sóıletse, sol kórkem shyǵarma ekinshi qaıtara jaryq kórdi. Munymen qatar grýzın qalamgeri Gıvı Sıharýlıdzeniń kólemdi novellalar jınaǵyn qazaq tiline qotardy.
Bir adamnyń rýhsyz bolýy – sor. Al tutas ult rýhynan aıyrylsa – qasiret. Rýhy synǵandarda namys bolmaıdy. Ondaı adamdarda ult ta bolmaıdy... Satyp ta ketedi» dep eskertýmen ótken Sherhan Murtaza aǵamyz aıtpaqshy, jeti belestiń bıigine kóterilgen Qorǵanbek Amanjol da sol rýhsyzdyqtyń tamyryn tereńge boılatpaý maqsatynda jan-jaqty qalam terbep kele jatqan azamat. Biz aqyn týraly alǵash sóz bastaǵanda qalamgerler negizinen dúnıeniń quly emes, ulttyń uly bolýdy maqsat etetinin aıtqan edik. О́mir jolyn, shyǵarmalaryn baıyptaı kele, bizdiń aqynymyzdyń osy údeden shyqqanyn ańǵardyq. Bul onyń rýhynyń oıaý ekenin kórsetedi. Mundaı asyl qasıet Zerendiniń zerek ulyna, óleńi móldir bulaqtaı bulqynyp quıylatyn arly azamatyna ǵana tán qasıet dep bilemiz.
Súleımen MÁMET
