Toqtar ÁÝBÁKIROV: Qazaq – namystan jaralǵan halyq

– Alda úlken meıram – Res­pýblıka kúni kele jatyr. Aıtýly merekege Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev erekshe mán berip, ony mem­lekettik, ulttyq deńgeıge kóterip otyr. Osynaý tarıhı kún­niń baspaldaqtaryn jasaǵan, me­reıimizdi asqaqtatqan ataýly oqı­ǵalar bar. Sonyń biri – qazaq balasynyń ǵaryshqa kóterilgen kúni. Búgin ortamyzda osy oqı­ǵanyń basty qaharmany – Toqtar Áýbákirov otyr. Shyn máninde ǵaryshker aǵamyzdy eldigimizdiń bir rámizi desek te bolady. Sondyqtan da búgingi kezdesýimizdiń taǵylymy mol, – dep mazmundy jıyndy ashyp bergen «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, akademık Dı­han Qamzabekuly tulǵamen júz­destirgen kezdesýdi júrgizip otyrdy. Jıynǵa memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oralbaı Áb­dikárimuly, bilikti dáriger Serik Toqpanov, Toqtar Áýbákirov týraly jazylǵan «Tuńǵysh» kita­­bynyń avtory, jýrnalıst Talǵat Súıinbaı jáne «Egemen Qazaqstan» gazeti men ózge buqa­ralyq aqparat quraldary ókilderi qatysty. Áýelgi áńgime tıegin ǵaryshkerdiń ózi aǵytty:

– Meniń ǵaryshqa ushýymdy namystan týǵan qadam dese de bolady. Áli esimde, «Maıak» radıosynan Bıbigúl Tólegenovanyń ánin estidim. Áýelegen ásem ún meni sheksiz qııal, úlken armandarǵa qaraı jeteledi. «Qazaqtyń bulbul qyzy dara daýsymen ulttyq án ónerimizdi álemge moıyndatty. Alash azamattarynyń arasynda nege osyndaı myqtylar az?» dep namystandym. Sol namys meni qamshylady. О́z salamnyń shyńyn baǵyndyrý úshin tynbaı ter tóktim, jan-jaqty bilim jınadym, izdendim. Qazaqty moıyn­datý úshin eń áýeli ózim myqty bolýym kerek dep túıdim.Ushqysh bolyp júrgen kezde meni ǵaryshqa da shaqyrdy. Eki ret usynys tústi, eki retinde de bas tarttym. Naqty ne úshin barmaǵanymdy ózim de túsinbeımin. Biraq menińshe, sol kezde meni bireý táýelsizdigimiz úshin saqtap júrgendeı kórinedi. Úshinshi joly Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev ózi eshkimmen aqyldaspaı-aq, meni ǵaryshqa baratyndardyń tizimine qosyp jiberipti. Týabitti minezimde qa­taldyq pen qaısarlyq bar. О́z qarsylyǵymdy bildirgende, ol kisi maǵan aıtty: «Munyń saǵan da, maǵan da keregi joq. Men prezıdent boldym, sen onsyz da Keńes Odaǵynyń batyrysyń. Biraq mine, 30 jyl halyq kútip otyr. Sol eliń úshin barýyń kerek» dedi. «Halqyń úshin» degende, bári ornyna túsken edi. Sol sátte-aq men ushýǵa daıyn boldym. Tipti ǵaryshqa usharymnyń aldynda Gagarınniń jolymen ǵaryshkerlerdiń ádettegi aıtatyn dástúri boıynsha «Poehalı!» demeı, ózimniń týǵan tilimde: «Halqym, sen úshin otqa da, sýǵa da túsýge daıynmyn!» dedim. Sol halqymnyń tilegi men batasy meni ǵaryshqa jetkizdi. Eshqandaı qıyndyq týǵan joq, barlyǵy jospar boıynsha júzege asty. Munyń bári – halyqtyń batasynyń arqasy, kóptiń tilegi. Halyq ǵaryshtan óz ókilin, óz balasyn kórgisi keldi jáne sol mindetti atqarýǵa Alla Taǵala meni tańdaǵan shyǵar. Más­keý ǵarysh mamandarynyń aıtýynsha, kóp ushqyshtyń ishinen, naqtyraq aıtsaq, qazaqtyń emes, kúlli Odaqtyń arasynan sol kezde jalǵyz men ǵana daıyn bolǵan ekenmin, dep aǵynan aqtarylǵan batyr bir sát ótken kúnderge sheginis jasap, ǵaryshtan Jer-Anaǵa kóz salǵan kezdegi ishki sezimderin de aqtaryla aıtyp berdi: – Qazaqtyń atynan ǵaryshqa ushqan alǵashqy qazaq ekenimdi oılaǵannan-aq, ult aldyndaǵy paryzymdy múltiksiz atqarýǵa tyrystym. О́ıtkeni meniń saparyma búkil álem kóz tigip otyrdy. Al halqym úshin munyń mańyzy tipti teńdessiz edi. Qazaqtyń álem aldyndaǵy mereıin asyrý úshin de bul tarıhı sát qazaqqa kerek-tuǵyn. Elimniń ǵasyrlar boıy ezilgen eńsesin tikteýine sál de bolsyn sebepker bolý meniń mańdaıyma buıyrypty, – dedi ǵaryshker.

Shynymen de 1991 jyldyń 2 qazany – qazaq úshin tarıhı kún! Tuńǵysh ǵaryshker Toqtarmen birge uzaq jylǵy otarlaýdan keıin eńsesi ezilgen qazaqtyń rýhy qaıta kóterilip, bir silkinip alǵan edi. Al sol tarıhı oqıǵaǵa sebepker bolǵan batyr Toqtar esimi máńgilikke ult jadynda jattaldy. Tarıhı qadamdy jasaý bar desek, ony máńgilikke tasqa qashap qaldyrý da úlken eńbek. Osy turǵydan kelgende tuńǵysh ǵaryshkerdiń árbir tarıhı sátin kitapqa tizgen jýrnalıst Talǵat Súıinbaıdyń «Tuńǵysh» kitabyn tulǵatanýǵa qosylǵan súbeli eńbek deýge ábden laıyq. «Tuńǵyshpen» tıylmaı, jaqynda aspan balasy týraly týyndynyń ekinshi basylymyn jaryqqa shyǵarǵaly otyrǵan avtor ǵaryshkerge arnap kitap jazýdyń qyr-syryn áńgimelep berdi:

– Toqtar Ońǵarbaıuly ǵa­­ryshqa ushqan kúnnen bastap baspasóz betinde túrli maqa­lalar jarııalandy. Meniń de kóp jazbam sol kezde jazy­lyp, «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde jaryq kórdi. Keıin ǵa­ryshkerdiń ózimen sóılesip, ma­qalada qamtylǵan derekterdiń barlyǵyn toptastyryp, kitap etip shyǵarsaq degen usynys aıtyp, nátıjesinde, «Tuńǵysh» kitaby týdy. Qazir sol eńbek tolyqtyrylyp, jaqynda qaıta jaryq kórgeli otyr. Ekinshi ki­tapta naqty derekter men dáıek­ter­den bólek, ǵaryshkerdiń aza­mat­­tyq, saıası kózqarastary, tul­­ǵalyq tolǵamdary da keńi­nen qam­­tyldy, degen avtor­dyń sózin mem­leket jáne qoǵam qaı­ratkeri Oral­baı Ábdikárimuly keıip­ker­diń azamattyq qasıetterine burdy:

– Toqtardyń bolmysy naǵyz batyrlarǵa tán birbetkeı. Qandaı jaǵdaıda da óziniń azamattyq kózqarastary men oıynan aınyǵan emes. Qaı kezde de júreginde ul­tyna – qazaǵyna degen sheksiz ma­habbaty tasyp jatady. Osy jol­da basynan túrli qıyndyqty da ót­kerdi. Biraq ol synǵan joq. Ár­bir jetistigi men árbir áreketi ar­qyly qazaqty qalaı súıý kerek eke­nin tamasha dáleldep keledi, dedi qaıratker.

Ras, ataq-dańq árkimge qonady deımiz. Biraq sol bedelin, bolmysyn buzbaı, qarapaıym qalpyn saqtap, abyroıyn adamdyq bıi­ginde asqaqtata alatyndary sırek. Teginde adam balasyn bir-birinen daralaıtyn basty qasıeti de osy – minezi bolsa kerek. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker, Halyq qaharmany Toqtar Áýbákirovpen júzdesý bizge taǵy bir márte minezdiń qasıet ekenin uǵyndyra túskendeı. Batyrlyqtyń shyńy da qalpynan aınymaı adam bolyp qalý bolsa kerek. Osy úl­ken erliktiń azamat boıynda saq­talǵanyn kórip súısindik. Qa­taldyǵy men qarapaıymdylyǵy bir boıynda tamasha toǵysqan Toqtardyń tanymynda da, bolmysynda da, tipti ómir súrý saltynda da shegi men sheti joq erkindik saqtalǵandaı.

– Qazaqtyń minezi – namys. Búginde sol minezdiń ózgergeni ras. Oǵan túrli sebepter áser etti. Keńes odaǵynyń quramynda boldyq, túrli qıyndyqtar men náýbet jyldardy bastan ót­kerdik. Janymyzdy aman alyp qalý úshin de minezimizdi óz­gertýge, túrli joldardy tań­daýǵa týra keldi. Kezinde qa­zaq­­ty nege qurtýǵa asyqty? О́ıt­­keni qazaqta namystan nár alǵan minezi boldy. Sol qasıeti basqalardy qaımyqtyratyn. Jyldar boıy halqymyzdy saqtap kele jatqan da sol qasıetimiz edi. Meniń ústelimniń ústinde únemi Baýyrjan Momyshulynyń músini turady. Batyr beınesine qarap, bir silkinip alamyn. Qazaq qandaı bolýy kerek? Ony tanýǵa, qazaqtyń múlgigen sanasyn, ishtegi sezimimizdi oıatýǵa Úkimet úlken sebep bolýy kerek edi. Biraq 30 jyldyń ishinde ondaı bastama bolǵan joq. Bir qýanatynym – qazir qazaq oıanyp keledi. Ishtegi sezimdi, minezdi qansha jasyrsań da, ol ýaqyty kelgende mindetti túrde syrtqa shyǵady eken. Árı­ne, bar bolsa. Al qazaqta ol bar. Qazaqty saqtap kelgen de, saq­­taıtyn da – sol minezi. О́ıt­keni minez – qasıet, minez – kıe, – dep taǵylymdy kezdesýdi ǵa­ryshkerdiń ózi túıindedi.

Ǵarysh álemi men ultty súıýge qatysty ulaǵatty oılar aǵyl-tegil aqtarylǵan kezdesýden kóp­shilik qaýym, ásirese jastar jaǵy aıryqsha rýhtanyp shyqqany anyq. Batyrdyń ár sózi sanaǵa sáýle quıyp, keleshekke nyq senim syılady.