Qudaısyzdyq qurdymy

Áńgime Stefan Sveıgtiń «Amok» atty shyǵarmasynan týyp otyr. Árıne biz aýstrııalyq jazýshynyń bul eńbegin qazaqsha tárjimeden oqyp bildik. Byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrligi tuńǵysh ret ulttyq «Aıboz» ádebı syılyǵyn jarııalaǵany qazaq rýhanııaty mańyndaǵylarǵa málim shyǵar. Dástúrge aınaldyrýdy qolǵa alǵan osy syılyq tóńireginde daý az bolǵan joq áleýmettik jelilerde. Ásirese, aýdarma salasynda. Biz báıgeniń aýdarma atalymyna túsken shyǵarmalardy oqyp shyqqan joqpyz, sondyqtan pikir aıtýǵa qaqymyz da joq. Jazdyń sońynda atalǵan ulttyq syılyqtyń aýdarma salasy boıynsha jeńimpaz tanylǵan «Amok» pen «Baqılyq aǵanyń kózi» atty prozalyq shyǵarmalardy oqyp shyqqanda tárjime emes, qazaq tilinde jazatyn avtordyń týyndysyn paraqtap bitirgendeı áser aldyq. Qazaqshaǵa qotarǵan – jazýshy-dramatýrg, aýdarmashy Kenjebaı Ahmet. Qazaq ádebıetine qosylǵan tamshydaı úles osyndaı-aq bolar dep oıladyq. Demek, syılyq tegin tabystalmaǵan. Aýstrııalyq jazý­shynyń álemge máshhúr eńbegi qazaq tilinde saırap turǵan soń.

«Amokty» oqyp aıaqtaǵanda nege ekenin qaıdam, esime birden Akýtagava Rıýnoskeniń «Tozaq azaby» oraldy. Ekeýin ne baılanystyratynyn bastap­qyda tap basyp aıtý qıyn. Atal­ǵan novellany («Amok») qazaq ádebıet­taný­shy­lary buǵan deıin taldap-taldama­ǵanynan habarym joq. Alaıda eresekterge oqýǵa turarlyq shyǵarma degen oıdamyz.

Keıde kóp ishinen kórgen adamyń áldebir jaqynyńa, dosyńa qatty uqsap jatady. Bir-birine qatysy joq beıta­nystar bir-biriniń minez-qulqyn, ádetin qaı­talaýy múmkin. Túr-kelbeti, poshy­my kelińkireıdi. Bir shyǵarmany oqyp taýysqanda, buryn oqyp ketken kelesi bir dúnıeni eske salǵany da sol sııaqty, tegin nárse emes. «Amok» pen «Tozaq aza­bynyń» oqıǵasy, ótken orny, oryndalýy múlde bólek. Úsh qaınasa sorpasy qosylmaǵanymen, aıtary bir-birinen alys kete qoımaıdy. О́risi bólek bolsa da, ózegi tindes. «Tozaq azabynda» bas­ty úsh keıipker: ámirshi ımperator, sýretshi, sýretshiniń qyzy, taǵy bas­qalar. «Amokta»: avtor, dáriger, aqsúıek áıel, taǵysyn taǵy. Aıtpaqshy, aqsúıek áıeldiń malaıy bar. Al «Tozaq azabynda» sýretshiniń qyzyna baýyr basqan maımyl bar. Sýretshiden keıin onyń qyzyna asa janashyr ári qamqor – álgi maımyl. Tipti sýretshiden ármen janashyr. О́ıtkeni sýretshi saraıda qyzmet etetin qyzynyń jumystaǵy ómirin bile bermeıdi. Álgi maımyl bolsa tú­gel biledi. Saraıda qasynan bir eli qal­maıdy. Eleýsiz kóringenimen, avtor maımyl arqyly kóz kórip, qulaq estimeýi tıis keı dúnıelerdi qapysyz tanytady. Sondyqtan shyǵarmaǵa tegin kiris­tirilmegen. Gáptiń bári maımylda tur. Ushaqtar apatqa ushyraǵanda ishindegi bar qupııany saqtap qalatyn «qara jáshik» ispetti keıipker – sol maqulyq. Avtor: «Iosıhıdeniń (sýretshi) qyzyna uly mártebeliniń kóńili qulapty-mys degen ósek burynǵydan beter gýleı jó­neldi. Keıbireýler tipti tozaq oty sýre­tiniń salynýyna sol qyzdyń uly mártebeliniń degenine kónbegendigi sebep bolypty desip júrdi, biraq olaı emes ekendigi ámbege aıan» dese, endi birde álgi maımyldyń janashyr áreketimen uly mártebeli qyzdy ózine qarata almaı ıtten qor bolyp, jylatyp qoıǵanyn emeýrin etedi. Eldiń sózi qaýeset desek te, saraıdaǵy qyz áldekimnen qaǵajý kórse, mazasy ketetin maımyldyń jana­shyr is-áreketin qaıda qoıasyz? Jáne qyz saraıda tek ımperatormen ǵana baılanysta bolǵany jazylady...

Al, «Amoktaǵy» eleýsiz keıipker – aqsúıek áıeldiń malaıy. Ol da ıesine adal, sol úshin ot pen sýǵa túsýge daıar músápir. Ne istep, ne qoıǵanynan, bar qu­pııasyn biledi dese, artyq emes. «Onyń qasynda otyrǵan kezimniń bárinde... tý syrtymnan yzbarlana qadalǵan kóz baryn sezýmen boldym... Bul eden ústinde júrelegen kúıi áldebir duǵany kúbirlep otyrǵan onyń malaıy edi... Ekeýmizdiń kózderimiz ushyrasyp qalǵan sátterde men onyń kózinen... joq, men muny aıtyp jetkize almaımyn...»

Bul jerde aqsúıek áıel bas keıipker bolsa, malaıy onyń jeke ómirin tizbek­tep, ótkenin jipke tizip, tipti bola­shaq josparlaryn saqtaýshy kamera is­pettes. Kúıeýi men balasyna beımálim syr­lary soǵan málim. «Hanymyna kó­mekteser bolsa, baıǵus malaı óziniń kú­re­tamyryn qıyp jiberýge de daıyn ekenin túsindim...» deıdi shyǵarmada.

«Amoktaǵy» aqsúıek áıel men «Tozaq azabyndaǵy» sýretshiniń uqsastyǵy maqsatyna jetý úshin bárin qurban etýinde sııaqty. Uly óner ıesi men sulý áıeldiń aqsúıekter arasyndaǵy ádepki tirligin salystyrýǵa bolmaıtyn shyǵar, degenmen, ekeýi de jumyr basty pende ǵana. Kez kelgen adamnyń jeke ómiri, erkindigi, jan qalaýy ózine ıgilik kóringenimen, basqa jaǵyn jaýsatyp jatsa kim bolǵanyń? Demek, ekeýi de ar-uıattan bezgen, qudaısyz. Júrekterine meıirim jetpeı qalǵan. Maqsattaryna jetýde erikti, jigerli, qaıratty, biraq nurly aqyl qonbaǵan. Jyly júrekti jyly jaýyp qoıa turyńyz. Sýretshi ımperator salýǵa buıyrǵan tozaq azabyn keskindeýde qanshama jasty azaptaıdy. Adamnyń qınalǵanyn kórý úshin qanshama shákirtiniń janyn shyjǵyryp, shyńǵyrtyp-baqyrtyp qoıady. Onyń bári túk emes, shyǵarmasynyń sońǵy núktesin qoıarǵa kelgende, altyn kúıme ishinde sulý áıeldiń otqa órtenip, qı­nalyp ólgenine kóz jetkizý kerek bolady. Imperator ol tilegin de oryndaýǵa ýáde berip, buıryq boıynsha sýretshiniń jalǵyz súıikti qyzyn kózinshe kúıme ishinde otqa oraıdy. Bálkim ákesine sabaq bolsyn degeni shyǵar. Alaıda ol da aqylǵa syımaıdy ǵoı... Kim ne dese, o desin, biz ekeýiniń de (ámirshi men sýretshi) áreketin quptaı almaımyz. Ese­sine jazyqsyz otqa órtengen jas sulý­dyń sońynan shyr-shyr etip ózin sol otqa laqtyrǵan maımyldyń áreketi aıtýǵa turarlyq der edim. Atalǵan shyǵarmanyń kilti de maımyl sııaqty seziledi, keıde. Sýretshiniki uly týyn­dy salsam degen kókirek, mártebeli ımpe­ratordyki ádiletti bolsam degen pıǵyl ǵana. Aqyly jetpegendi Allaǵa qaldyrý joq. Maımyldyki – álgindeı pıǵyldarǵa qurylǵan adamzat aýylynan jırený hám túńilý. Patsha ádiletti. Alaıda naqaq qan tógip tur... Sýretshi asa talantty, biraq kisiniń azaptan ól­genin kórýge kelgende toqtap oılan­bas pa edi? Demek, Abaısha aıtsa, aqylǵa sáýle qonbaǵan... Sáýle qon­baǵan soń áldebir ustanymdar men kózqarastarǵa qamalǵan adamzattyq maqsat-murattar jańyldyrady. Jardan jyǵady. «Jyly júrek bolmasa» (Abaı). Joǵary jetis­tikterge jetkenderdiń bárin jappaı maq­tap keregi ne, eger maımyl qurly jú­regi bolmasa.

«Amoktaǵy» dáriger de, aqsúıek áıel de – nápsiqumar. Qudaıǵa qaraǵany ma­laı bolyp shyǵa ma dep oılanyp qalasyz... O basta ómir jolyn durys ilgeriletýdi kóksegen bilikti dáriger sátsizdikke uryna beretini – taǵy sol ynsapsyzdyq pen qudaısyzdyq jatyr. Qabileti bar, izdenis pen ǵylym jolyna qushtar ol otqa qulaǵan kóbelekteı essiz. Shyǵarma oryndalýy, jetkizýi turǵysynan erekshelengenimen, bári bir túpki muraty Abaı hakimniń joldaryn eske sala beredi. Keıipkerlerdiń Qudaı bergen qabileti men izdeniske qush­tarlyǵy da ushpaqqa shyǵarmaǵany aı­qulaqtanady. Túbi tárbıeli, nurly aqyl­men bekimegen soń. «Aqyl, qaırat, júrekti teń ustamasa, jeke-jeke bireýi jarytpaıdy» (Abaı).

Qazaqta ábilet basqan degen jaman sóz osy eki keıipkerge kelińkireıdi. Me­nińshe kúnádan arylar jol izdeýdiń ornyna oǵan belshesinen batqan saıyn bata berýden ótken jamandyq joq. Buǵan ómir súrgen orta, qalyptasqan qaǵıdalardyń da yqpaly az emes. Desek te, jeke tul­ǵanyń kúresker rýhy men aqyl-oıy qaıda qalady? Kóz jetpese de kósh­ke ilese berý, qatar­dan qalmaýdyń sońy qaı ushpaqqa shyǵarady? Aqyry tentirep dalada qalýmen ǵana aıaqtalsa jaqsy, jaǵymsyz ıt ólimge ıtermeleıdi. Shyǵarma arasynda óziniń tezirek ólýine múmkindik jasaǵan aqsúıek áıeldiń qasyna kelip eljiregen dárigerdiń ony aqtaıtyn tusy bar. «Bul úshin «ólimnen uıat kúshti» eken ǵoı. Uıatqa qalyp ómir súrgennen ólgendi artyq kóripti. Ar-namysy jibermepti» degen syńaıda. Alaıda munyń bári keıipkerler ómirin sezinip oqyp otyrǵanǵa keremet áser etkenimen, saý aqylǵa esi aýyp qalǵan adamnyń sandyraǵy ǵana. Aqsúıek áıel ózin búgin óltirmese, erteń kúıeýi kelgen soń bar aıyby áshkerelenip, ar-uıattan jurdaı qalpy dúnıeden óterin bildi. Bar aqyly soǵan ǵana jetti. О́zin osy ólimge ıtermelegen jaǵdaıǵa barardyń aldynda oılanýy kerek-ti. «Osy men ne istep júrmin, kúıeýim, balam bar emes pe?» dep. Kezinde ondaı opasyzdyqqa aparǵan ar-namys pen uıattyń quny kók tıyn. Dárigerdiki óz kúnási azdaı, osy áıeldiń qalǵan kúnásin moınyna júktep, kózdi jumyp alyp qurdymǵa qulaı bergen essizdik emeı ne? Aqsúıek áıeldiń de, dárigerdiń de boıynda dara qasıet joq emes – bar. Bilim de, talpynsa jeter qaırat ta bar. Múmkin olardyń qatesi búginimen ómir súrgendiginde. Izgilikke sýarylǵan ómirlik murattyń joqtyǵy baıqalady. Aqsha tapsa, jaıly ómir súrse boldy. Ári qaraı aınalaǵa paıdaly bir maqsutty kóksemeı, jaqsylyqtyń jeteginde ketýdiń ornyna, tek óz basymen qaıǵy. Osy negizderge súıengende, shyǵarma mindetin tolyq atqarǵanǵa uqsaıdy. Aqsúıek áıeldi kórgende dáriger óziniń amokqa aınalǵanyn qa­pysyz tanıdy. Ony bylaı túsindiredi: «Bul – masaıýdan góri kúshtirek nárse. Ittiń qutyrýy tárizdi birdeńe. Alko­gol­ge ýlanýdyń eshqandaı túrimen sa­lys­tyrýǵa kelmeıtin esten taný, qanǵa qumarta esiriktený... Bul bylaı bolady: eshkimde sharýasy joq, jany jaısań áldebir malaı ózimen-ózi ońashada ishim­digin simirip otyrady. Meniń óz bólmemde otyrǵanym sııaqty, eshteńege qyzyqpastan, máńgirip beı-jaı otyrady da, kenetten atyp turyp, pyshaǵyn ala sala kóshege umtylady. Sodan keıin qaıda bararyn ózi de túsinbesten... alǵa qaraı júgire beredi. Jolynda adam kezdesse de, haıýan kezdesse de jaıratyp salady jáne qan kórgen saıyn eleýreı túsedi... Amokqa boı aldyrǵan adamdy toqtatatyn kúsh joq ekenin biletin jurt onyń jaqyndap qalǵanyn baıqaǵan boıda bir-birine eskerte, aıqaılaı habarlaıdy. Jurttyń bári «Amok, amok!» dep shýyldaı qashady. Al onyń ózi bolsa eshkimdi estimesten, kórmesten, kezdesken jannyń bárin óltirip, júgire beredi... Qutyrǵan ıtteı etip atyp tas­tamaǵansha nemese ózinen-ózi sylq qu­laǵansha júgire beredi...»

Búgingi kompıýter, smartfondardaǵy jappaı-qyryp joıatyn oıyndar sııaqty birdeńelerdi eske túsiredi. Kórinbeıtin, «aqyldy» amoktar qanshama. Olar da degenine jetý jolda, ózi abyroı sanaıtyn «ar-uıatyn» tókpeý maqsatynda eshteńeden taıynbaıdy. Dáriger aqsúıek áıeldi kórgende amokqa aınalǵanyn ózi moıyndasa, ishindegi balanyń kózin qur­typ, kúıeýi kelgen soń túk bilmegendeı jú­rýdi qalaǵan áıeldiń kórinbeıtin amoktan nesi kem? Ol eldiń aldynda bet­perdesi sheshilip qalmaýyn ǵana oılaıdy. Al arǵy jaǵy quryp-shirip jatsa da jumysy joq. О́ıtkeni ar-ımannan góri aqsúıekter arasynda, saltanatty sa­raılarda ótirik kúlip júrgendi artyq kóredi.

Avtor osy zaman adamdaryna tán rýhanı, psıhologııalyq álsizdikterdi, qateligin túzeýge tyrysýdyń ornyna, kózin juma qara sýdyń tuńǵıyǵyna kete beretin tıpterdi jáne jeńil hám qaterli jolmen bolsa da máseleni she­ship ketýden taıynbaıtyndardy HH ǵasyrdyń basynda, osydan dál júz jyl buryn jazyp ketken. Mundaı kınolar da jetkilikti. Siz myna úzindige kóz júgirtip kórińizshi: «Sol kezde neni arman­damadym deseńizshi; qasıetti ki­taptardy túpnusqadan oqý úshin til úı­rengim keldi, sol jaqqa tán aýrýlar men buratanalardyń psıhıkasyn zerttep, ǵylymǵa qyzmet etkim keldi, qysqasy, eýropalyqtar tilimen aıt­qanda, adamgershilik pen órkenıettiń mıs­sıoneri bolǵym keldi. Ol jaqqa bar­ǵandardyń bári solaı qııaldaıtyny ras. Biraq álgi bir oranjereıanyń kózge kórin­beıtin shynysynan ári ótken adam qansha dári ishse de qutyla almaıtyn bezgekke urynǵandaı bolyp, kúsh-qýatynan aıyrylady, del-sal bolyp jalqaýlanady, medýza tárizdi bylqyldap qalady. Úl­ken qaladan kelip, qarǵys atqyr mıbat­paq dúnıege tap bolǵan eýropalyq adam ózine tán adamdyq keıpin eriksiz joǵaltady. Mundaı halden qalys qalar eshkim joq, biri iship ketedi, kelesi biri apıynǵa boı urady, endi biri qutyrǵan haıýanǵa aınalady, qalaı bolǵanda da, bári esinen aıyrylady. Eýropany ańsaısyń, qala kóshelerimen seıildeýdi, tas úıdiń jap-jaryq bólmesinde zııaly adamdarmen otyrýdy armandaısyń; jyldar ótken saıyn armanyń kúsheıe beredi, biraq múmkindik týǵan kezde úırengen ornyńnan qozǵalǵyń kelmeı qalady. О́zińdi jurttyń bári umyt­qanyn, kim kóringen aıaǵymen taptap óte beretin teńiz ulýy tárizdi birdeńe bop qal­ǵa­nyńdy túsinesiń. Sóıtesiń de, óz bat­paǵyńa mılyǵa júrip, bir kúni qapyryq orma­nyńda ólesiń. Osy bir borsyǵan úńgirge ózim­di ózim satqan sol bir kúndi qar­ǵys atsyn».

Mundaǵy «oranjereıanyń kózge kó­rin­beıtin shynysyn» keń kólemde qa­rastyrsa, búgingi kúnniń, bálkim bola­shaq­tyń bet-beınesi ashylady. Kózge kórinbeıtin jeliniń arǵy jaǵyndaǵy pıǵyldardan týǵan áreketter alǵa bas­tyrmaıdy. Ekrandaǵy dúnıeni aldyńa al da otyr deıdi. Aqyrynda kóp-kórim qa­bi­leti bar, bilimge qushtar jas kimge aı­naldy?

«Shyndyǵynda, muny óz qalaýym deýge de kelmeıdi (bylyq-shylyqqa bat­qanyn aıtady. J.Á.). Ol kezde men Ger­manııada oqý bitirip, Leıpsıg klınıka­synda táp-táýir dáriger bolyp júrgen edim. Sol ýaqyttaǵy medısınalyq jýrnaldarda teriniń astyna dári egýdiń jańa tásili týraly jıi jazylatyn, al ony alǵash qoldanǵan men edim. Sol tusta aýrýhanada bir áıelmen tanysyp, ǵashyq bop qaldym; namysyna tıe bergen soń, ol áıeldi ashynasy tapanshasymen atyp jibergen eken; kóp uzamaı, men de sol jigittiń kúıin keship, yzalana kúıip-pistim. Ol tákápparlana, sýyq qaraǵan saıyn, men de esten tana elige berdim; ózim de ór minezdi, óktem áıelderge qu­mar edim, al myna áıeldiń menmendigi sonsha, basym múldem aınalyp qaldy. Onyń qa­laýynyń bárin isteı berdim, men ne deıin... arada jeti jyl ótip ketken kezde aıtýdyń da keregi joqtaı... soǵan bola aýrýhananyń aqshasyn rásýa etip, aqyrynda áshkere bolyp, arty aıqaı-shýǵa ulasty».

Budan keıingi ómiri tipti soraqy. Mansap joly birjola aıaqtalǵan dáriger qansha talantty, talapty bolsa da, oılana almaıdy. Jamannan jırenip ómirin basqa arnaǵa burýǵa tyryspaı­dy. Qarǵys atty, ábilet basty degen osy. Jeńil aqshanyń kózin taýyp, Gollandııanyń otaryna aınalǵan Úndistannyń áldebir túkpirine tartyp, bylyqqa batqan ústine batyp, aýrý men keseldiń oshaǵyna ózi baryp súńgıdi. Túpkilikti asyl muratynyń joqtyǵyn joǵaryda aıttyq qoı. Jel qaı jaqtan tursa, aqshanyń sheti kórinse, solaı qaraı jóneı bergenniń ózi saý adamnyń isi emes.

Kóptegen synshylar men ádebıet­shiler Akýtagavanyń «Tozaq azabyndaǵy» sýretshiniń áreketin aqtap alady. Olar «óner bárinen bıik, sondyqtan onyń jolynda tipti adamdy da qurbandyqqa shalýǵa bolady» deıdi. Orys jazýshysy Arkadıı Strýgaskıı: «Adam ómiri Bodler jazǵan óleńniń bir jolyna da tatymaıdy» (Akýtagava). Has týyndynyń qasynda adam ómiri degenimiz ne táıiri? Tek óner ǵana sýretshige shynaıy lázzat syılaıdy. О́nerdiń jolyna shalynǵan kez kelgen qurbandyqty aqtaýǵa bolady. О́mirdiń maqsaty óner ǵana bola alady. Túptep kelgende, adamzat áýletiniń myna jaryq jalǵanda tirshilikke kelýiniń bas­ty maqsaty da sol ónerge qyzmet etý emes pe! Al qalǵany – minezder sharpysy, áleýmettik kataklızmder, sharýanyń azapty turmysy, saıasatshynyń qýlyq-sumdyǵy, tehnologııa, ǵylym – úzdik óner týyndysyn dúnıege keltirýge qan­shalyqty kedergi keltirgeni nemese qaraılasqanymen ǵana erekshelene, baǵalana alady» deıdi.

Bul jerde ónerdiń bıiktigin, adamzat rýhy men oıyna máńgi qyzmet ete bererin eshkim joqqa shyǵara almasy anyq. Alaıda adam janyna qyzmet etýi tıis dúnıe sol kisiniń ózin óltirse, ol ónerdiń kim bolǵany? Kórkem týyndy salam dep, Qudaı jaratqan adamnyń ómirin qıyp jiberýge degen qastandyq shyǵarmada uly mártebeli ımperatordyń buıryǵy arqyly jasalyp turǵanyn da umytpaý kerek. Sýretshiniń ımansyzdyǵyna, shekten shyqqandyǵyna ámirshiniń qatal úkimi – ózi aıtqan áıel ornyna onyń jalǵyz qyzyn órtep jiberýi. Qyzynan basqa eshkimdi jaqsy kórmegen sýretshini basqasha toqtatý múmkin emes-ti. Sebebi, keýdesinde menmendigi asqynyp ketken. Bylaısha aıtqanda, Qudaıdan bezgen.

«Tákapparlyq ábden baby kelgende

Kónbeıdi eken kókke qus bop ushpasa:

Sezar birde qas dushpanyn jeńgende

«Keldim, kórdim, jeńdim» –

depti qysqasha.

«O, Otanym! – o, jeńimpaz Táńirim!

Qyzyl qanyń, ashy jasyń tógildi...

Talaı jendet júrgizbek bop ámirin

Sezar qusap... «Keldi. Kórdi.

Jeńildi!»

deıdi Serik Aqsuńqaruly.

Týra osy óleńdegideı... Myń jerden uly sýretshi bolsa da, adam tózgisiz azaptan qınalyp ólgen qyzyn kórgen áke «Tozaq azabyn» salyp bolǵan soń, ózine qol jumsaıdy. Uly ımperatordyń áreketinde: «mundaı jaǵdaı, ıaǵnı jazyqsyz, naqaq qan tógý budan bylaı qaıtalanbasyn. Sen bireýdiń janyn alǵyń kelse, áýeli týǵan balańdy óltirip kór, aqymaq!» degen zil tur.

Eki novellanyń da aıtpaq oıyn taqy­ryptary áıgileıdi. Biri amok – adam­dyqtan ketip, qarǵys atqan jaýyz. Ekinshisi de qudaısyzdardyń bara­tyn jaǵy. Biraq «eshten – kesh jaqsy». Qur­dymǵa bet alǵan adamzat kóshin avtorlar sol kezde beri burýǵa shaqyrypty. Sodan beri kúres tynǵan joq. Tynǵan kúni bári bitedi. Sol úshin toqtamaımyz.