Maǵjannyń qaıratkerligin aıqyndaıtyn qujat

Saıası ahýaldyń qaınap turǵan ýaqytynda Qazaqstannyń jer-jerinde qurylǵan komıtetter bedeli men sol komıtet atynan Maǵjan Jumabaıdyń minberden sóıleýi qym-qýyt shaqtaǵy ult zııalylarynyń izdenisin aıqyn­daıdy. Alash qaıratkeriniń osyn­daı aýqymdy jıyndaǵy bel­sendiligi – qazaq halqynyń ózgelermen teń qu­qyqty bolýyna qol jetkizý jolyn­da­ǵy kúresi edi.

Sol kezeńdegi Ýaqytsha Sibir úki­metiniń ýákili Kýznesov baıan­da­ma­synda óńirdiń saıası ja­ǵdaıyna, bı­liktiń basqarý tú­rine, Jalpyreseı federasııa­syna kirgen komıtetterdiń már­tebesine toqtalady. Bul bas­qo­sýdyń negizgi maqsaty – komıtetter quramyndaǵy barlyq ult ókilderine teń quqyq berý, ıaǵnı olardyń ultyna, dinine, násiline, jynysyna, áleýmettik jaǵdaıyna bólmeıtin saılaý júıesin qurý.

Biz úshin mańyzdysy – osy jıynǵa jas ta bolsa belgili qazaq tulǵasynyń qatysýy.

Qyzyljar óńiriniń Alash qaı­rat­keri, aqyn Maǵjan Juma­baıdyń 1918 jylǵy ómiri men qyzmeti týraly buǵan deıin jalpy maǵlumat kez­desetin. Osy kezeńdegi saıası qyz­metine baılanys­ty qujattyq derekter de áli tabyla qoımaǵan.

Budan 10 jyl buryn ózimizben shektes Omby arhıvinde soltústik óńirdiń tarıhy men tulǵalaryna qatysty jumys júrgize otyryp, Maǵjannyń qujattary bar degen aqparatty anyq­taýdy izer­leı túskimiz kelgen. Osy maq­satta Reseı Federasııasy Omby oblystyq tarıhı arhıvine Sol­tústik Qazaqstan oblysy ákim­diginiń, sonymen qatar oblystyq memleket arhı­viniń atynan 1918 jylǵy Maǵjan Ju­mabaıdyń ómiri men qyzmetine qatysty suraý joldaǵanbyz. О́kinishke qaraı, ombylyq arhıv qyzmetkerleri bir­týar aqynnyń ómiri men qyz­metine qatysty isti arhıv qorynan taba almady.

Arada birshama ýaqyt ótip, 2023 jyly 8 qyrkúıekte Sol­tústik Qazaq­stan memlekettik ar­hıviniń 100 jyl­dyq mereıtoıyna oraı «Arhıv – ta­rıhtyń qymbat qazynasy» atty raýs-baǵdarlama uıymdastyryp, is-sha­raǵa respýblıkalyq jáne she- t­el­­dik arhıvterden áriptesterimizdi shaqyrdyq. Osy oraıda Omby oblysy tarıhı arhıviniń dırektory Lıýdmıla Aleksandrovna Chekalınamen aldyn ala sóılesip, «múmkindik bolsa, ózi basqaratyn arhıv qorynan Maǵjan Jumabaıdyń ómiri men qyzmetine qa­tysty tyń qujattardy Qazaqstanǵa ala ke­lýin» suraǵan edik.

Mine, osy bastama bizdi kút­pegen tarıhı jańalyqqa keneltip otyr.

Aqyn Maǵjan Jumabaıdyń 130 jyldyq mereıtoıy, sonymen qatar Soltústik Qazaqstan memlekettik ar­hıviniń 100 jyldyq mereıtoıy jyly jerlesimizdiń eleýli arhıvtik qujaty Omby arhıvinen tabylyp, barshamyzdy qýantty. Qazir sol qujattyń kó­shirmesi arhıvimizdiń eleýli qa­zynasy der edim.

Endi qujattyń ózine toq­ta­latyn bolsaq, munda 1918 jyly Qazaqstannyń soltústiginde sovet úkimetin qulatyp, bılik basyna qazaq jáne basqa da komıtetter kelgen kezeńi baıandalady.

1918 jyly 27 maýsymda Petropavl ýezdik zemstvosynyń II tótenshe jınalysyna qatysý­shylardyń ishinde myna azamattar bolǵan: Maǵjan Jumabaı, Sal­maqbaı Kúsemisov, Ǵ.Qýa­nyshev, Ah­met Jantalın, N.Uran­kın, Álim­baev.

Kún tártibinde Esil (Ishım) ýe­zi­niń Tıplodýbnyı bolysy men Tuqala (Tıýkalınsk) ýeziniń Pravdınskıı bolysyn Petropavl ýezine qosý týraly másele qara­lypty.

1918 jyly qańtarda Aqmola oblysy degen ataý joıylyp, búkil aımaq Omby oblysy dep atalǵan. Aty óz­ger­gen Omby oblysynyń qura­­myna Omby, Petropavl, Kók­shetaý, Aq­mola, Atbasar, Tary, Tekeli ýez­deri engizilgen. Osy­laı­sha, bir sheti Qy­zyl­­jardan bas­tap Ulytaý, Balqashqa deıin, Torǵaı oıpatynan Ertiske deıingi búkil Arqa alaby Omby oblysyna qaraǵan.

Sonymen qatar kún tártibinde Esep komıssııasyna kandıdattardy qosý jáne oblystyq zem­stvonyń quramyna daýys be­rýshilerdi saılaý boıynsha

3 tizim daıyndalǵan. Olar: №1 tizim: Ju­maǵalı Tileýlın, Maǵjan Jumabaı, Ámirjan Jalmuhametov, Mu­hametjan Qýanyshev, №2 tizim: Mýrashko, Zaborovskıh, Mıchýrın, Shevyrnogov, Basýllo, Sapov, Ponomarev, Havan­skıı, Kalmykov, №3 tizim: Mıchýrın, Havanskıı, Ponomarev, Pıataev, Ba­sýllo, Jumaǵalı Tileýlın, Maǵ­jan Jumabaı, Ámirjan Jal­muhametov, Muhametjan Qýa­nyshev.

Jınalystyń negizgi taqyryby – aǵymdaǵy oqıǵalardy taldaý. Ýaqyt­sha Sibir úkimetiniń ókili Kýznesovtyń sóı­legen sózin Maǵ­jan Jumabaı qazaq­tar úshin qazaq tiline aýdaryp otyrǵany hattamada atap turyp jazylǵan.

Osylaısha, Maǵjannyń ómi­riniń taǵy bir joly – qaırat­kerligin aıqyn­daıtyn joly ǵy­lym aınalymyna tústi. Bul qu­jattyń mańyzy – aqyn­­nyń qazaq jerin Qazaqstanǵa qaı­tarý isiniń basynda bolǵany jáne Omby óńirindegi qazaq aýyl, bolys, ýezderiniń shashaýyn shyǵarmaı tutas saqtaýǵa atsalysqany. Mu­nyń bári keıin 1921 jyly Qazaq­stanǵa qosylý kezinde óz jemisin berdi.

Árıne, Maǵjan eshqashan ulttyq saıasattan tys bolǵan emes. Osyǵan deıin ıaǵnı dańqty aqyn­nyń 1917 jyly 1-8 mamyrda Peterborda ótken Mu­sylman sezine barǵanyn HH ǵasyrdyń bas shıregin zerttep júrgen ǵa­lymdar jaqsy biledi («Qazaq» gazeti, 11.06.1917). Muny ult us­tazy Ahmet Baı­­tursynulynyń ózi iltıpatpen jazǵan.

Bolashaqta Maǵjan Juma­baıdyń saıası qaıratkerlik eńbegi jańa derektermen tolyǵa beredi dep senemiz.

Sáýle MÁLIKOVA,

Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıviniń dırektory,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty