Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Búgingideı jappaı órleý, ósip-órkendeý, álbette, bir kúnde ornaı qalǵan joq. Eldiń ekonomıkasy men óndirisi de, basqa barlyq salalardaı, qıyn da kúrdeli qalyptasý, damý jolynan ótti. Sharýashylyqtyń, ónerkásiptiń jańarýy, jańǵyrýy, ınvestısııalar aǵymy, ınnovasııalyq serpilis, ozyq úlgili júzdegen kásiporynnyń, sonyń arqasynda myńdaǵan jumys oryndarynyń paıda bolýy – birneshe jyl boıy maqsatty, júıeli júrgizilgen memlekettik sharalardyń, baptalǵan berik baǵdarlamalardyń jemisi.
Elimiz ekonomıkasyn ındýstrııalandyrýdyń sharyqtaý shegi jańa myńjyldyqtyń onynshy jyldaryna tuspa-tus keldi. Indýstrııalandyrýdyń alǵashqy besjyldyǵy baǵdarlamasy aıasynda úkimet, ónerkásiptiń aýyl sharýashylyǵy men halyqqa qyzmet kórsetý sektoryn qosa alǵanda, ekonomıkanyń barlyq negizgi salalarynda belgili bir maqsatty kórsetkishterge jetý úshin qajetti quraldardyń bárin tıimdi qoldana bildi. Ol jyldarǵy barlyq baǵdarlamanyń basty maqsaty, sol kezeńde álemde oryn alǵan daǵdarysty jaǵdaılarǵa baılanysty, ekonomıkanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý boldy. Daǵdarys kezeńinde naq osy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy ekonomıkany odan ári damytýdyń senimdi tetiginiń biri bola aldy.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy kásipkerlikti, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, ınfraqurylymdy jetildirý, halyqty jumyspen qamtý, qolaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý syndy memleketti damytýdyń jalpy júıelik baǵyttarynyń basym bóligin qamtydy. Baǵdarlamaǵa shıkizattyq sektordy, ınfraqurylymdy damytýdy qosa alǵanda, ekonomıka men óndiristiń barlyq salalary endi. Sóıtip, óńdeý ónerkásibi basymdyqtarynyń keń kólemi naqtylandy. Sonymen birge ekonomıkany ártaraptandyrý úderisin jyldam iske asyrý úshin qajetti birqatar bazalyq negizder jasaldy. Birneshe jańa zań qabyldandy, kóptegen zańǵa túzetýler engizildi.
Bul kezeńde kóptegen ınfraqurylymdyq máseleler oń sheshimin tapty. El kóleminde 4 myń shaqyrymǵa jýyq avtomobıl joldary, 1700 shaqyrymǵa jýyq temirjol salyndy. Birqatar trassalar qaıta jańǵyrtyldy. 13 arnaıy ekonomıkalyq aımaq pen 23 ındýstrııalyq aımaq turaqty jumys isteı bastady.
Kásipkerlikti, bıznesti qalypty damytý úshin «О́nimdilik», «Investor», «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamalary qabyldandy. Ondaǵan jańa qoldaý quraldary ázirlenip, iske qosyldy. Jeńildikti nesıeler men eksporttyq granttar berile bastady. Búginde jeke kásipkerlerge 100-ge jýyq qoldaý quraldary qoljetimdi.
Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵynda da (2015-2019) ekonomıkalyq túrli syrtqy áserlerge, soqqylarǵa asa tózimdi jáne qazaqstandyq ekonomıka úshin «qaýipsizdik tósemi» bolý áleýeti bar sektor retinde óńdeý ónerkásibine erekshe mán berildi. Bul jyldary óńdeý ónerkásibiniń 14 basymdyqty sektory aıqyndaldy, qoldaý sharalary tikeleı solarǵa baǵyttaldy. Baǵdarlamany iske asyrý elimiz ekonomıkasy úshin birqatar oń ózgeris ákeldi. О́ńdeý ónerkásibindegi eksporttalatyn taýarlar nomenklatýrasy 21%-ǵa artty. Akkýmýlıatorlar, temirden nemese qospasyz bolattan jasalǵan jazyq ılem, qospasyz alıýmınııden jasalǵan sym tárizdi jańa eksporttyq taýarlar paıda boldy.
Jalpy alǵanda, 2010-2018 jyldary aralyǵynda óńdeý ónerkásibiniń damýy úshin jan-jaqty jaǵdaı jasaldy. Kóptegen kásiporyndy jańǵyrtý, ekonomıkanyń jańa baǵyttary men eksporttyq jáne ınnovasııalyq áleýeti joǵary jańa taýarlardyń paıda bolýy nátıjesinde tıimdi bazalyq ındýstrııa quryldy. Indýstrııalandyrý arqyly óńdeý ónerkásibine 7,5 trln teńge qarjy tartyldy. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń negizgi ustanymy qashanda óńdeý ónerkásibiniń básekege qabilettiligin yntalandyrý, eńbek ónimdiligin arttyrý jáne óńdelgen taýarlar eksportynyń kólemin ulǵaıtý boldy. Árdaıym adam resýrsyna basymdyq berilip otyrdy. El kóleminde kásipkerlik jappaı óris aldy.
Osy kezeńde ınvestısııalar kólemi 5 trln teńgege jýyqtaıtyn Indýstrııalandyrý kartasynyń 500-den asa jańa ındýstrııalyq jobalary qolǵa alyndy. Bul jobalardy iske asyrý nátıjesinde 80 myńnan asa turaqty jumys orny quryldy. Jańa, irgeli, áleýetti kásiporyndardyń birqataryn atap ótýge de bolady. Máselen, elimizde tuńǵysh ret temirjol dońǵalaqtaryn jáne olardyń bilikterin shyǵaratyn óndiris orny iske qosyldy. Munyń aldynda vagondar, lokomotıvter, relster shyǵarý isi jolǵa qoıylǵan edi. Sóıtip, biryńǵaı temirjol mashına jasaý klasteri quryldy.
Sondaı-aq Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda aýyl sharýashylyǵy mashınalary úshin ártúrli qosalqy bólshekter men tetikter shyǵaryla bastady. Pavlodar oblysynda pestısıdter men glıfosattan bastap, túrli agrohımııalyq ónimder shyǵarý qolǵa alyndy. Koreıalyq ınvestorlardyń qatysýymen «Innovasııalyq tehnologııalar parki» arnaýly ekonomıkalyq aımaǵynda joǵarǵy tehnologııalyq quraldar men aspaptar óndirisi qurylsa, sol park ornalasqan Almatyda et jáne mal maıy óndirisi iske qosyldy. Qazaqstanda buryn-sońdy óndirilmegen jańa qurylys materıaldary ónimderin shyǵarý júzege asa bastady: metall jabyndylar, PVH jasalǵan terezeler men esikter profılderi, energııa únemdeıtin shynypaketter, polımerlik-kompozıtti materıaldardan jasalǵan sanıtarlyq-tehnıkalyq buıymdar, shynytalshyqty kompozıtti profılder, keramogranıt óndirisi jańartyldy.
Taýarlar boıynsha óńdeý ónerkásibindegi eń mol eksport kólemi myna salalarǵa – metallýrgııaǵa, kokos óndirisine, munaı óńdeý ónimderine jáne hımııa ónerkásibi ónimderine tıesili. Odan sońǵy oryndardy azyq-túlik ónimderi men sýsyndar, sondaı-aq mashına jasaý ónimderin alady. 2010-2019 jyldar aralyǵyndaǵy óńdeý ónerkásibindegi ónim eksportynyń kólemi 154 mlrd dollardy qurady. Elimizde buryn shyǵarylmaǵan 500-den asa jańa ónim túri ıgerildi. Onyń ishinde qoǵam tynysy, adam ómiri úshin asa mańyzdy júk jáne jolaýshylar vagondary, elektrovozdar, júk, jeńil avtomobılder jáne avtobýstar, transformatorlar, rentgen apparatýra, jaryqdıodty shamdar, tıtan quımalar men slıabtar, dári-dármekter syndy ónimder bar. Osy kezeńde elimizdiń 8 óńirinde tamaq ónimderin, qurylys materıaldaryn, hımııa jáne jeńil ónerkásip ónimderin óndirý, metallýrgııa, mashına jasaý, munaı óńdeý boıynsha 19 jumys istep turǵan kásiporyn jalpy somasy 736 mlrd teńgeden asa qarjyǵa jańartyldy jáne keńeıtildi.
Barlyq jańa óndiris óńirlerge oń áser etti. Jumyspen qamtýdyń sapasyn kúsheıtken jáne elimizdiń kóptegen óńiriniń ekonomıkasynyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etken jańa ındýstrııalyq baza paıda boldy. О́ńdeý salasynyń 26 jańa eleýli mańyzdy sektory quryldy. Eksportqa shyǵarylatyn ónimder nomenklatýrasy 777-den 824 taýarǵa deıin ósti. Jańa óndiris degenimiz – jańa jumys oryndary, jańa otandyq taýarlar men qyzmetter, jumysshylarǵa tólenetin eńbekaqy, sondaı-aq memleket qazynasyna túsetin salyqtar ekendigi belgili.
О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń О́nerkásip saıasaty departamentiniń dırektory Laýra Sadyqova atap ótkendeı: «Indýstrııalandyrý – saýda, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, energetıka, qarjy sekildi sektorlarmen qatar, ekonomıkalyq saıasattyń quramdas bir bóligi jáne óńdeý ónerkásibiniń damýy úshin erekshe mańyzdy baǵdarlama. Al óńdeý ónerkásibi elimizde ekonomıkalyq damý barysynda barǵan saıyn úlken rólge ıe bolyp kele jatyr. Onyń aıasynda túrli kásiporyndar, sharýashylyqtar, óndiris oryndarynyń qalypty damýy nátıjesinde eldiń turmys-tirshiligi úshin birinshi kezekte, asa qajetti sapaly taǵam ónimderiniń, dári-dármekterdiń, kıim-buıymdardyń, úı jıhazdary men qurylys materıaldarynyń jáne basqa da zattardyń jańa túr-túri kóptep óndirile bastady».
О́ńdeý ónerkásibi, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy iske asyryla bastaǵaly beri 7 trln teńgege jýyq ónim óndirilgen eken. О́ńdeý salasynyń ósim qarqyny boıynsha biz qazirde postkeńestik keńistiktegi birqatar eldiń aldyndamyz.
О́QM málimetterine súıensek, 2023 jyldyń segiz aıynyń qorytyndysy boıynsha óńdeýshi ónerkásiptiń barlyq sektorynda jıyntyq kórsetkishi 103,1%, aqshalaı mánde 14 trln teńge bolatyn oń úrdis qalyptasyp otyr. Onyń ishinde mashına jasaý salasy boıynsha kólik quraldary jáne oǵan qajetti qural-jabdyqtardy shyǵarý óndirisi artqan bolsa, qara metallýrgııa, tústi metallýrgııa salalarynyń: shoıyn, bolat, kómirtekti bolat, ferroqorytpalar, quımalardaǵy altyn, katodty mys, tazartylǵan mys, altyn, kúmis, qorǵasyn shyǵarý kóleminiń tómendeýi baıqalady.
Jeńil ónerkásipte toqyma buıymdary óndirisiniń ósýi esebinen óndiris kólemi 19,8%-ǵa (+35,9%) ulǵaıdy. Maqta talshyǵy óndirisiniń artýyna baılanysty toqyma buıymdarynyń óndirisi eń úlken ósim berip otyr.
Hımııa ónerkásibinde óndiris kólemi ammofos óndirisiniń ósýi esebinen 3,1%-ǵa (+44,8%) ulǵaıdy.
Keramıkalyq otqa tózimdi emes kirpish, sılıkat jáne qoj kirpish, gıpsokarton, qurylys eritindileri men otqa tózimdi buıymdar sııaqty qurylys materıaldaryn óndirý kólemi de ósti.
Elimiz úshin erekshe mańyzy bar bul salanyń qyzmeti Úkimettiń qashanda nazarynda. Ulttyq damý josparynyń 2025 jylǵa deıingi alǵa qoıylǵan mindetterin oryndaý maqsatynda osy jyly 28 naýryzda Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen óńdeýshi ónerkásipti damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasy bekitildi. Tujyrymdama óńdeý ónerkásibin damytýdyń negizgi baǵyttaryn kózdeıdi, olar ónerkásipti memlekettik yntalandyrý sharalary jáne óńdeý ónerkásibiniń ındýstrııalyq jobalaryn iske asyrý arqyly iske asyrylatyn bolady.
Tujyrymdamada nysanaly ındıkator retinde óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiliginiń 2021 jylǵy deńgeıge qaraǵanda 1,8 ese, 82,1 myń dollarǵa deıin ósýi belgilengen. Nysanaly ındıkatorlarǵa qol jetkizý úshin tujyrymdamany iske asyrý jónindegi is-qımyl josparynda 42 is-sharany iske asyrý kózdelgen. Sondaı-aq ózgerister men tolyqtyrýlar engizý aıasynda olardyń oryndalý múmkindigine oraı 8 is-shara alynyp tastaldy, esesine «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekonomıkalyq ósý» ulttyq jobasynyń is-sharalaryn qamtý esebinen 20 jańa is-shara qosyldy.
«Tujyrymdamanyń negizgi qaǵıdalary ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jáne aýmaqtyq damýdy biriktirýge, ishki múmkindikterdi eskere otyryp, syrtqy naryqtarǵa baǵdarlanýǵa, memlekettiń, qoǵamnyń jáne bıznestiń strategııalyq múddeleriniń teńgerimine, ónerkásipti yntalandyrý sharalarynyń tıimdiligi men maqsattylyǵyna baǵyttalǵan. Jańa is-sharalar sheteldik zaýyttarda óńdeýshi ónerkásip kásiporyndarynyń otandyq ınjenerlik-tehnıkalyq personaly úshin taǵylymdamany engizýge, otandyq óndiristiń medısınalyq tehnıka parkin jańartýǵa, joǵary sapaly ónimder óndirý úshin ártúrli shıkizatty qaıta óńdeý tehnologııalaryn qurýǵa, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin shaǵyn ónerkásiptik kásiporyndardy salý jáne rekonstrýksııalaý jónindegi jobany iske asyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy, tujyrymdamaǵa engizilgen tásilder men tetikter óńdeý ónerkásibiniń básekege qabilettiligin arttyrady», deıdi L.Sadyqova.
Qyrkúıektegi Joldaýda óńdeý ónerkásibi salasyna aıryqsha kóńil bólindi. «Qazirgi eń basty mindet – elimizdiń myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý jáne ekonomıkamyz ózimizdi tolyq qamtamasyz ete alatyn jaǵdaıǵa jetý. Sondyqtan óńdeý salasyn jedel damytýǵa basa mán berýimiz qajet. Memleket iri kásiporyndarmen birlesip, óndiristiń barlyq satysy óz elimizde bolýyn qamtamasyz etýi kerek. Ol úshin óndiris salasyn retteıtin jáne yntalandyratyn túrli tásilderdi qoldaný qajet. О́ńdeý ónerkásibi shıkizatty kóńilge qonymdy baǵamen jetkilikti kólemde alýy kerek», dep atap kórsetti Memleket basshysy. Bizdińshe, óńdeý ónerkásibine qatysty áńgimeniń bútin sózi – osy.
