Shákárim Qudaıberdiulynyń 1912 jyly «Aıqap» jýrnalynda «Bilimdilerge bes saýal» atty maqalasy jaryq kórdi. Búgin aqynnyń besinshi saýaly haqynda oı qozǵaýdy jón kórdik. Iаǵnı: «Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?»
«Búginde bar jamandyq jer betine shyqty, aqyrzaman jaqyn, burynǵy adamdar aqıqatshyl, áýlıe keıiptes bolǵan, qazirgi adamdar tym usaqshyl, buzylyp barady» degen sózderdi jıi estımiz. Iá, Pýshkınniń bir óleńinde aıtqandaı: «О́tkenniń bári súıkimdi». Shynymen, baǵzy zamannyń keıpi nurly, turpaty ádiletti, haýyzynda tek ar men uıat júzgen be? Endeshe, oıymyz túsinikti bolýy úshin ejelgi ǵasyrlar muhıtyna sapar shegip qaıtalyq.
Túrkiniń «Babyrnama», «Tarıhı Rashıdı», «Shejireler jınaǵy» ańyz, qıssa, dastandarynan nemese Shyńǵys han, Aqsaq Temir týraly tarıhnamalardan tek danalyq shejirelerdi ǵana emes, qorǵan bolyp úıilgen adam bastary men ózen bolyp aqqan qan beınesin keziktiremiz. «Babyrnamada» han jarlyǵyna qıys kelgenniń kózin aǵyzý, qazyqqa otyrǵyzý syndy jazalaý túrleri kezigedi.
Ejelde adamzat balasy kisi sengisiz quraldar men jantúrshigerlik azaptaý túrlerin oılap tapty. Máselen, Ejelgi Grekııada kergishpen azaptaý túri qoldanylǵan. Adamdy jatqyzyp, eki qoly men eki aıaǵyn ár tarapqa tartqan shaqta jazalanýshynyń qulyn daýsy kókti titiretken desedi. Al «Iýdanyń besigi» ádisi Ejelgi Rımde paıda bolyp, orta ǵasyrda úlken tanymaldylyqqa ıe bolady. «Iýdanyń besigi» ataýynyń ózi katolıktik Eýropa turǵyndarynyń záresin ushyrǵan. Aıyptalýshyny aldymen aıaq-qolyn qımyldamastaı etip baılap, pıramıda sekildi úshtik aǵashqa otyrǵyzǵan. Al «Mys buqa» ádisinde mystan buqa keıiptes músin soǵylyp, qarnyna jazalanýshyny jatqyzǵan. Munan soń astynan birtindep ot jaǵyp, azapkerdi ystyqqa qaqtap baqıǵa attandyrǵan. Kóne assırııalyq áskerler úshin adam etin jeý úırenshikti daǵdy ispettes kóringen. Jaýlap alǵan el turǵyndarynyń terisin sypyryp, baǵana buryshyna shegelegen. Kún saıyn sol orynnan qajetti etin kesip alyp, tamaqtanyp júrgen. Talaı ańyzǵa arqaý bolǵan Maıa taıpasy ózge jasaqtarǵa bir ǵana maqsatpen shabýyldaǵan desedi. Iаǵnı bógde taıpa arasynan qurbandyq taýyp, keýdesin arnaıy istikpen jaryp, soǵyp turǵan júrekti sýyryp, qurbandyq rásimin ótkizetin bolǵan. Al Jańa Zelandııanyń túpki ata-babalalary sanalatyn Maorı taıpasy adam jegishtigimen dańqy shyǵyp, soǵysqumar taıpa ókilderi kórshiles elderdi jaýlap, etterin jeıtin daǵdylarynan tanbaǵan.
Baǵzy dáýirde mundaı qatygezdik túrleri kóptep tanylady. Al jańa ǵasyr she? Mádenıet toǵysy men tehnıkanyń damýy adamzat balasynyń rýhanı densaýlyǵyn jaqsarta aldy ma? Álde ǵımarattar zaý kókke shyrqaǵan saıyn izgilik tómen tartyp bara ma?
Málimetterge súıensek, I dúnıejúzilik soǵys saldarynan 10 mıllıon adam kóz jumyp, 55 mıllıonǵa jýyq adam jaraqat alǵan. Al II dúnıejúzilik soǵystan bir ǵana keńes odaǵy 26,6 mıllıon adamyn joǵaltty. Myń emes, mıllıon!
2001 jyly 11 qyrkúıektegi AQSh-ta oryn alǵan janshyrqyrarlyq terrorlyq apattan 2 977 adam kóz jumyp, 24 adam iz-tússiz joǵalǵan. Al álemge áıgili Hırosıma-Nagasakı oqıǵasynan 246 myńǵa jýyq adam shyǵyny bolǵany tarıhtan belgili. XX ǵasyrda qazaq halqynyń basynan ótken náýbetti saralasaq, álemdegi kez kelgen aıtýly qandy qyrǵynnan asyp túspese, kem emes.
Baqsaq, munyń bári de kisi qolymen júzege asyp, qubyjyqtanǵan aqyl-oıdyń zalalynan týyndap otyr. Bir ǵana patshanyń qolhatymen mıllıondaǵan taǵdyrdyń súıegi shashylýy aqylǵa syıymsyz. О́tken tarıhtyń da, jańa zamannyń da parqy bir-birinen alshaq emes. Keshegi zulymdyq búgin de bar, búgingi izgilik, buryn da bolǵan. Shákárim qajy «Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?» degen saýal tastasa, bizdiń qysqasha jaýabymyz bylaısha órbimek. Adamnyń adamshylyǵy qaı kezeńde de garmonııalyq tepe-teńdikte. Qaı kezeńde de izgilik pen zulymdyq teń túsip keledi. Eski tarıhta Sokratqa ý ishkizgen jurt, ótken ǵasyrda-aq óz aǵartýshylaryn abaqtyǵa japty. Keshegi zamanda kitaptan altyn joǵary baǵalansa, búgin de bul úrdis ózgere qoıǵan joq. Keshegi ǵalymdar tirlikten baz keship, túńilse, búgingi ǵalym da opasyzdyq órtine kúıip, túnekten sham jaǵýǵa asyǵar. Iаǵnı zaman aǵymy sýsyma jibekteı syrǵyp ótse de, aq pen qara, ot pen sý, álsiz ben kúshti, Faýst pen Mefıstofel, Gamlet pen Klavdıı, Prometeı men Gefest kúresi eshqashan bitpek emes.
