Iаǵnı elimizde óńdeý, onyń ishinde sút ónimderin óńdeý isinde úlgi eterlik, bul baǵytta jumys júrgizýde tájirıbesin negizge alarlyq sharýashylyqtar bar. Osydan bes jyl buryn el gazeti «Egemen Qazaqstan»-da «Ońtústikte aq mol, alaıda...» taqyrybymen zaman talabyna saı óńdelip, tutynýshy talǵamy eskerilgen sút ónimderi ońtústikte, onyń ishinde mıllıon turǵyny bar Shymkentte áli de jetkiliksiz ekenin aıtyp, másele kótergen edik. «Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, Soltústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndary azyq-túlik, ásirese aǵarǵan alǵanda «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń ónimderine tańdaý jasaıdy eken. Ásirese oblys ortalyǵynyń turǵyndary erterek baryp almasa, taýsylyp qalatynyn aıtady. Seriktestiktiń óz dúkenderi de az emes. Teriskeıdegi áriptesimizdiń málimetinshe, oblystaǵy «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi bul kúnderi ekologııalyq taza, baǵasy qoljetimdi ónimderimen tanymal zamanaýı aýylsharýashylyq klasteri sanalady.
Memleket tarapynan sút ónimderi jáne ony óńdeý salasyn jandandyrǵysy keletin sharýashylyqtarǵa, jalpy aýyl turǵyndaryna qoldaý kórsetilip otyr. Árıne, eń bastysy, sapaǵa ekpin berilýge tıis. Sondaı-aq sharýa qojalyqtary men kooperatıvterdiń, sút óndirýshi kompanııalardyń bastamalaryn ǵylymmen ushtastyrýy da mańyzdy. Demek halqy kóp ońtústiktiń ortalyǵynda aýla aralap, buryn qoldanysta bolǵan «baklajkamen» aǵarǵan satýshylarǵa zamanaýı básekelesterdiń kóp bolǵany jón. Iá, ońtústikte aq mol, alaıda soltústik aımaqtyń jurty maqtan tutatyndaı jáne ónimderin talasa satyp alatyndaı kásiporyn ázirge az bolyp tur» deppiz, joǵaryda atalǵan maqalamyzda. Sondaı-aq óńirdegi sút óńdeýshi kásiporyndardyń tynys-tirshiliginen derekter keltirgen edik. Sodan bergi bes jylda ne ózgerdi? Soltústiktegi týysqandardyń habarlaýynsha, «Zenchenko jáne K», «Rodına» syndy seriktestikterdiń sút ónimderi áli de joǵary suranysqa ıe. Tutynýshylar tek Soltústik Qazaqstan oblysynda ǵana emes, kórshiles oblys ortalyqtary men Astana qalasynda da kóp. Iаǵnı Memleket basshysy úlgi eterlikteı dárejede. Al Túrkistan óńirinde...
Oblys ákimdiginiń málimetinshe, búginde jemis-kókónis ónimderin qaıta óńdeý boıynsha – 22, et ónimderin óńdeıtin – 8, sút ónimderin qaıta óńdeıtin 23 kásiporyn jumys isteıdi. Alaıda atalǵan kásiporyndardyń basym bóliginiń tehnologııalyq eskirýinen básekege qabiletsiz bolyp, jemis-kókónis ónimderiniń 0,23%-y ǵana, et ónimderiniń – 12,3%-y, sút ónimderiniń 13,6%-y qaıta óńdeledi. Iаǵnı qaıta óńdeý deńgeıi tómen. Degenmen óńir turǵyndaryn otandyq ónimdermen qamtamasyz etý baǵytynda, 2027 jylǵa deıingi jalpy somasy 329,1 mlrd teńgeni quraıtyn 110 ınvestısııalyq jobany iske asyrý kózdelip otyr. Onyń ishinde bıylǵy 7 aıda quny 10,6 mlrd teńge bolatyn 26 joba iske qosylyp, 334 jumys orny ashylǵan. Al biz áńgimelep otyrǵan sút óńdeý boıynsha óńirde 200 basqa arnalǵan taýarly-sút fermasy, 4 seh salynbaq. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qaıta óńdeý kásiporyndaryn qurý, keńeıtý jobalary boıynsha ınvestısııalyq sýbsıdııany 2024 jyldan bastap 50% ulǵaıtýdy josparlap otyr eken. Oblys osy arqyly óńdeý kólemin 2027 jylǵa qaraı keminde 40-50% arttyrýǵa múddeli. Sút ónimderin óndirý salasynda bıyl 26,2 mlrd teńgeniń ónimi óndirilgen. Bul salada «Balmuzdaq» JShS, «Kompanııa Fýd Master» JShS, «Bórte mılka» JShS syndy seriktestikterdiń ónimderi kópshilikke jaqsy tanymal. Desek te olardyń arasynda jumysyn soltústikqazaqstandyq sút óndirýshi-óńdeýshi kompanııalardaı júrgizip kele jatqandary, ıaǵnı básekeles bola alatyndary joq sııaqty. Nege? Jaýap izdep kórelik.
Bul oraıda biz, joǵaryda atalǵan seriktestikter arasynan «Bórte mılkanyń» tynys-tirshiligin zerdelep kórgen edik. Iá, «Bórte mılka» da – elimizdegi úzdik, aldyńǵy qatardaǵy taýarly-sút fermalardyń biri. Tabıǵı sapaly, eshqandaı qospasyz ónimderin Túrkistan, Qyzylorda oblystaryna, Shymkent, sondaı-aq Almaty qalasyna jetkizip otyr. «Bórte mılkanyń» ónimderine suranys bar. Biraq seriktestik sút ónimderiniń baǵasy basqa fermalarǵa qaraǵanda qymbattaý. Seriktestik basshylyǵy sol sebepten de básekege sáıkes bolý qıyndaý bolyp turǵanyn aıtady. «Onyń ústine bárimiz biletindeı, qazirgi halyqaralyq geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Reseı, Belarýs elderine Eýropa naryǵy tolyǵymen jabyq. Eki memleket te – aýyl sharýashylyǵy jaǵynan álemdegi aldyńǵy qatarly elder qatarynda. Sol sebepti ol jaqta óndirilip jatqan súttiń jáne sol sút ónimderiniń bizge kóptep kirýi jergilikti sharýalarǵa úlken áserin tıgizip jatyr. Iаǵnı olardyń sútteriniń túpki baǵasy arzan, onyń ústine ol jaqtan kelip jatqan sút ónimderiniń sapasyn men joǵary dep aıta almaımyn. Sebebi dúkenderde qarasańyz Reseıde óndirilgen sút ónimderiniń barlyǵynda qurǵaq sút qosylǵan. Ol súttiń túpkilikti baǵasynyń arzan bolýyna septigin tıgizedi. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, qazirgi tańda Reseı sút ónimderiniń jolaqysyn sýbsıdııalap, memleket sol sút óndirip jatqan fermalarǵa 100% tólep berip otyr eken. Ol da súttiń túpkilikti baǵasyna áserin tıgizedi. Sonyń sebebinen bizge baǵasy tómen sút ónimderi kóptep kelip jatyr. Jergilikti ónimniń qymbatyraq bolýyna baılanysty suranys qazirgi tańda azaıyp ketti dep aıtýǵa bolady. Bul jaǵdaı bizdiń ońtústikte ǵana emes, soltústik, batys óńirlerde de jıi baıqalyp keledi. Ol oblystardaǵy áriptestermen biz kúndelikti baılanysyp otyramyz. Olarda da – osy problema. Men ózim Qazaqstan Respýblıkasy Sút palatasynyń múshesimin. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, qazirgi tańda Soltústik Qazaqstanda birneshe shaǵyn sút fermalary iske qosyldy. Olardyń bári óz nátıjesin berdi. Ondaı tájirıbeni bizdiń ońtústikte de engizýge bolady. Qazir osy oraıda «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr», deıdi «Bórte mılka» JShS bas dırektory Bókeıhan Ábishev.
Sút ónimderin óńdeıtin kásiporyndarǵa aýyldaǵy qarapaıym turǵyndar da básekeles. Túrkistan óńirinde ózderinen artylǵan sút, qaımaq, maı, aırany men irimshigin aýdan ortalyqtaryna, qalalarǵa tasyp, jaıma bazarda nemese úı aralap satyp júrgen aýyl turǵyndary kóp. Mıllıonnan astam turǵyny bar úshinshi megapolıs Shymkentte de aýla aralap, buryn qoldanysta bolǵan «baklajkamen» aǵarǵan satýshylardy kúnde kóresiz. Bul oraıda seriktestik basshysy aýyldyń sıyrlary belgili bir dári-dárýmendi, jemshópti qajet etpeıtinin, azyǵyn kóbine óristen alatynyn aıtady. «Dalanyń shóbin jep keletin sıyrdan shamamen 3-4 lıtr sút alyp, satylymǵa shyǵaryp jatqandar bar. Taýarly-sút fermasy bolǵandyqtan barlyq talapty saqtaýymyz kerek, shetelden alyp kelgen sıyrlardy biz aýyl turǵyndary sııaqty óriske jaıyp, qaıtyp alyp kelip saýa almaımyz. Úlken fermany ustap otyrǵannan keıin jumysshylardyń aılyǵy, sıyr saýatyn apparattarǵa jumsalatyn elektr qýaty bar, osylardyń bári derlik shyǵyn. Iаǵnı súttiń túpkilikti baǵasyna áser etedi. Máselen, bizdiń fermada Majarstannan alyp kelgen sútti baǵyttaǵy «golshtıno-frız» asyl tuqymdy iri qara malǵa arnaıy rasıon jasalady. Ol rasıonda 12-13 túrli azyq-túlik bar. Sonyń bári taýar baǵasyna áserin tıgizgennen keıin, bizdiń shyǵaryp jatqan sút, bizdiń ǵana emes, biz sekildi taýarly-sút fermalardyń shyǵaryp jatqan ónimderi qymbatyraq bolady. Jalpy, barlyq ońtústik óńiriniń turǵyndaryn sútpen qamtamasyz etýge bir ǵana kedergi – sol shetelden kelip jatqan sút ónimderiniń kóptigi. Iаǵnı básekelestik joǵary. Jergilikti turǵyndar dúkenderge barǵanda sórede turǵan otandyq ónim men reseılik ónimderdiń baǵasyn salystyryp kóredi. Reseılik ónim 50-100 teńgege deıin otandyq ónimnen arzan bolǵandyqtan, sol ónimderdi tutynady da, bizdiń otandyq ónimder turyp qalyp jatady», deıdi Bókeıhan Nuralyuly.
«Bórte mılka» oblystaǵy súttiń on paıyzyn ǵana óndiredi eken. Demek suranys osylaı bolyp tur. Seriktestik qyzmetkerleri ár kúni dúkenderden tıisti suranysty alady. Sol suranysqa saı ónim shyǵarylady. Suranys kóbeıip jatsa, ónim sanyn arttyrýǵa múmkindik mol. Bul oraıda seriktestik «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha 2,5%-ben úlken somada nesıe almaq. Qosymsha taǵy bir qora-jaı salyp, 400 bas sıyr alyp kelip, táýligine 20 tonna sút óńdeýdi kózdeıdi. Alaıda sońǵy kezderi «Bórte mılka» jabylady degen áńgime de aıtyla bastaǵan-dy. Ony seriktestik basshylyǵy memleket tarapynan beriletin kómektiń azdyǵymen baılanystyryp otyr. «Zaman talaby deımiz be, barlyq zattyń qymbattaýyna baılanysty, atalǵan kómek azdaý bolyp tur. Osy jerde suraq týyndaýy múmkin, «arpa-bıdaı arzandady ǵoı byltyrǵyǵa qaraǵanda» degen. Iá, arzandady. Biraq, joǵaryda aıtqanymdaı, sıyrǵa beriletin azyq-túlik mólsheri 10-nan astam. Onyń birazyn shetelden aldyramyz. Iаǵnı arpa-bıdaı arzandaǵanmen, basqa azyq-túlikter qymbattaý ústinde. Sondaı-aq medısınalyq preparattar, ıaǵnı vaksınasııasy bar, basqasy bar – osylardyń bári derlik qymbattamasa, arzandap jatqan joq. Onyń ústine óz qyzmetkerlerimizden de aılyq máselesi boıynsha jyl saıyn usynys, aryz-shaǵymdar túsip jatady. Biz jylda aılyqty 10%-ǵa kóterip otyramyz. Munyń bári súttiń túpkilikti baǵasyna áser etpeı qoımasy anyq. Osydan 1 aı buryn Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń qabyldaýynda boldym. Ol jerde 2 másele kóterdim. Birinshisi – 600 bastan asa iri qara maly bar taýarly-sút fermalaryna beriletin sýbsıdııanyń kólemin 45 teńgeden 85 teńgege kóterý. Ekinshi – Reseı memleketinen kirip jatqan arzan, sapasyz sút ónimderine qandaı da bir shekteý qoıý. Iаǵnı olardyń sanıtarlyq, veterınarlyq normalaryn kúsheıtý qajet. Osyndaı usynystardy aıtqan bolatynmyn. Shetelden kelip jatqan sút ónimderiniń saldarynan aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda bizdiń ónimderimizdiń satylymy 30-40%-ǵa túsip ketti desek te bolady. Biraq oǵan qaramastan biz qoldan kelgenshe jumys istep, árekettenip jatyrmyz. Basqa da kórshiles oblystarǵa shyǵyp jatqan jaıymyz bar. Iаǵnı jabylamyz dep qol qýsyryp otyrǵan joqpyz», deıdi «Bórte mılka» JShS bas dırektory Bókeıhan Ábishev.
Iá, sút óńdeýde básekelestik bási joǵary ekenin ańǵardyq. Bul oraıda Prezıdent Joldaýynda jahandyq ekonomıka jáne halyqaralyq eńbek naryǵy túbegeıli ózgerip, tehnologııalyq báseke qyzyp turǵany aıtyldy. «Qazirgi eń basty mindet – elimizdiń myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý jáne ekonomıkamyz ózimizdi tolyq qamtamasyz ete alatyn jaǵdaıǵa jetý. Sondyqtan óńdeý salasyn jedel damytýǵa basa mán berýimiz qajet», dedi Memleket basshysy Joldaýda. «Bórte mılkanyń» básekelestik básinde ozyq shyǵý maqsatyndaǵy óz joba-jospary bar da bolar. Arzanǵa kóńili aýatyn tutynýshynyń turmysy jaqsaryp, densaýlyqqa paıdasyn eskere, sapaly ónimdi tańdaıtyn kún de keler. Aǵarǵansyz otyrmaıtyn qarapaıym tutynýshy, oblystaǵy tehnologııasy eskirgendikten básekege qabiletsiz kúıdegi qaıta óńdeý kásiporyndary zaman talabyna saı jańaryp-jańǵyryp, otandyq ónimniń baǵasy da qoljetimdi bolar degen úmitte.
Túrkistan oblysy
