– Ádebıettiń maqsaty, mindeti týraly túrli oı qozǵaýǵa bolady. О́tken joly bir maqalańyzda «adamdy tárbıeleıtin ádebıet» dep aıtypsyz. Osyny tereńirek qaýzap ótesiz be?
– Shynynda da solaı. Adam jasy ulǵaıǵan saıyn shym túbine batqan tastaı oıǵa kóp beriledi. Qym-qýyt ómirde túrli jaǵdaıdy kóresiń. Sodan oı túıip, tájirıbeń molaıady. Dinı turǵydan bolsyn, jer betindegi tirshiliktiń padıshasy – adam dep aıtady. Alaıda adamnyń bári sanaly ma? Osy suraq meni de jıi mazalaıdy. Osynyń bári, aınalyp kelgende, bilim men tárbıege tireledi. «Bilim – ómirdiń shyraǵy» deıdi halqymyz. Sol shyraqty qolymyzǵa qalaı ustap júrmiz? О́mirdiń qaltarys-bultarysy kóp. Sondaı kezde jaqsy men jamandy, adal men aramdy, kúngeı men kóleńke, qarańǵy men jaryqty ajyrata bilý úshin bilim kerek. Biraq tárbıemen berilgen bilimniń nári, qunary mol. Burynǵy danagóı babalarymyzǵa tańǵalasyń. Barlyǵyn bir-eki aýyz sózben túıip aıtyp ketken. Sonaý X ǵasyrda ómir súrgen, álemniń ekinshi ustazy atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı: «Tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy» degen. Uly ǵalymnyń osy ǵıbratty naqylynyń tereńine biz áli boılaǵan joqpyz. Negizi, árbir ult túp-tamyryn joǵaltpaı, ótkeni men búginniń sabaqtastyǵyn saqtaı bilse, qoǵam ornyqty damıdy. Biraq sonyń aq-qarasyn aıyra bilgenimiz jón. Máselen, joǵary bilim alyp, ájeptáýir qyzmet istep júrse, «oıbaı, úlken adam boldy» dep, maqtanysh kóremiz. Shyn máninde, sol azamattyń adamdyq qasıeti, ultqa jasaǵan qyzmeti qandaı, oǵan mán bermeımiz. Qyzmetker men qaıratkerdiń aırymasy eki bólek. Tarıhqa úńilsek, qanshama tulǵalar ótti. Solardyń qanshasy halyqtyń basyna is túskende ózin qalaı ustady? Adamdy kinálaý qıyn, sonda da azamattyq bıiginen tabylǵan tulǵalar sırek.
Aqıqatynda, ómirden ónerdi, ádebıetti bólip qaraý múmkin emes. Hakim Abaıdyń: «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, óleńmen jer qoınyna kirer deneń», degen óleń joldary qandaı maǵynaly. Budan qazaq ómirine tán etene bolmysty kóresiz. Talbesik pen tas tabyttyń arasy da jyr. Qýanysh ta, qaıǵy da, erlik te jyr. Amerıkanyń uly jazýshysy Teodor Draızer: «fızıkti – fızık, agronomdy – agronom, ınjenerdi – ınjener, pedagogti – pedagog daıarlaıdy» dep aıtqan eken. Al adamdy jaqsylyqqa, izgilikke, meıirimdilikke, adamgershilikke baǵyttap, adamdyq qasıetin joǵaltpaýǵa kúsh salatyn – ádebıet pen óner. О́ıtkeni ádebıet adamnyń jany men rýhyn tárbıeleıdi.
– Qazir bir kórkem shyǵarma jazylsa maqtaı jóneletin úrdis paıda boldy. Onyń arajigin ashyp, jiliktep beretin ádebı syn sırek. Buǵan ne sebep?
– О́zekti suraq eken. Ádebıet eshqashan joǵalmaıdy. Men oǵan senemin. Biraq ol qandaı ádebıet bolady? Taǵy da Abaıǵa júgineıik. Uly aqyn «Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» deıdi. Bastysy, oqyrmanǵa ómirdi aına-qatesiz tanytatyn, shyndyqty burmalamaı shynaıy kórsetetin, almas qylysh tárizdi aqıqatpen bettestire alatyn túzý, kórkemsóz kerek. Qazaq – talantty halyq. Talantty bolatyn sebebi, erekshe jaratylysymyzdan emes, biz tabıǵattyń qoınaýynda ósken, bolmysymyz da soǵan jaqyn jurtpyz. Aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaıdy. Qazir kórkem shyǵarmalar jazylyp jatyr. Biraq sonyń durysy men burysyn, aǵy men qarasyn ajyratý kemshin ekeni ras. О́ıtkeni oǵan synshylyq bilim men bilik qajet. Keıbireýler «syn joq» dep aıtyp jatady. Bir jaǵynan, ony moıyndaımyn. Qoǵam ádebı syndy qajetsiný kerek. О́mirdiń ózi synǵa toly. Eger biz ómirdiń synyn túzesek, bári óz qalpymen ornyna keledi. Bir sózben aıtqanda, ómirdi túzeý úshin ónerdi túzeý kerek.
– Kezinde aıtýly synshylar, aqyn-jazýshylar ádebı úderiske belsene aralasyp, ádebıettiń damýyna ıgi yqpal jasady. Qazir sondaı belsendilik joqtyń qasy?
– Ádebıette synshynyń alar orny bólek. Máselen, men Muhtar Áýezovti uly synshy dep baǵalaımyn. Ábish Kekilbaıulyn da solaı dep tanımyn. Ábdijámil Nurpeıisov sırek bolsa da syn jazdy, myqty jazdy. Talaby men talǵamy, maqsaty bıik bolmasa osy jazýshylar ádebıetimizdiń qazynasyn baıytqan tamasha týyndylaryn qalaı týdyrdy. Synshylyq jolymda, ózim erekshe qadir tutatyn bes ulaǵatty ustazym bar. Olar: Ábish Kekilbaıuly, Zeınolla Serikqalıuly, Asqar Súleımenov, Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalı. Beseýi de talantty. Beseýi de ádebıetimizdegi syn janryn bıikke kóterdi. Mysaly, Ábish Kekilbaıulynyń jas kezinde jazǵan «Dáýirmen betpe-bet» atty syn kitaby bar. Bul jınaqtyń mańyzy, mazmuny áli qunyn joımaǵan. Oqyǵan adam biraz nárse alady. Al kórnekti synshy Zeınolla Serikqalıulyn kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi. Onyń ádebıetimizdiń baǵdary men baǵyty týraly, sondaı-aq aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary týraly jazylǵan eńbekterin rahattanyp oqısyń. Tili tógilip tur. Mysaly, Á. Nurpeıisovtiń «Qan men ter» romany jaryq kórgende, osy týyndy týraly syn jazdy. Onda synshy jazýshynyń shyǵarmadaǵy jetistigi men jetpeı jatqan tusy men qyryn aıta otyryp, jalpy qazaq ádebıeti aldaǵy ýaqytta qalaı damý kerek degen baǵytta salmaqty sóz qozǵaıdy. Máselen, ótken ǵasyrdyń 60-70-jyldary jylyna 50-70 romanǵa deıin jazyldy. Bul qazaq ádebıetiniń gúldengen shaǵy edi. Jazýshylar odaǵynda ótken jyldyq esep berý jıyndarynda baıandama jasaǵanda joq degende, 30 roman, 50 povest oqıtyn edim. Osy shyǵarmalardyń arasynda ortaqol romandar da, túkke turmaıtyn týyndylar da kezdesti. Bir jaqsysy – halyq kitap oqydy. «Nashar» degen shyǵarmalardy da jurt satyp aldy. Kitap dúkenderinde kitap jatpaıtyn.
Ilııas Esenberlınniń «Qahar» romany 60 myń danamen baspadan shyqqanda, jurt sol sátte tý-talaqaı talap áketti. Oljas Súleımenovtiń «AzıIа»-sy jaryq kórgende de osyndaı jaǵdaı boldy. Bir jaǵynan, ol kezde halyqtyń da sanasy oıandy. Oqyrman tarapynan suranys artty. Munyń bári – ultymyzdyń ózin-ózi tanýǵa, sanasyn oıatýǵa yqpal etken týyndylar edi. Sanaǵa tóńkeris jasady. Myqty shyǵarma ómirdiń qajettiliginen týady. Talantty jazýshy eshqashan jaman jaza almaıdy. Eger maǵan salsa, Muhtar Maǵaýınniń « Kesik bas – tiri tulyp» atty hıkaıatyn mıllıon danamen shyǵaryp, mektep oqýshylarynan bastap, elimizdegi barlyq adamǵa oqytar edim. Bul týyndy týraly maqala da jazdym. Biz sondaı tarıhymyzdy, tragedııamyzdy umytpaýymyz kerek.
– Bul hıkaıat sizge nesimen unady?
– Biz tarıhqa, shyndyqqa esemiz ketken ultpyz. Súbeli sybaǵamyzdan kóp aıyryldyq. Oǵan sebep kóp. Sondyqtan «Kesik bas – tiri tulyp» sekildi shyǵarmalardy jastardyń sanasyn oıatý úshin oqytý qajet. Jazýshy Maral Ysqaqbaıdyń ótken ǵasyrda jazylǵan «Joıqan tóbe» atty romany bar. Sýretker 80-ge tolǵanda baıandama jasaý úshin osy shyǵarmany qaıta oqyp otyryp, endi ǵana jazylǵan kórkem dúnıe oqyǵandaı áser aldym. Nege deseńiz, romandy alǵash oqyǵanda jastyqtyń áseri me, álde «baqytty» keńes dáýiriniń yqpaly boldy ma, astaryna onsha úńilmeppin. Tarıhymyzdyń bir kórinisi dep oıladym. «Joıqan tóbeni» qaıta oqyǵannan keıin men Aqsaq Temirdiń shyn máninde kim ekenin bildim. Ásirese onyń Toqtamys handy, Baıazıt sultandy, Er Edigeni (árıne soǵysta) jeńip, Altyn Ordany qulatý arqyly bolashaq ozbyr orys otarshyldaryna járdemdesip, dańǵyl jol ashyp berip, túrki-qypshaq babalarymyzǵa, tipti búgingi myna bizderge orasan zor tarıhı zııan-zardap keltirgeni sál de aıǵaq-dálel tilemeıdi.
– Ádebıetke kelgen jas aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalarymen jaqyn tanyssyz ba?
– Shynymdy aıtsam, jazyp júrgen jastardyń shyǵarmalarynyń kóbisimen tanyspyn dep aıta almaımyn. Jas qalamgerlerdiń kitaptary baspadan az taralymmen jaryq kóredi. Sondyqtan qolyma kóp túspeıdi. Buryn avtorlar synshylarǵa shyqqan kitabyn syılaıtyn. Qazir bul úrdis úzilip qaldy. Kitap dúkenderine az taralymmen shyqqan jınaqtar túse qoımaıdy. Ádebıetke talantty jastar kelip jatyr. Jazý tehnıkasyn jaqsy meńgergen. Biraq olarǵa tájirıbeli aqyn-jazýshylardyń ustazdyq tálimi jetpeı jatyr dep oılaımyn. Bir jaǵynan, ádebıette búgingi kúndi jazý degen shartty uǵym. Menińshe, halyqtyń sanasyna, jan dúnıesine tereń boılap, izgilikke, jaqsylyqqa tárbıeleıtin, ulttyń ózi men sóziniń túzelýine áser etip úles qosa alatyn talaptan shyǵa almaǵan búgingi jazylǵan shyǵarmadan góri, ilgeride jaryq kórgen «Joıqan tóbe» sekildi týyndylardy odan joǵary baǵalar edim. Táýelsizdigimizdi alýǵa, ult rýhyn oıatýǵa Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ilııas Esenberlın, Ábish Kekilbaıuly, Muhtar Maǵaýın, Qabdesh Jumadilov sekildi ataqty jazýshylardyń shyǵarmalary mol úles qosty.
– Ádebı synnyń kósegesin qalaı kógertemiz?
– Bastysy, synshyǵa jaǵdaı jasap, qomaqty qalamaqy tólese, synshynyń da bedeli ósedi. Ásirese ádebıetke endi kelgen jas synshylarǵa qoldaý kerek. Burynǵy aqyn-jazýshylardyń bári syn jazdy. Qazir qalamgerler bir-biriniń shyǵarmasyn kóp oqymaıdy, Qoǵam qandaı bolsa da, qandaı qıyndyq kórse de, jaratylysynan aqyn, jazýshy, synshy bolyp týǵandar qolynan qalamyn eshqashan tastamaıdy. Qandaı jaǵdaı bolsa da olardy jazýdan eshkim toqtata almaıdy. Qazir elimizdegi kitap shyǵarý isinde jańasha betburystardy baıqaımyz. Bul ádebıettiń baǵalanýy dep sanaımyn. Ádebıet synynyń aıy ońynan týady dep senemin.
– Búginde ózińiz «Qazaq ádebıetiniń Qazybek bıi» dep jazǵan kórnekti synshy, akademık Muhamedjan Qarataevtyń esimi de eskerýsiz qalyp barady. Bul týraly ne aıtasyz?
– Muhamedjan Qarataev ensıklopedııalyq bilimge ıe, óte bilikti, qalamy júrdek synshy edi. Ádebıetimizdiń aýzy dýaly tóbe bıi boldy. Ádebı syn týraly jazǵan eńbekteri kórkem shyǵarmadaı oqylady. Qazaq ádebıetiniń damýyna da mol úles qosty. Mundaı tulǵa laıyqty baǵalaný kerek. Bizde tulǵaǵa, onyń shyǵarmasyna tarazyny teń basqan ádil baǵa berý jetpeıdi. Keıde sol kisini kinálaǵan pikirlerdi oqımyn. Sony aıtyp júrgender sol qıyn-qystaý jyldary Muhań kórgen azapty bir kún kórse tózer me edi?
Jalpy, meniń ómirdegi azamattyq kózqarasymnyń ózgerýine 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi qatty áser etti. Sonda kóp nárseni kózimmen kórip, oı túıdim. Qyryqtaǵy qylyshtaı kezim. Aǵa býyn qalamgerlerdiń birazy sol kezde únsizdik tanytty. Alańǵa shyqqan jastardy Juban Moldaǵalıev, Salyq Zımanov, Safýan Shaımerdenov sekildi aǵalarymyz qorǵap sóılep, halyqtyń ar-uıatyn, namysyn saqtap qaldy. Qazaq jastarynda eshqandaı kiná bolǵan joq. 16 jeltoqsanda alańǵa men de bardym. Onda Jazýshylar odaǵynda jumys isteımin. Alańnan Nurlan Orazalındi, Tuńǵyshbaı Jamanqulovty kórdim. Roza Baǵlanova apamyz jastarǵa «arandap qalmańdar, abaılańdar» dep shyryldap júrdi. 17 jeltoqsanda taǵy bardym. Sábetqazy Aqataı aǵamyz júr eken. Jastarǵa «arańdap qalmańyzdar» dep aqylymyzdy aıttyq. Alańǵa jıylǵan jastar Dinmuhamed Qonaev pen Oljas Súleımenovti izdedi. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy G.Kolbın 31 jeltoqsanda Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna kelip, jıyn ótkizdi. Alǵashqy qatarda aǵa aqyn-jazýshylar otyrdy. Jınalys bastaldy. Kolbın zııaly qaýymǵa unaǵysy keldi me, jyly sóıledi. «Endi qazaqsha sóıleımin» dep ýáde berdi. Odan keıin sózdi qalamgerler aldy. Jazýshy Ivan Shegolohın sóıledi. Aqyn Hamıt Erǵalıev, jazýshy, aýdarmashy Baqytjan Momyshuly minbege kóterildi. Jıyn endi aıaqtala berip edi, Juban Moldaǵalıev qolyn kóterip, sóz surady. Kolbın «minbege shyǵyp sóıleńiz» dep edi, Juban aǵa: «Uzaq sóılemeımin, ornymda turyp sóıleımin, jurt estıdi», dep jaýap berdi. Ol kisi sóılegende zalda shybynnyń da daýysy estilmedi. Qulaqqa urǵandaı tynyshtyq ornady. Ardaqty azamat Kolbınge tike qarap turyp: «Alańǵa shyqqan qazaq jastarynyń eshqandaı jazyǵy joq. Siz ben biz balalarymyzdy tóbelestirip, qyzdarymnyń shashyn seniń urpaǵyń julý úshin soǵysqa bardyq pa? Osy Otandy sol úshin qorǵadyq pa? Bul jaǵynan sizdi qoldaı almaımyn, jaqtas ta bola almaımyn. Men muny kórgenshe soǵysta ólgenim artyq edi» dedi. Aqynnyń batyryp aıtqan batyrlyq sózine dán rıza boldyq. Kolbın qup-qý bolyp ketti. Biz halyq ekenbiz ǵoı dep ishimnen táýbe dedim.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
