Túrkistan: Álemdik bedeldiń mindeti men jaýapkershiligi

Deni saý, bilimdi urpaq – el bolashaǵy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekono­mı­kalyq baǵdary» atty Joldaýynda mu­ǵa­limderdiń jalaqysy eki ese óskenin, dári­g­erlerdiń aılyǵy da aıtarlyqtaı kó­beı­ge­nin atap ótti. «Qazir olardyń tabysy – elimizdegi ortasha jalaqydan áldeqaıda joǵary. Jurtqa zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin paıdalaný múmkindigi berildi. Mıllıonǵa jýyq adam osy jobanyń ıgi­li­gin kórdi – turǵyn úı máselesin sheship, bas­panaly boldy. «Jaıly mektep» jobasy aıasynda 400-ge jýyq mektep salynady. Qazir aýyldyq jerde 300-den asa den­saý­lyq saqtaý nysany salynyp jatyr. «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy qolǵa alyndy. Sonyń arqasynda jańa jyldan bas­tap balalardyń esepshotyna qarajat túse bas­taıdy», dedi Prezıdent densaýlyq jáne bilim salasyndaǵy atqarylǵan jumystarǵa erekshe toqtalyp.

Joldaýda aıtylǵan baıandy bastamalar, naqty mindettemeler Túrkistan óńiri halqynan qoldaý taýyp, iske asyrý maqsatyndaǵy jumystar qolǵa alyndy. Mysaly, shalǵaı eldi mekenderdegi turǵyndarǵa medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin qamtamasyz etý basty nazarǵa alynyp, aýyldarda dárigerlik ambýlatorııa, feldsherlik-akýsherlik beketter paıdalanýǵa berildi. Qazyǵurt jáne Ordabasy aýdandarynda úsh-úshten feldsherlik-akýsherlik beket, Saryaǵash aýdanynda – úsh, Otyrar aýdanynda bir dárigerlik ambýlatorııa qurylysyn bıyl aıaqtaý josparlanǵan. Jalpy, Túrkistan oblysyn tolyq zerdelep, eldi mekenderge 122 medısınalyq nysan salý qajettigi anyqtaldy. «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» jobasy aıasynda 2024 jylǵa 49 medısınalyq nysan salý josparlanǵan. Onyń jalpy smetalyq quny –11,5 mlrd teńge. Qalǵan 73 eldi mekende densaýlyq saqtaý nysandary jańartýdy qajet etedi. Kıeli shaharǵa qonystanýshylardyń kúrt kóbeıýine baılanysty Túrkistan qalasynda 570 oryndyq kópsalaly aýrýhananyń qurylysy júr­gi­zilip jatyr. Oblysta 2024 jyldan bas­tap 184 mlrd teńgege 6 zamanaýı nysan sa­lynady. Onyń tórteýi – 2026 jyly, perzenthana – 2025 jyly, Saryaǵashtaǵy aýrý­hana 2027 jyly paıdalanýǵa berilmek. Aýyl turǵyndaryn shuǵyl medısınalyq kómekpen 100% qamtý maqsatynda taıaý jyldary shalǵaı aýyldardaǵy 1,6 mln adam joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómekpen qamtamasyz etiledi. Búginde oblys boıynsha 5 481 bilikti dáriger, 19 116 orta býyndy medısınalyq qyzmetker turǵyndardyń qyzmet kórsetip jatyr. Beıindi dárigerlerge degen tapshylyq bary jasyryn emes. Bul tapshylyqty joıý maqsatynda bıyl jergilikti bıýdjet esebinen alǵash ret rezıdentýraǵa 60 grant bólindi.

«Jaıly mektep» jobasymen 63 mektep salynady

Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynyp jatqan «Jaıly mektep» ult­­tyq jobasyn iske asyrý sheńberinde Túr­kistan oblysynda 2023-2025 jylda­ry­ 49 myń oryndyq 63 mektep salý jos­parlanyp otyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda: «Eli­mizde jyl saıyn 400 myńnan asa bala dúnıege keledi. Jyl sońyna deıin hal­qy­myzdyń sany 20 mıllıonǵa jetedi. О́mir súrý uzaqtyǵy da artyp kele jatyr. Byl­tyr bul kórsetkish 74 jastan asty. Qazaq­stan – álemdegi eń jas memlekettiń biri. Az­a­mat­tarymyzdyń ortasha jasy 32 jas­ty­ qurasa, el turǵyndarynyń úshten biri – jastar. Úkimettiń mindeti – qazirgi de­mo­grafııalyq ahýaldy elimizdiń básekege qa­biletin arttyrýǵa paıdalaný», dedi. De­mo­grafııalyq ósimi joǵary Túrkistan oblysynda jas urpaqty balabaqshamen, jaıly mek­teppen qamtý máselesi kún tártibinen tús­ken emes.

Bul oraıda 2-6 jastaǵy balalardy mektepaldy toptarda qamtý kólemi 98,5% bolyp otyrǵanyn aıta ketelik. Qazirgi tańda mek­tepke deıingi bilim berý uıymdarynyń 77,1%-yn jekemenshik uıymdar quraıdy. Jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý ádis­temesine sáıkes memlekettik tapsyrys­ kólemi bıyldan bastap aýyldyq jerde­ 44%-ǵa, qalalyq jerde 38%-ǵa óskeni baı­qal­dy. Oblys aýmaǵyndaǵy 1 025 mektepte 520 myńǵa jýyq oqýshy bilim alyp jatyr.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, úsh aýysymdy mektepterdiń máselesin sheshý, ondaǵy oqýshy ornynyń tapshylyǵyn joıý maqsatynda oblysta 2023-2025 jyldar aralyǵynda 96 bilim uıasy salynady. Onyń 63-i – «Jaıly mektep» ulttyq jobasymen, 3 mektep – «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda, jalpy sıpattaǵy transfertter esebinen – 21 jáne jemqorlyq qarajat esebinen 9 mektep salynbaq. Bıyl 33 mekteptiń qurylysyn júrgizýge 23,8 mlrd teńge qarjy qaralyp, 20 mektepti paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Onyń beseýi qazirgi tańda paıdalanýǵa berildi. Qalǵan 13 mekteptiń qurylys jumystary 2024 jyly aıaqtalady. Úsh aýysymdy mektepter sany óńirde beseý bolsa, 6 apattyq jaǵdaıdaǵy mektep bar. Qazirgi tańda úsh aýysymdy bir mekteptiń qurylysy Memleket basshysynyń «2021-2025 jyl aralyǵynda 1 000 mektep salý» baǵdarlamasymen júrgizilip jatyr, bul jyl sońynda paıdalanýǵa beriledi. Eki apatty mekteptiń qurylys jumystary jyl sońyna deıin aıaqtalady. Qalǵan apatty mektep bo­ıynsha qurylys jumystarynyń jobalaý-smetalyq qujattamasyn ázirleýge tıisti jumys júrgizilip jatyr. Apatty jáne úsh aýysymdy mektepter máselesi 2025 jyly tolyq sheshiledi. Aıta ketelik, 1939-2011 jyldar aralyǵynda paıdalanylýǵa berilgen 121 mektep kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Bul úshin qajetti qarjy kólemi – 88,8 mlrd teńge. Osy oraıda 51 mekteptiń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirleýge oblystyq bıýdjetten 302 mln teńge qarjy bólingen, kúrdeli jóndeý jumystaryna 37 mlrd teńge qajet. Qalǵan 70 mekteptiń kúrdeli jóndeýine JSQ ázirleýge 2024-2025 jyldary oblystyq bıýdjetten qarjy qarastyrylmaq. Oblys ákimi Darhan Satybaldynyń tapsyrmasymen «Qaýipsiz mektep» jobasyna 5,9 mlrd teńge bólindi. Mektepterde 12 067 beınekamera ornatylyp, polısııa departamentiniń jedel basqarý ortalyǵyna qosyldy. Sondaı-aq mektepterde týrnıketter ornatylyp,
dabyl batyrmasymen qamtyldy. Kóptegen mekteptiń qorshaýlary jańartylyp, lısenzııalanǵan kúzet qyzmetine ótti.

О́ńirdegi 1-4 synyptyń oqýshylaryn ystyq tamaqpen qamtamasyz etý úshin oblystyq bıýdjetten únemdelgen qarjy esebinen 6,2 mlrd teńge qaraldy. Iаǵnı búginde 187 myńnan asa oqýshy ystyq tamaqpen qamtylǵan. Memlekettik 907 mekteptiń 505-inde talshyqty-optıkalyq baılanys jelisi arqyly jyldamdyǵy
20 Mbıt/s-tan joǵary ınternet jelisi bar. Shekara mańynda jáne taýly aýmaqtarda ornalasýyna baılanysty 263 mektep ınter­netke radıokópir tehnologııasy arqyly qosylǵan. Al ınternet máselesi 139 mekteptiń 84-inde bıyl sheshimin tappaq. Tıisti mınıstrlikpen jasalǵan kelisim sheńberinde kelesi jyly 200 dana starlınk satyp alynyp, mektepterdi ınternetpen qamtý máselesi tolyq sheshiledi.

Qazirgi tańda óńirdegi 52 kolledj­de­ 40 836 shákirt tárbıelenip jatyr. Peda­gog­­terdiń biliktiligin arttyrý kýrstary, kási­bı sheberlik konkýrstary ótkizilip, she­teldik kolledjdermen yntymaqtastyq iske asyrylýda. Iаǵnı sózimizdiń basynda aıtyp ótken adamnyń densaýlyǵy, bilimi, qabileti, eńbek ónimdiligi men sapasyna, onyń ıesiniń tabys mólsherine áser etetin ınvestısııalar arqyly jeke adamnyń týa­bitken nemese jınaqtalǵan qory – adamı kapıtaldy damytý baǵytynda osynda ıgi ister atqarylyp jatyr.

Mádenıet salasyna – memlekettik qoldaý

Túrki áleminiń rýhanı astanasyna laıyqty bolýy úshin Túrkistan óńiri máde­nıetiniń joǵary deńgeıde damýy mańyzdy. Qazirgi tańda oblysta 689 máde­nıet jáne óner mekemesi halyqqa mádenı qyzmet kórsetip keledi. Mádenıet jáne óner ujymdary zaman talabyna saı jabdyqtalyp, halyqqa qyzmet kór­se­týdiń tyń múmkindikterin paıdalaný­da. О́tken jyly «Aýyl – el besigi» baǵ­dar­lamasy aıasynda 13 mádenıet úıiniń kitap­hanasymen birge qurylysy basta­lyp, búginge deıin Arys, Túlkibas, Saryaǵash, Keles aýdan­darynda 4 aýyldyq mádenıet úıi paıdalanýǵa berildi. Qalǵan 9 mádenıet úıiniń qurylysyn jyl sońyna deıin aıaqtaý kózdelgen. Bıyl «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha Otyrar, Sary­aǵash, Qazyǵurt, Tólebı, Keles aýdan­da­ryn­da jalpy 6 aýyldyq mádenıet úıi­niń qu­rylysy bastalyp, kelesi jyly paı­da­la­ný­ǵa berilmek. Al Jetisaı, Saýran aýdanda­rynda aýyldyq mádenıet úıine kúrdeli jón­deý jumystary júrgizilýde.

Jasyratyny joq, 2 myńnan asa halqy bar 94 eldi mekende klýb mekemeleri joq. Qazirgi tańda 32 aýyldyq klýb mekemesi kúrdeli jóndeý jumystaryn qajet etedi. Onyń ishinde 4 mádenıet oshaǵynyń jobalyq-smetalyq qujaty daıyndalǵan. Osy jyldyń 8 aıynda 3 kásibı teatrda 7 jańa spektakl sahnalanyp, teatr repertýaryndaǵy 121 spektakl qoıyldy. Oǵan 20 711 kórermen qamtylyp, 15 gastroldik issapar uıymdastyryldy. Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııa men «Kongress holl» kópsalaly kesheninde ótkizilgen konsert jáne mádenı sharalarǵa kelýshi kórermen qatary ósken. Osy arada aıta ketelik, oblys ákimi Darhan Satybaldynyń tikeleı qoldaýymen mádenıet jáne týrızm basqarmasynyń «Kongress holl» kópsalaly keshenine túrli baǵyttaǵy óner ujymdaryn ashý úshin 100-den asa shtat berildi. Kıno salasynda da ilgerileýshilik bar. «Ońtústikfılm» mekemesi daıyndaǵan júzden asa beınerolık, áleýmettik jáne anımasııalyq, derekti beınefılmder mádenıet jáne bilim mekemeleri men balabaqshalarda kórsetildi.

Bıyl 8 aıda oblystaǵy 24 mýzeıge kelýshiler sany 151 185 adamdy qurady. Memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrys sheńberinde bıyl 77 jeke kásipker tarapynan ortalyqtar qurylyp, oblysta ashylǵan 310 úıirmede 13 068 bala 43 shyǵarmashylyq úıirme túrimen shuǵyldanyp jatyr. Memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrysty júzege asyrý aıasynda ótinimi qabyldanǵan úıirmelerge 2023 jylǵa oblystyq bıýdjetten 15 270 balaǵa 2,2 mlrd teńge jos­parlanyp otyr. Qazirgi tańda mádenıet mekemeleri men klýbtardyń jumysyn barynsha jaqsartýdyń, kópshiliktiń talǵampaz talabynan kórinýi úshin keshendi sharalar júzege asyrylyp keledi. Alaıda jyldar boıy nazardan tys qalyp kelgen mádenıet oshaqtary memlekettik turǵydaǵy keshendi qoldaýdy qajet etedi.

Túrkiniń astanasy ataný jaýapkershiligi

Túrkitildes memleketterdiń ynty­maq­tas­tyq keńesiniń VIII beıresmı sammıtinde tarap­tar Túrkistandy túrki áleminiń rýhanı astanasy dep ataý týraly deklarasııaǵa qol qoıǵan edi. Bul qujat – Túrkistannyń rýhanı-mádenı baǵytta damýyna oń ser­pin berip keledi. Al jýyrda TMU elde­rin­degi týrızm máselelerine jaýapty mı­nıstrlerdiń VIII otyrysy aıasynda Túr­kistandy 2024 jylǵa arnalǵan Túrki áleminiń astanasy dep jarııalaý bastamasy maquldandy. Iаǵnı óńirde týrızm salasyn damytý baǵytynda jergilikti bılikke jaýapkershilik júgi salmaqtana tústi desek te bolady. Jalpy, álemdegi alpaýyt memleketterdiń ózi týrızm ındýstrııasyna qatty den qoıyp otyr. Sebebi kez kelgen elge kelgen saıahatshy kólikti, qonaqúıdi paıdalanyp, mádenı mekemelerdi tamashalap, saýda jasaý arqyly jergilikti qazynaǵa qarjy quıady. Bul oraıda Memleket basshysy týrızm salasyna erekshe den qoıyp otyr. «Úkimet jáne Parlament týrızmdi damytý­ máselesine basa nazar aýdarýǵa tıis. Elimizdegi týrızmniń áleýeti zor, kórikti jerlerimiz óte kóp. Biraq sol jerlerge baryp, demalýǵa áli de jurttyń qoly jete bermeıdi. Bul salaǵa tyń serpin berý úshin, eń aldymen, ınfraqurylym máselesin keshendi túrde sheship, qyzmet sapasyn túbegeıli jaqsartý qajet. Kásipkerler týrızmniń bolashaǵy zor ekenin kórýi kerek», dep atap ótti Prezıdent.

Túrkistan óńirinde týrızm salasynyń áleýeti jan-jaqty saralanyp, keshendi jos­parlar men tyń jobalar júzege asyry­lyp jatyr. Júrgizilgen zertteýler men tal­daýlardyń nátıjesinde oblysqa kelýshi tý­rıs­t­erdiń sany artqany anyqtalyp otyr. Onyń ishinde 2023 jyldyń 8 aıynyń qorytyndysymen erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda demalýshylar 115 myń adamnan asty. Sondaı-aq osy jyldyń 8 aıynda Túrkistan qalasyna birkúndik kelýshiler sany 519,3 myń adamdy qurady. Oblys aýmaǵynda saıahatshylarǵa jáne qonaqtarǵa 220 qonaqúı jáne 72 emdik-saýyqtyrý orny qyzmet kórsetedi. Al «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıine birkúndik saparmen kelgender sany 519 320 adamǵa jetken. «Otyrar» qoryq-mýzeıine bi­r­kún­dik saparmen 218 658 adam zııarat etken. Al ótken jyly «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıine – 805 383 adam, «Otyrar» qoryq-mýzeıine 420 064 adam birkúndik saparmen kelgen edi. Týrıstik qyzmet salasyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 280,1 mlrd teńgeni qurady. Qazirgi tańda Túrkistan qalasy aýmaǵynda 5 zamanaýı úlgidegi qonaq­úıdiń qurylysy júrgizilip jatyr.

Keıingi jyldary Túrkistan oblysyna kelgen saıahatshylardyń kórshiles О́zbek­stanǵa da baryp qaıtýy jıiledi. Mysaly, toptyq týrısterdi tartý maqsatynda Túrkis­tan – Nýrafshon – Túrkistan tikeleı turaq­ty avtobýs marshrýty ashyldy. Son­da­ı-aq Qazaqstan men О́zbekstannyń týrıs­tik bıznes ókilderimen birlesip, Túrkis­tan qalasynda Túrki áleminiń týrızm qaýymdastyǵy quryldy. Atalǵan qaýymdastyq «Turan Tour», «Golden Wings», «Kýanysh Trevl», «OCA Travel» týrıstik kompanııalarymen 1, 2, 3 kúndik týrıstik marshrýttar ázirlep, naryqqa usynyp otyr. Sondaı-aq «Arsha Trevl» jáne «BıNýr» týrıstik kompanııalarymen birlesip, Túrkistan qalasyna kelgen qonaqtar men týrısterge 60-70 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan nysandarǵa tanymdyq týrıstik baǵdarlar daıyndaldy. Buǵan qosa oblystyń 7 týrıstik aımaǵyn respýblıkalyq, 25 týrıstik aımaǵyn óńirlik deńgeıge qosý boıynsha jumystar júrgizildi. Respýblıkalyq mańyzy bar týrıstik aýmaqtar engizilgen nysandar qatarynda Túrkistan qalasy, Otyrar qalashyǵy, Arystanbab kesenesi, Saýran qalashyǵy, «Ordabasy» ulttyq tarıhı-mádenı qoryǵy, Kentaý qalasy, «Saıram-О́gem» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵy bar.

О́ńirde ekologııalyq týrızm damýy­nyń aıqyn dáleli – ótken jylmen salystyrǵanda tabıǵı aýmaqtarǵa kelý­shiler sanynyń eki esege artqany (2022 jyly – 74,9 myń, 2023 jyly 8 aıda – 115 myń). Qazirgi tańda oblys boıynsha tabıǵı aýmaqtarda jáne oǵan irgeles Tólebı, Túlkibas aýdandarynda júzge jaqyn demalys orny, 62 qonaqúı, 12 shıpajaı, 6 kıiz úı, ańshylar úıi ornalasqan. Bul rette kelýshiler arasynda ekologııalyq mádenıet pen tehnıkalyq qaýipsizdik sharalaryn saqtaý basty máselege aınalyp otyr. Osy oraıda týrızm basqarmasy bıyl «Saıram-О́gem» tabıǵı parkinde jáne «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵyna irgeles aýmaqta taý festıvalin uıymdastyrdy. Taý festıvalinde ekolo­gııa­lyq mádenıet pen qaýipsizdik sharalaryn saqtaý, bıvýaktar qurý, alǵashqy kómek kórsetý taqyryptarynda sheberlik sabaqtary ótti. Kelesi taý festıvalin «Qarataý» qoryǵynda, al kúzdik kóshet egý naýqanynda tabıǵı aýmaqtarda kóshetter egý ekologııalyq aksııasyn ótkizý josparlanyp otyr. О́ńirde emdik-saýyqtyrý týrızmi de damyǵan. Qazirgi tańda oblys­ta nómirlik qory 7 940 tósektik oryndy quraıtyn 72 emdeý-saýyqtyrý orny jumys isteıdi. Jyl saıyn emdeý-saýyqtyrý uıymdarynyń sany ósip keledi. Mysaly, 2019-2022 jyldar aralyǵynda 16 emdeý-saýyqtyrý uıymy paıdalanýǵa berildi. Tartylǵan ınvestısııalar kólemi 1,6 mlrd teńgeni qurady. Jyl sońyna deıin jalpy sommasy 450 mln teńge bolatyn 3 emdeý-saýyqtyrý keshenin paıdalanýǵa berý jos­parlanyp otyr.

Túrkistanda ótken Ulttyq quryl­taıda Memleket basshysy: «Bala­larǵa ekologııalyq tárbıe berý mańyzdy. Olardy tabıǵatqa jana­shyrlyqpen qaraýǵa úı­retken jón. Mádenı mura­la­ry­myzdy tanyp-bilýge, qorǵaýǵa daǵdy­landyrý kerek», dep atap ótti. Búgingi tańda balalar týrızmi salasyndaǵy týroperatorlar balalarǵa arnalǵan baǵdarlamalardyń ártúrli tańdaýyn usynyp otyr. Mundaı týrlardy «Sky Way», Jibek joly, «WeTravel», «Turan Tour» týrıstik kompanııalary jazǵy demalystardy tanymdyq jáne saýyqtyrý maqsatynda ótkizý úshin arnaıy 5-10 kúndik týrıstik baǵdarlamalar uıymdastyryp otyr. Buǵan qosa Túrkistan qalasynda ornalasqan «Oqýshylar saraıy» mekemesiniń etnoaýyl kesheninde jazǵy demalystardy belsendi ótkizý maqsatynda qolóner sheberlik sabaqtary men óńirdiń týrıstik nysandaryna saıahattaý baǵdarlamasyn usynýda. Sondaı-aq oblystyq bilim basqarmasyna qarasty balalar týrızmin damytýmen aınalysatyn «Jas týrıster stansııasy» kommýnaldyq mekemesi qyzmet kórsetedi.

Memleket basshysy aıtqandaı: «Biz mádenıetti, bilimdi, ǵylymdy damytý arqyly qazirgi ashyq álemniń bir bólshegi bolýǵa umtylýymyz kerek. Biraq búkil el bolyp kirissek, bul – qoldan keletin sharýa. Halyq, bıznes jáne bılik ókilderi bar kúsh-jigerin jumyldyrýy kerek. Uly Jibek jolyn basyp ótetin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq magıstrali bo­ıyna ornalasqan ejelgi qalalardy tarta otyryp, Túrkistan óńirindegi týrızm ındýstrııasynyń damý qarqyny kún sanap artyp keledi. Qazirgi tańda túrkis­tandyqtar aldaǵy ýaqytta ótetin túrki memleketteriniń H sammıtinen zor úmit kútemiz. Soǵan oraı Túrkistannyń týrıs­ter ǵana emes, turǵyndardyń da talǵampaz tala­byna saı tartymdylyǵyn kótere túsý árqaısymyzdyń óz qyzmetimizdi sapaly da saýatty atqarýymyzǵa tikeleı baılanysty.

Beısenbaı TÁJIBAEV,

Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary