Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Is-sharaǵa Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasy, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva, Úkimet músheleri, Parlament depýtattary, Túrkııa, Majarstan, Chehııa, Aýstrııa, Reseı jáne otandyq ǵalymdar men sarapshylar, sondaı-aq azamattyq sektor ókilderi qatysty. Sarapshylar elimizdegi demografııalyq ahýalǵa, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, sondaı-aq demografııalyq damýdyń oń úrdisteri men syn-tegeýrinderge baılanysty ózekti máselelerdi talqylady.
Jıynda konsorsıým burynnan bar bilimdi biryńǵaı derekqorǵa biriktirýge jáne jańa tásilderdi ázirleýge múmkindik beretini aıtyldy. Ásirese qazirgideı demografııalyq ósim baıqalǵan tusta halyqtyń áleýmettik ahýalyn zerdeleý de negizge alynady. Máselen, bıyl 142 myń jas joǵary oqý ornynan túlep ushsa, 350 myń bala birinshi synypqa qabyldandy. Demek bolashaqta olardy jumyspen qamtý máselesi osy bastan saralanyp, bir jolǵa qoıylǵany abzal.
«Búginde jaldamaly eńbek kúshindegi 58 paıyz azamat – jastar. Al 2030 jylǵa qaraı 80 paıyzy 2000 jyldan keıin týylǵan balalar eńbek naryǵyna keledi. Jastardyń ekonomıkaǵa kelýi el áleýmetiniń áleýetin kóterýge úlken múmkindik beredi», dedi Tamara Dúısenova.
Osylaısha, jańa birlestik otbasylyq, genderlik jáne demografııalyq saıasatty qarqyndy júrgizýde naqty qadamdardyń jasalýyna sep bolady. Konferensııada Aıda Balaeva demografııa máseleleri qazirgi ýaqytta álemniń kóptegen eli úshin de ózekti ekenin aıtty.
«Qazaqstannyń demografııalyq erekshelikteri memlekettiń jańa ekonomıkalyq, ınfraqurylymdyq syn-qaterlerdi eńsere alýy men jańa urpaqtyń damýy úshin jaǵdaı jasaýda zor mańyzǵa ıe. Memleket basshysynyń Joldaýda aıtqan ekonomıkalyq saıasattyń jańa modeline kóshý jaǵdaıynda áleýmettik, otbasylyq jáne demografııalyq máseleler de ózekti. Prezıdent memlekettiń demografııalyq ózgeristerdi boljaý, olardyń saldaryn anyqtaý, túsiný jáne olarmen kúresý úshin ýaqtyly sharalar qabyldaý qabiletin qamtıtyn «turaqty demografııalyq damýdyń» mańyzyn atap ótti. Keıingi on jyldyqta elimizdegi otbasy ınstıtýtynda aıtarlyqtaı ózgerister boldy: nekelesý jasynyń ulǵaıýy men alǵashqy sábıdiń kesh dúnıege kelýi, ajyrasýdyń jáne tolyq emes otbasy sanynyń ósýi. Odan ózge jańa demografııalyq tendensııalar, sonyń ishinde keıingi jyldary tirkelgen rekordtyq týý kórsetkishteri belgilendi. Jalpy, týý koeffısıenti 3,3-ti quraıdy, bul qarapaıym halyqtyń kóbeıý deńgeıinen joǵary. Keıingi 10 jylda halyq sanynyń ósýi shamamen 3 mln adamdy qurady. 2023 jyldyń sońyna deıin Qazaqstan halqy 20 mıllıon adamǵa jetedi dep kútiledi. Osy salany damytýdyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, konferensııa salanyń jáne tutastaı alǵanda eldiń damýynyń turaqtylyǵyn arttyrý úshin birlesken sharalardy ázirleý úshin barlyq múddeli taraptyń kúsh-jigerin biriktirýge baǵyttalǵan», dedi Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasy.
Sondaı-aq ol bul másele barlyq qatysýshy tarapynan keshendi tásildi jáne tıisti saıasatty qalyptastyrýdy talap etetinin aıtty. Jıynda halyqqa memleket tarapynan berilip otyrǵan kómek pen is-sharalar týraly da sóz boldy. Onyń ishinde balalary bar otbasylarǵa memleketten járdemaqy, áleýmettik tólemder men jumyspen qamtýǵa járdemdesý is-sharalary qarastyrylǵany jáne kópbalaly, jalǵyzbasty otbasylarǵa turǵyn úı berý, 5 jáne odan da kóp balasy bar otbasylarǵa 53 jasta zeınetke shyǵýǵa bolatyny aıtyldy. Jıynda sóz sóılegen BUU Dúnıejúzi boıynsha genderlik teńdik máselesi jónindegi dırektory Rakel Lagýnas osyndaı alańdardy uıymdastyrý jahandaǵy demografııalyq ózgeristerdi talqylaýǵa, olardyń jergilikti turǵyndarǵa áseri ne paıdasy syndy máselelerdi jan-jaqty taldaýǵa sep bolatynyn alǵa tartty.
«Qazaqstandaǵy demografııalyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan birqatar baǵdarlamany zerttep kórdik. Qazaq áıelderi ómiriniń 40 paıyzdan astamy bala kútimine, úıdiń bitpeıtin tirligimen ótetini túsinikti. Saldarynan kópshiligi oqýǵa, óz-ózin damytýǵa, jumys isteýge ýaqyt tappaı jatady. Sáıkesinshe zeınetaqy qorynda jıǵan-tergenderi az, zeınetke shyqqanda azǵantaı qarjy alady. Mine, osyndaı máseleler genderlik teńgerimsizdikke alyp kelip otyr. Biz osy máselelerdi ońtaılandyrý baǵytyndaǵy jumystardy barynsha kúsheıtýimiz kerek», dedi Rakel Lagýnas.
Otbasynyń sıfrlyq kartasynyń deregi boıynsha elimizde 6 mıllıonnan astam otbasy bar. Tórt jáne odan da kóp kámeletke tolmaǵan balalardy tárbıelep otyrǵan kópbalaly otbasylardyń sany 539 myńnan asady. Áıelder sany 10,1 mln adamdy qurady, onyń 4,6 mln-y jumys isteıdi, sonyń ishinde 1,5 mln adam – aýyl turǵyny.
«Balaly otbasylardy qoldaý, atap aıtqanda týýdy yntalandyrý, otbasynda bala tárbıeleýge járdemdesý, kópbalaly analardyń bedeli men abyroıyn arttyrý, kópbalaly otbasylardy qoldaý maqsatynda áleýmettik kómek pen áleýmettik saqtandyrýdyń kópdeńgeıli júıesi qarastyrylǵan. Qazirgi ýaqytta elimizde 2,5 mln balaly otbasy respýblıkalyq bıýdjetten beriletin járdemaqy alady. 2023 jyldyń qańtarynan bastap barlyq memlekettik áleýmettik járdemaqy 8,5 paıyzǵa ulǵaıtyldy. Osy jyly bul baǵytqa 1,3 trln teńge bólindi, bul ótken jylǵydan 39 paıyzǵa kóp. Bazalyq deńgeıde memleket respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen jumys isteıtin jáne jumys istemeıtin analarǵa bala týýǵa arnalǵan birjolǵy járdemaqyǵa kepildik beredi. Jumys istemeıtin analar úshin 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin bala kútimi boıynsha aı saıynǵy járdemaqy kózdelgen. Osy járdemaqy túrleriniń mólsheri týǵan balanyń kezektiligine baılanysty saralanǵan túrde belgilenedi. Bul mólsherdi anyqtaý járdemaqy alýshylar qurylymynyń ózgerýine áser etti. Osylaısha, 4 jáne odan da kóp bala týýǵa baılanysty járdemaqy alýshylardyń úlesi 2010 jylǵy 11,5 paıyzdan 2022 jyly 29,7 paıyzǵa deıin ósti, ıaǵnı árbir úshinshi bala kópbalaly otbasynda ómirge keledi», dedi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova.
Konferensııa barysynda onlaın baılanysqa qosylǵan Majarstannyń Mádenıet jáne ınnovasııalar mınıstrligi otbasy isteri jónindegi memlekettik hatshysy Agnes Hornýng óz eliniń tájirıbesimen bólisti.
«Bizdiń otbasylyq saıasattyń basty maqsaty – ómirdiń barlyq synaǵyna toıtarys bere alatyn urpaq tárbıeleý. Demografııalyq saıasattyń úsh tiregi: josparly balaly bolý, qarjylyq qaýipsizdik pen sheshim qabyldaýdaǵy erkindik, jumys pen jeke ómirdi ushtastyra alý mańyzdylyǵy. Jaýapty ókil retinde el azamattaryna balaly bolýdy josparlap otyrýǵa, barlyq ýaqytyn bala tárbıesine arnaý kerek bolǵandyqtan jumystan ketýdiń qajeti joq ekenin túsindirýge kúsh salamyz. Majarstanda balaly bolý men kásibı mansap – bir-birimen qaıshy uǵym emes. Jalpy, memleketimizde bala týý koeffısenti turaqty. El damýynyń kez kelgen baǵyty demografııalyq ahýalǵa baılanysty. Sondyqtan «Otan otbasynan bastalady» uǵymyn negizge alamyz», dedi Agnes Hornýng.
Elimizde de otbasy saıasatyn iske asyrý úshin qajetti ınstıtýsıonaldyq baza men ınfraqurylym qurylyp, otbasy qundylyqtaryn dáripteý maqsatynda birqatar shara qabyldanyp jatyr. Máselen, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan shańyraqtarǵa kómek kórsetý úshin óńirlerde 68 otbasyn qoldaý ortalyǵy jumys isteıdi. 2013 jyldan beri Ulttyq otbasy kúni bekitilip, 10 jyl boıy «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýy uıymdastyrylyp keledi. Áke ınstıtýtyn damytý maqsatynda 2012 jyldan bastap «Ákeler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi qyzmetin jalǵastyryp keledi. Al bıyldan bastap merekeler kúntizbesi Ákeler jáne Analar kúnimen tolyqtyryldy.
BUU DB resmı deregine sáıkes BUU 2021-2022 jyldardaǵy adam damýy týraly jyl saıynǵy baıandamasynda genderlik damý ındeksi boıynsha elimiz jetistikter teńdigi deńgeıi óte joǵary elderdiń 1-tobyna engizildi. Al 2023 jyly genderlik alshaqtyq ındeksi boıynsha reıtıngte 146 eldiń ishinde 62-orynǵa turaqtady. Bıyl elimizde genderdik tepe-teńdik 72,1 paıyzǵa jetipti. Qazaqstanda bilim deńgeıi boıynsha genderlik alshaqtyq is júzinde joıyldy, bastaýysh, orta jáne joǵary oqý oryndaryna qabyldaýda tolyq teńdik qamtamasyz etiledi.
Ulttyq konferensııanyń qorytyndysynda sarapshylar demografııalyq tendensııalardy eskere otyryp, elimizdiń odan ári turaqty damýy boıynsha ǵylymı negizdelgen tásilder men usynystar ázirledi.
Is-shara Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııanyń qoldaýymen, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men BUU Áıelder jáne BUU halyqtyń qonystanýy salasyndaǵy qorynyń uıytqy bolýymen uıymdastyrylǵanyn aıta keteıik.
