Sarapshylar pikiri qandaı?
«Covid-19 kezinen óz elinen attap shyqpaǵan QHR Tóraǵasynyń shetelge sapary Qazaqstannan bastalǵany kóp nárseni ańǵartady», deıdi saıasattaný ǵylymdarynyń professory, Mıchıgan (AQSh) ýnıversıtetindegi Sıfrlyq ıslamtaný baǵdarlamasynyń (DISC) dırektory Paýlına Djons.
Paýlına Djons – keńes odaǵynyń quramynda bolǵan Ortalyq Azııanyń bes memleketi – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstannyń tutas el bolyp qalyptasýyn, ishki-syrtqy saıasatyn zerttep júrgen ǵalym. Halyqaralyq konferensııalarda Qazaqstannyń syrtqy saıasaty týraly baıandama jasap, suhbat ta berdi.
«Reseı men Ýkraına arasynda qaqtyǵys bastalǵannan keıin Qytaı ózin aımaqtyq egemendiktiń kepili retinde kórsetti, ásirese Qazaqstandy erekshe «qamqorlyǵyna» aldy. Sı Szınpın Covid-19 pandemııasynan keıingi alǵashqy memlekettik saparyn Qazaqstanǵa jasady, bul kezdeısoq emes. О́ıtkeni Qazaqstan – bul el úshin ortalyq dáliz, myqty strategııalyq seriktes. Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń jyl saıynǵy sammıti josparlanǵanǵa deıin bir kún buryn eki eldiń kóshbasshylary «Egemendik, Ulttyq qaýipsizdik jáne aýmaqtyq tutastyq máseleleri boıynsha ózara qoldaýǵa» ýáde berdi. Reseıdiń Ýkraınaǵa qarsy qaqtyǵysy neǵurlym uzaqqa sozylsa, Qytaıdyń Ortalyq Azııa, onyń ishinde Qazaqstandy qorǵaýy soǵurlym kóp ýaqytqa negizdeledi», degen pikirde amerıkalyq ǵalym.
Qytaı Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósiminiń basty seriktesi ekeni anyq. Alaıda Ibın ýnıversıtetiniń Halyqaralyq qatynastar, dıplomatııa jáne qaýipsizdik kafedrasynyń dosenti (Sychýan, QHR) Tomas Ameıo-Brobbı sekildi birqatar sarapshy Qytaıdyń yqpaly basym ekenin alǵa tartady. Dese de, kóp zertteýge súıensek, Qazaqstandy Qytaıǵa baǵynyshty dep aıtýǵa bolmaıdy. Máselen, Karnegı qorynyń Eýropalyq baǵdarlamasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Fılıpp Le Korre «Qazaqstan iri kórshisine tym táýeldi bolsa, olardyń ekonomıkasy men egemendigine qaýip tónetinin biledi. Sondyqtan maqsatyn tepe-teńdik qarym-qatynasqa negizdeıdi. Qytaı álemniń kóptegen elinde yqpaldy bolǵanymen, Qazaqstanǵa bola almaıdy», deıdi.
QHR da Qazaqstanǵa tolyqtaı táýeldi bola almaıdy. Qytaıdyń uzaqmerzimdi strategııalyq baǵdarlamasy boıynsha Qazaqstan eń mańyzdy seriktes. Qytaı ásirese teńizden qurlyqqa deıingi saýda men energııaǵa táýeldiligin sezinedi. QHR ekonomıkasy úshin Qazaqstan energııasy óte mańyzdy.
«Búginde Qytaı ekologııalyq máselelermen betpe-bet kelip otyr. Bul máseleler qytaılyq kompanııalardy shetelderge shyǵýǵa ıtermeleıdi. Munaı resýrstary men naryqtyq básekeniń tómendigin eskere otyryp, Qazaqstan tıimdi ornalasýyna baılanysty tańdalýy múmkin. Mysaly, Qazaqstannyń sıntetıkalyq matalardy óndirýge is júzinde múmkindigi joq, al Qytaı hımııalyq qaldyqtar men kómirtegi shyǵaryndylarynyń joǵary deńgeıimen baılanysty osy óndiristen qol úzbek. Osyǵan baılanysty Qytaı úshin Qazaqstanmen baılanysty saqtaý – onyń saýda jáne energetıkalyq táýeldiligin teńizden qurlyqqa aýystyrý maqsatyndaǵy qajetti qadam», dep kórsetedi óz zertteýinde Bishkektegi EQYU akademııasynyń Ortalyq Azııadaǵy Qytaı máseleleri boıynsha ǵylymı qyzmetkeri Nıva Iаý. Sondaı-aq AQSh-tyń Shyǵys Azııa men burynǵy keńestik respýblıkalar máselelerin zertteıtin sarapshysy Eıtan Goldshteın de Qytaıdyń Qazaqstandaǵy múddeleriniń salmaqty ekenin aıtady. Qytaı – Qazaqstan tabıǵı gaz eksportynyń senimdi tutynýshysy. Buǵan Batys Qazaqstannyń gaz kenishterin eki eldiń shekarasymen baılanystyratyn qubyrlar dálel.
Mıllıardtaǵan ınvestısııa, mańyzdy joba
Ulttyq banktiń derekterine sáıkes, ınvestısııa kólemi 21 mlrd dollardan asatyn QHR Qazaqstannyń eń iri ınvestorlarynyń bestigine kiredi. Qytaı tarapy on jyl buryn iske asqan «Bir beldeý, bir jol» jobasy aıasynda eldiń batys óńirlerinde mýltımodaldy júk tasymaldarynyń jańa dálizin salý jumysyn jedeldetetinin málimdedi. Keıingi jyldary eki el arasynda júk tasymaly ósti. Qytaı júrgizgen statıstıkaǵa sáıkes, 2022 jyldyń qańtar-qazan aılary aralyǵynda Qazaqstan men Qytaı shekarasyndaǵy bir ǵana «Baqty-Pokıtý» halyqaralyq avtomobıl ótkizý beketi arqyly 265 myń tonna júk tasymaldanyp, ótken jyldarmen salystyrǵanda 54 paıyzǵa artqan. Osy kezeńde Qytaıdyń «Pokıtý» baqylaý-ótkizý beketi arqyly taýar aınalymynyń kólemi 1,67 mlrd dollardy quraǵan.
О́tken jyldyń qarasha aıynda Qazaqstanda qytaılyq «Changan», «Chery» jáne «Haval» markili avtomobılder shyǵaratyn zaýyttyń qurylysy bastaldy. О́ndiris orny paıdalanýǵa berilgennen keıin jylyna 90 myńnan asa avtokólik naryqqa shyǵarylady. Bul jobaǵa salynǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 100 mlrd teńgeden asyp, 2,2 myń jumys orny ashylady. Zaýyt el naryǵyn jańa avtomobıldermen toltyryp, ınvestısııa tartady, jańa turaqty jumys oryndary qurylyp, bıýdjetke quıylatyn salyqtar legi artpaq.
Osylaısha, qytaılyq ınvestısııalar negizinen óndiris pen ınfraqurylymdy qurýǵa jumsalady. Qazaqstanda taý-ken metallýrgııa kesheninde, óńdeý ónerkásibinde, energetıka jáne basqa da salalarda 3 myńnan asa qazaq-qytaı birlesken kásiporyn jumys isteıdi. Mysaly, «Bir beldeý, bir jol» bastamasy aıasynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Turǵusyn-1» shaǵyn gıdroelektro stansasy salyndy. Ol osy aımaqtyń energııa júıesin «kógaldandyrý» arqyly taza energııa óndiredi. Al Qostanaı oblysynda qytaılyq «Genertec» (CMC) kompanııasy «Saryarqaavtoprommen» birge «JAC» brendiniń jeńil avtomobılderin iri jáne shaǵyn torapty qurastyrý ádisterimen shyǵaryp jatyr. Buǵan qosa Qytaıdyń «COSCO Shipping» eń iri logıstıkalyq kompanııasy «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn damytýǵa ınvestısııa salmaq. Bul Qazaqstannyń búkil óńirdegi tranzıttik áleýetin nyǵaıtýǵa kómektesedi.
Elimiz negizinen Qytaıǵa munaı, mys jáne mys katodtaryn, ken men mys konsentrattaryn, tabıǵı gaz, ferroqorytpa, ýran men kúnbaǵys maıyn jetkizedi. Al Qytaıdan Qazaqstanǵa negizinen tehnıka – telefon, kompıýterler, elektr generatorlyq qondyrǵylar, qara metaldardan jasalǵan buıymdar, shınalar, jol jáne qurylys tehnıkasy jáne avtomobılder ákelinedi.
Vızasyz rejimniń bereri mol
Syrtqy ister mınıstrliginiń habarlaýynsha, mamyr aıynda Sıan qalasynda (QHR) eki el Úkimetiniń qol qoıǵan vızasyz rejimge qatysty qujaty 10 qarashada kúshine enedi. Kelisim boıynsha jeke jumystarmen, týrızm, em qabyldaýǵa, halyqaralyq, tranzıttik, sondaı-aq iskerlik maqsattarda barǵan eki eldiń azamattary vızadan bosatylady. Olardyń elde bolýy kúntizbelik 30 (otyz) kúnnen aspaýy qajet, al kúntizbelik 180 (júz seksen) kún ishinde jıyntyǵynda kúntizbelik 90 (toqsan) kúnnen aspaýy qajet.
Al eger 30 kúnnen artyq bolý qajet bolǵan jaǵdaıda, tıisti sanattaǵy kirý vızasyn aldyn ala rásimdeý qajet. Vızasyz rejim jumysqa ornalasýǵa, oqýǵa jáne mıssıonerlik qyzmetke ruqsat bermeıdi.
«Qytaı – ekonomıkasy alpaýyt el. Qazaqstan jəne Ortalyq Azııa elderi úshin negizgi saýda seriktesteriniń biri. Eki el arasyndaǵy ózara vızasyz rejim arqyly jeke azamattar ǵana emes, júk kóligin júrgizýshiler de shekaradan erkin óte alady. Bul biraz máseleni sheshedi. Aradaǵy saýda-sattyq ósip, óńiraralyq yntymaqtastyq nyǵaıady, ekonomıkamyzǵa oń əser etedi. Qazaqstan – Ortalyq Azııada Qytaımen vızasyz rejim ornatqan jalǵyz memleket. Muny biz dıplomatııalyq jeńis dep esepteımiz», dep pikir bildirgen edi SIM resmı ókili Aıbek Smadııarov.
