Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
I
Turmystyq buıymdardyń munshalyq tergilenip jazylýy beker emes ekeni óz-ózinen belgili. «О́sken órkenniń» keıipkeriniń Aısulý atanýy da jaıdan-jaı emes.
...Bul izgi nıetti saparynda M.Áýezov Shaıan, Sozaq, Túrkistan, Kentaý, Sháýildir, Maqtaaral, Ilıch, Saryaǵash, Keles, Saıram aýdan-qalalaryn aralady, talaı adammen dámdes-tuzdas, syrlas ta boldy. Bul sapardaǵy áserin úlken ocherk etip jarııalady da.
Uly qalamgerdiń talantyna tabynyp, bas ıgenderdiń biri – joǵaryda aty atalǵan Tutqabaı edi. Muhań tek Tutqabaıdyń famılııasyn ádeıi Turysov dep ózgertip jazǵan sııaqty. Mysaly, «О́sken órken» keıipkeri, sol kezdegi obkom hatshysy V.I.Makarov ta «Karpov» dep alynǵan. Alǵashqy baıandaýshy Aısulý men Tutqabaı Tursynbaevtar qazir О́zbekstannyń Jyzaq oblysyndaǵy Myrzashól aýdanynyń ortalyǵy Gagarın qalasynda turady. Ol kezde Myrzashól jeri Qazaqstannyń Ilıch aýdanyna qaraıtyn. Tutqabaı Tursynbaevpen áńgimelesip otyrmyz:
– Men ol kezde «Zarıa kommýnızma» kolhozynda partkom hatshysy edim. Bastyq bir jaqqa ketip, men mindetin atqaryp júrgen edim. 4 oktıabr kúni Muhań bizge keldi. Astynda – ZIM mashına... (Al erteńine 5 oktıabr kúni maqta tapsyrý jospary oryndalyp, ol qýanyshty qonaqtyń qutty qadamyna joryǵanymyz esimde). Qasynda «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń redaktory Ádilbaı Omarov, aqyn Omarbaı Malqarov, tilshi Jaqypbek Qulbaev, taǵy birqatar kisi bar. Keńsede kútip aldyq. Syıly qonaqtarǵa arnalǵan meımanhanamyz bar edi. Biraq men úıge shakyrdym.
– Bul jerdiń burynǵy aty ne? – dep surady Muhań.
– Qaroı degen jer. Malǵa jaıly, jeri qunarly, ata-babamyzdyń mekeni ǵoı. Osy atyraptaǵy eń joǵary ónimdi de osy jer beredi, – dep jaýap qaıtardym. Ol basyn ızedi.
Úıge keldik. Esik aldynda 5–6 qozy jaıylyp júr edi. Aldyna aıdap kelip, tańdaý ruqsatyn suradym.
– Myna qara qozyny soı, – dedi. Kiristim. Keıinirek aýatkom, obkom, aýpartkom qyzmetkerleri – Egemqul Tasanbaev, Derbis Áljanov, obkomnyń ıdeologııa jónindegi sekretary Qarjaý Jarqynbekov, Kırov aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy Muqataı Jurmaǵanbetov, Maqtaaral aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy Ermat Omarov, Iirjardaǵy trest basqarýshysy Mustahym Yqsanov, sol kezde maqtada júrgen oqý oryndarynyń rektorlary da keldi. Jasyratyn eshteńesi joq, laýazymdy kisiler Muhańnyń meniń kishkentaı úıime túskenine qońyltaqsydy. Men múldem jas edim. Sony sezgen soń:
– Sizdiń kelgen-ketkenińizdi maıyn tamyza áńgimelep, elge aıtatyn biz bolamyz dep ýáj aıtty myna Tutqabaı. Men soǵan kóndim, – dep jatyr Muhań.
Árıne, ataqty jazýshynyń bul saparyndaǵy ár saǵaty ólsheýli edi. Sondyqtan basshy-qosshy azamattar úıde otyryp, Muhańmen aqyldasyp, kezdesý, sapar josparyn jasady. Erteńine Kırov aýdanyna, odan Maqtaaralǵa, Dzerjınskıı bólimshesine, Sosıalıstik Eńbek Eri N.Esentaevqa baratyn bolyp kelisti.
Shaı ústinde Muhań ólke tarıhyna óte qatty qyzyǵyp, surastyra bilip otyrdy. Gagarın qalasy ol kezde joq, aýdan ortalyǵy aýyzeki «Raısentr» atalatyn. Qazaqstanǵa qaraýshy edi. Burynǵy aty – Erjar (durysy – Iirjar, qujatta qate jazylǵan dep joramaldaýǵa bolady. 1928 jylǵy kolhozdastyrý qaǵazdarynda kezdesedi).
Erjar atyn Mustahym Biláluly Yqsanovtan (keıin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy) surady.
– Jer aty alabóten eken, qazaqtyń qoıǵan aty ma ózi? Álde Iirjar ma eken? – degeninde, Yqsanov:
– Raısentr dep júrmiz ǵoı, – dep sasqalaqtaı jaýap berdi.
– Nege raısentr? Jerdiń óz atyn qoıý kerek. Jerdiń aty bolýy kerek qoı. Myna Tutqabaı aýylynyń eski atyn Qaroı dep aıtyp otyr...
Betpaqdalada, Myrzashólde iri qurylystar júrgizgen trestiń tuńǵysh basqarýshysy Yqsanovtan Erjar týraly suraı otyryp, Muhańnyń aıtqan bir para áńgimesi mynadaı:
– «Erjar» dep óz atyn qoımaı, «Golodnaıa step» degen durys emes. Ash dala emes qoı bul. Myrzashól ǵoı, ash shól emes. Myrza. Eldi toıǵyzatyn shól ǵoı. Jer jańbyrmen kógeredi, el alǵyspen kógeredi degen. Muny Myrzanyń dalasy dep qoıý kerek qoı. Qazaqtyń tili baı. Orystar prısvoıt etip ózgertip júr. Bir kúni Fransııada progýlkada júrsem, ǵajap mýzyka estidim. Aınymaǵan qazaqsha. Sóıtip, tyńdap, anyqtaı kele, fransýzdar bizdiń mýzykany ózine prısvoıt etip alǵanyn ańǵardym (Aıtpaqshy, Myrzashól aýdanynyń ortalyǵy keıin Erjar emes, Gagarın qalasy bolyp ataldy. Biraq «Irjarsovhozstroı» tresi áli bar. Solaı atalady).
– О́tkendi eske ala otyryp oılaımyn, – deıdi Tutqabaı, – qonaq kútý qamymen júrip, asa taǵylymdy da, qyzyqty, sony áńgimelerdi, Muhań lebizin bir qulaǵymmen tyńdaǵanyma, sondaı uly adamnyń eń tuńǵysh kelýi – sońǵy sapary ekenin áste uǵynbaǵanyma ókinemin. Kim oılapty? Taǵy bir ókinishtisi, «Jetisaı» gazetinde 1965–1966 jyldary Músilim Aıdarbekovtiń redaktor kezinde Muhańnyń bul sapary týraly qysqa maqala jarııalanǵany bolmasa, ol kezdegi Muhań tógiltip aıtqan aǵyl-tegil, alýan syrly, qatpar-qatpar áńgimelerdi jazyp alǵan eshkim bolmady. О́kinishti-aq! (Sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tilshisi Jaqypbek Qulbaev kitap jazyp júrmin deýshi edi. Bul pikirdi ol kisiniń jubaıy, kóp jyldar partııa, keńes qyzmetinde bolǵan Sámıǵa Áýbákirova apaı da quptaıdy. Biraq Jaqań kóp oıyn júzege asyra almaı dúnıeden ótti).
Biz jerde otyryp, tamaq ishtik. Túngi tórtter shamasynda tarqadyq. Muhań qısaımaı otyrdy. Basqalar qısaıdy. Súıegine bergen sypa adam eken. Qarapaıym úı kıimderimen otyrdy. Kelinshegim Aısulý kıimderin jýyp, tazalap, útiktep erteńgi saparyna daıyndap berdi.
– Túnde jegen qoı kári me, eti qatty ma? Bilmedim, – dep «III Internasıonal» kolhozynda bolǵan keshegi kúnin eske alyp, bizdiń pisirgen jumsaq etke rızashylyǵyn bildire, kúlimsirep otyryp edi, jaryqtyq.
Muhań ómiriniń ótken jyldaryn da kóp eske alyp otyrdy.
– Moskvada meımanhanada turyp, ýnıversıtette sabaq berip, Qazaqstannan bir jyl qol úzip qaldym, – dep basyn shalqaıta, mańdaıy jarqyraı, kózin juma oılanyp baryp:
– Qazaqstan qýyp jiberdi dese de bolady. Onyń aldyn ala qashyp kettik dese de bolady, – dep edi bir sózinde.
Áńgime aýany ár taqyrypqa oıysa otyryp, «Ońtústik Qazaqstan» jýrnalısterine de tireldi. O.Malqarov pen Á.Omarovqa qarap:
– Sender báriń jýrnalıst esebinen nan jeısińder. Biraq jýrnalıst jumysyn istemeısińder. Jýrnalıst adam – obkom ýákilimin dep qorqytasyńdar. Maqta basynan qaıtpaı, ýákilsinbeı, zertteı jazyp, óz aılyq alyp júrgen jumysyńdy qosa qabat tyndyryp ketkeniń jón, – dedi.
Basqalar kelisip te, kelispeı de jatty. «О́zi – bir moıyndaý, óz aıtqany bolmasa kóne qoımaıtyn týrashyl adam eken ǵoı» dep oıladym. Jastyq ańǵaldyqpen solaı kórindi me, kim bilsin? Jalpy, Muhań Sozaqta «Men ońtústiktiń osy bir jaǵyn kóp bilmegenime ókinip júrmin» dep aıtypty degendi sol otyrysta estigenmin. Áńgime sıpatynan ólke jaıyn neǵurlym kóbirek bilýge yntasy qatty ańǵaryldy. Degenmen ýaqyt qysqa. Tún ortasy jaqyndady.
Kúz kelip qalǵan. Dalada samaldap, tamaqtan keıin qydyrystap árli-berli júrgen soń úıge kirdik. Bosaǵada kúmisi bar quıysqan ilýli turatyn. Soǵan óte qyzyǵyp, ustap kórdi. Betinde aınasy bar sary shkaf ta turǵan, áli bar. Úılengenimizge bir-eki jyl bolǵandyqtan, Aısulýdyń júkteriniń de qyry buzylmaǵan-dy. Júk eki qatar edi.
– Kelinnen kelgen júk pe? – dep surady.
– Iá.
Menen de, Aısulýdan da ár buıymnyń atyn surap, bloknotyna jazyp otyrdy. Qate aıtsaq, onyń qazaqsha aty bylaı ǵoı dep túzetip, keńes bere áńgimelesti, qyzyqtyra baıandady.
Aısulý aıtady:
– Muhań júktiń órnegine kóz júgirte baıyppen qarap, suraq bere bastady. Jastyqqa salǵan belgilerdi atymen aıta bastadym. Ol kisi túzetip turdy. Aq jamylǵydaǵy belgilerdi de surap jazyp aldy. Júkaıaq oıýlaryna úńildi, ustap kórdi. Bul buıymdardy ózimiz úshin qymbat bolǵan soń jáne Muhańnyń qoly tıgen dep áli saqtap júrmiz (Tutqabaı men Aısulý kelesi keń bólmege ertip baryp, qazirgi garnıtýrlar arasynda mýzeı múlkindeı bolyp turǵan jubaılyq ómirleriniń alǵashqy sátindegi múlikterin aıaýly saǵynyshpen sıpalaı ustap kórsetti).
– Perzentteriń bar ma? – dep suraǵan-dy Muhań. Qara qyzymdy kórsettim.
– Ulǵa uqsaıdy eken, – dep jymıdy. – Mundaı da uqsastyq bolady eken-aý.
– Ul týsa Muhtar qoıamyz, – dep ózimizshe keıin bir toqtamǵa kelgenbiz. Álıma, Kámıla, Sulýshash, Baqytjan, Gúlfıza boldy, aınalaıyndar. Sol uly kisilerdiń sharapaty shyǵar... Shúkir... Qazir balalar ósip keledi. Bári oqydy, – dep Aısulý áńgimesin qorytty.
...Erteńine toǵaı kúzetshisi Parmanqul degen aǵaıynymyz balasyn atqa mingizip, Syrdarııadan ustaǵan dáý balyqty súıretip jiberipti. Sóıtip, darııanyń dáý balyǵy Muhańa buıyrypty.
Tańerteń jaıyla kósilip, áńgime bastap edi, «assalaýmaǵaleıkým» kóbeıip ketip, úzile berdi. Úıdiń yqylasy ma, demalǵysy keldi me, jaryqtyq, tústenetin Kırov aýdanyn da umytqan syńaıly. Olarda da el kútip, qaıta-qaıta habar alyp, tyzalaqtap júrdi.
Erteńine attanarda, mashınaǵa minerde:
– Rahmet, shyraǵym. Kitaptyń ishinde júredi atyń, Aısulý, – dep úsh ret qaıtalady.
Ol kezde úı janynda kran joq. Sýdy alys aryqtan ákpish-ıin aǵashpen tasyp, tamaq berip edi Aısulý. Sony da sezdi, kórdi.
– Bir sátke tizeńnen tik turyp, qyzmet ettiń, órkeniń óssin! – dep batasyn berdi.
Tutqabaı aıtady:
– Keterinde maǵan zapıska bergen-di. Mashınaǵa minerde mol denesimen buryla turyp:
– Jeńgeń Valentınany men Bálıha deımin, – dep bir kúlip aldy da, – «Bálıha! Ońtústikten bir jaqsy dos-ini taptym. Aty – Tutqabaı. Men bolaıyn-bolmaıyn syıly qonaǵyńdaı qabyl al» dep jazdy da, astanaǵa, úıine shaqyrdy.
(Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ǵylym bóliminiń meńgerýshisi bolǵan Temirbekov ol kezde Shymkenttegi tehnologııalyq ınstıtýtta partorg edi, keıin Mádenıet ınstıtýtyna rektor boldy.
– Muhańnyń qyzy mýzeıde dırektor. Zapıskany alyp baryńyz. «О́sken órkendi» tabyńyz, – dep osy zapıskany qansha surady. Tappadym).
...Kolhozda Muhańnyń bir kún bolýy este qalarlyq, maǵan áser etken bir áńgimeni týdyrdy. Muhańnan soń kóp uzamaı «Zarıaǵa» Baýyrjan Momyshuly kelipti. «Muhań qonǵan úıge qonam» depti. Kolhozda ulty káris L.I.Kan degen bastyq bar edi, klýb úlgili, sándi, ozyq bolatyn. Sonda Baýkeń leksııa oqyǵan. Sosyn meni izdepti, tappaǵan. Jerde qyrbyq qar bar, mal sharýashylyǵy jumysy bastan asyp jatqan. Bizdi, keńse qyzmetkerlerin, malshylarǵa kómekke jibergen-di.
Jetisaıdyń ataǵy dúrildep turǵan shaǵy. On bir Sosıalıstik Eńbek Eri birden shyqqan. Kóp ótpeı oblysqa jınalysqa bizdiń kolhoz bastyǵy Sosıalıstik Eńbek Eri L.Kanmen birge bardyq. Aýpartkom hatshysy Egemqul Tasanbaev meni kóre sala:
– Baýkeń seni ábden izdedi, – dedi. – Qazir Saryaǵashta demalyp jatyr. Aýylyńa qonbaı, seni tappaǵan soń, osynda bir-aq tartypty.
Baýkeńdi Saryaǵashqa izdep bardyq. Qonaqjaılylyq kórsettik. Qurmetke rıza boldy.
– Muhań qonatyn jer tappaı qonǵan joq. Osy balanyń peıiline kelgen ǵoı, – dedi Baýkeń qara murtyn sıpap. Maqtaaraldyń aýatkom predsedateli, keıin Myrzashól aýpartkomynyń hatshysy bolyp, kóp jyl istegen Sataı Kerimov ekeýimiz Baýkeńe de baryp tanysyp, áńgimesin tyńdap, dámdes bolyp ek... Bul endi ekinshi áńgime ǵoı.
Muhtar aǵamen ótkizgen bir kúnniń syry osyndaı.
II
Muhańnyń ońtústikke saparynda serik bolǵan, dámdes, syrlas bolǵan azamattyń birqatary qazir dúnıede joq. Olardyń túıgen oı, aıtpaǵan pikirleri jazylyp alynbaǵan kúıinshe ketti. Biraq qazir derbes zeınetker, Shymkentte turatyn Qarjaý Jarqynbekov, Egemqul Tasanbaev, Jetisaı qalasyndaǵy Derbisáli Áljanov syndy aqsaqaldardyń Muhań týraly aıtar áńgimesi, ol kisiden alǵan taǵylym-ónegesi mol bolýǵa tıisti. Biz sonyń birine sóz berelik.
Ekinshi baıandaýshy – Derbisáli Qaldybaıuly Áljanov.
– Men ol kezde Ilıchevkada aýatkom tóraǵasy edim. Aýdan ortalyǵyn Ilıch poselkesinen Jetisaıǵa kóshirgen – 1959 jyldyń ııýn aıy edi. Sol kezde Muhtar Áýezovtiń Alǵabas, Túrkistan, Sozaqta bolyp kele jatqanynan habarymyz bar.
...M.Áýezov kitabynda Makarovty Karpov dep jazǵan. 1959 jyly Vıktor Ivanovıch Makarov obkomnyń birinshi hatshysy bolatyn. О́te jaqsy adam edi. Áýezovtiń ońtústikke saparynda qarsy alyp, shyǵaryp salyp, qasynda bolyp, janashyr bolǵan, túsinigi mol adam. Obkomnan habar tıgen soń, qarsy alǵanymyzda aýdandyq sý sharýashylyǵy basqarmasynyń («Kazkırısýpr») keńsesi qasyndaǵy kishkentaı meımanhanaǵa toqtaǵan uly jazýshynyń jarqyn kelbeti áli kóz aldymda.
– Jalpy, halyq jaǵdaıyn bilip, kitap jazbaqpyn, – degeni de esimde. Qonaqta otyrǵanda odan birer jyl buryn Afrıkada bolǵany týraly, ondaǵy bádáýıler eli týraly aıtyp otyrdy.
– Qazaqta syıly qonaǵyna bas qoıady. Men kóp jerde boldym. Bas qoıý dúnıede eki elde ǵana bar. Bizde – qazaqta jáne Afrıkada, bádáýılerde. Olar qonaqtyń árqaısysyna bir bas qoıady eken. Sondaı-aq bul ádet bizdiń qazaqta qalypty. Eskirip bara jatqan ádet-dástúr ǵoı. Basqa eshbir elde joqtyǵy meni qyzyqtyrady. Dj.Nerý 1956 jyly Almatyǵa qydyryp keldi. Qonaqasy kezinde aldyna bas qoıyldy. Sonda shoshyp, úrpıip qalǵan-dy. Bul – bas qoıý dástúriniń olarda joqtyǵynan, – dep árli-berli dúnıe syrlarynan habardar etip, bizdi yntyqtyryp otyrdy. Aýpartkomnyń birinshi hatshysy Egemqul Tasanbaev ekeýimiz alyp júrdik. «Zarıa kommýnızma» kolhozynyń ataǵy dardaı bolatyn. Bastyǵy Kan Lev Ivanovıch – Taldyqorǵannyń Úshtóbesinen shóldi ıgerýge kelgen isker adam edi. Partııa uıymynyń hatshysy – Tutqabaı Tursynbaev. Sonyń úıinde shaı ishtik, tamaq jedik. Kún ystyq. Qarapaıym, qazaqsha kórpe salyp, ústelsiz otyrdyq.
M.Áýezov Myrzashól dalasynyń ıgerilýi, onda qandaı ózgerister bolyp jatqanyn sýrettemek eken. Kolhozdy neǵurlym kóp aralap, adamdarmen neǵurlym kóp sóılesý ol kisi úshin úlken mazmundy maǵlumattar beretinin uqtyq. Qoıyn dápterine ár nárselerdi túrtip ala júrdi. «III Internasıonal» kolhozynyń bastyǵy Lı Fılıpp Ivanovıch pen Abaı atyndaǵy kolhoz bastyǵy Ábilash Narbaevpen (1957 jyly aqpan, naýryz aıynda úsh-tórt kolhozdan sovhoz uıymdasqanda sonyń tuńǵysh dırektory bolǵan Narbaev) áńgimeleri ocherkinde ańǵarylady.
Muhtar Áýezov úkimettiń halyqqa jasaǵan qamqorlyǵy arqasynda buryn qýrap jatqan Myrzashól dalasynda kolhozdar ornaǵanyn kózimen kórdi, kóńili sendi. Jaǵalaı jaıǵasqan jańa qurylǵan Jdanov, Abaı, Telman atyndaǵy (bastyǵy Batmanov Berdibaı), áýelgi bastyǵy buryn zań mınıstri bolǵan Myrzaqadyr Nurbaev), «Krasnyı lých», «Pýt k kommýnızmý», «III Internasıonal», «Zarıa kommýnızma», I Jetisaı MTS-y (dırektory Temirhan Doırashev, Sosıalıstik Eńbek Eri) sııaqty sharýashylyqtardy kórdi. Olardaǵy eńbek adamdarynyń eren erlikteri týraly estidi.
Tutqabaıdyń úıinde marqa qozy soıyldy. Tabaq keldi. Bas qoıý salty týraly Afrıkaǵa baılanysty áńgimeni osy tusta keńinen aıtyp, baıandady. О́te kóńildi otyrdy. Áńgimeni el turmysyna aýdara berdi.
– El jaǵdaıy jaqsy eken. Maqta tabystaryna, jemis-jıdekke, ósip jatqan, ósken poselkelerge qýanyshtymyn. Osy ońtústiktiń birqatar jerin aralap keldim. Maqsatym – qalam izin qaldyrmaqpyn. Shynynda, shóldegi aǵashqa, jemis-jıdekke, gúlderge, qulpyrǵan qula dalaǵa qarap, balasha qatty qýandym. Barlyq jer – asfalt, josparly salynǵan úıler sonshalyqty jarasymdy. Halyqtyń qajyrly eńbeginiń úlgisindeı,– dedi.
Qazirgi Gagarın qalasy (qazir О́zbek KSR-i) ol kezde osy aýdanǵa qaraıtyn. Burynǵy aty – Erjar edi. Erjar dep bekitip qoıǵan – men. Selsovet, possovet ashylyp, aýatkomnyń jaýapty hatshysy Á. Sardarov onyń atyn «Lenın» dep ákeldi. Biraq basqa jerde kósem atyndaǵy mekeme, sovhoz kóp edi.
– Bir aýdanda eki possovet bolmaıdy. Burynǵy eski, qazaqsha aty bar ma? Sony taýyp ákel, sony qoıamyz, – dedim. Uıymdasyp otyrǵan poselkege – qazaq aty berilip, jańarǵan poselke bolǵany durys. Á.Sardarov Erjar dep kelgen-di. Ol da surastyrǵan, jazyp alǵan ǵoı. (Sóıtsek, shyn aty, durys atalýy – Iirjar eken...).
Arǵy shekarasy – qazirgi О́zbekstanǵa qarasty Dostyq aýdanynyń kólemi edi. О́zbekstan men Qazaqstan shekarasy Dostyq dep qoıylǵan-dy. Erjar poselkesi, possoveti Pahtakor, Aqaltyn (burynǵy №17 sovhoz), Arnasaı, Oktıabr, Dostyq – bárin qamtıtyn. Al sol tustaǵy Bóritesken, Bótı – bári «Shymqorǵan» qarakól sovhozynyń jaıylym jerleri edi. Osylardy baıandap, aıtyp berdim.
Tyńdap otyrdy. Jazyp aldy kerek jerin.
Mine, osylaısha, uly jazýshymen az kún dámdes bolýdyń reti kelgen edi...
Myltyqbaı ERIMBETOV,
aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
